Bölüm 4

BÖLÜM 4*

Fark Politikası

1

DÜNYAYI GÖRMENİN bir yolu da şudur: Dünya, kendi kendini oluşturan ve açımlayan özdeşliklerden değil kendilerini belirli özdeşlik biçimlerinde edimselleştiren fark kümelerinden oluşur. Bu kümeler dünyanın dışında olmadığı gibi aşkın yaratıcılar da değildir. Dünyaya ait ve kendilerinden oluşan özdeşlikler kadar maddidirler. Meydana getirdikleri özdeşliklerin içinde dahi öz deşlik olarak değil fark olarak varlıklarını sürdürürler. Bu fark kümeleri, özdeşliklerin içindeki yerlerine bağlı olarak gelece ğin yeniliğe, yeni özdeşliklere ve onlar arasındaki yeni ilişkilere açık olmasını teminat altına alır. Bu dünyayı Spinoza, Bergson ve Nietzsche'nin düşünce sinde gördük. Spinoza farkın içkinliğini düşünmek için zemin hazırlar. Fark aşkın yaratım değil, içkin ifadedir. Bergson bu ifadenin zamansal iskeletini ortaya koyar. Zaman münferit an birimlerinin çizgisel geçişi değil, aksine virtüelin edimselleşme sidir. Nietzsche farkı ve farkın ebedi dönüşünü açıklar. Rast lantı oyununu olumlamanın, zar atımını kucaklamanın yolunu açar. Geleceğin enginliğinden hayıflanmaz ve bildiğini düşün düğü şeyin güvenli kollarına çaresizce koşmaya çalışmaz. Bu dünyayı bilimde ve dilde gördük. Burası fizik ve biyolo jideki kaostur. Daima söyleyebileceğinden fazlasını yapan dilin kendi dışına taşma biçimine dahildir. Biz bu dünyayı tam da, miras aldığımız dogmatik düşüncenin ötesinde bulunan, kav rayamadığını yoklayıp onu gösteren yeni ve çok daha etkin bir düşünceye doğru ilerlerken düşünmeye başladık. Peki bu dünya tamamen keyfilikten mi ibarettir? Var olan ve olmakta olana dayanarak gelecek hakkında hiçbir şey söyle yemez miyiz? Her şey aynı anda aynı ölçüde mümkün müdür? Her şeyin mümkün olduğunu söylemektense her an neyin mümkün olduğunu bilmediğimizi söylemek daha doğrudur. Her şey mümkündür demek, dünyanın farktan meydana gel diğini yadsımak demektir. Dünyanın faklılaşmamış olduğunu söylemeye benzer. Eğer her şey her an aynı ölçüde mümkün olsaydı, her şey kendi ifadesi için daima yarış halinde olurdu. Deleuze bunu dile getirmez. Dünya farklılaşmamış alanlar dan değil, fark alanlarından ve problematik alanlardan oluşur. Dünyanın tecrübe ettiğimizden daha fazlası olduğunu söyle mek, dünyanın her zaman her şey olduğu anlamında gelmez. Monod gibi, "tanım gereği topyekün kör bir süreç her şeye yol açabilir, hatta görmenin kendisine bile" demek, her an her biyo lojik varlıkta görmenin mümkün olduğu anlamına da gelmez. Gelecek, farkın bir edimselleşmesi olmasına rağmen bu edimselleşme belirli bir virtüellik yapısıyla sınırlanır (bunu üçüncü bölümde tartışmıştık). Kimyasal süreçler belirli fark iliş kilerinden oluşur, bir zamanlar mevcut olan bir varlığın sahip olduğu farkların tümünden değil. Üstelik Prigogine'in çalışması da gösterir ki maddi biçimlerde var olan farklar kendilerini yal nızca belirli koşullar altında göz önüne serer. Bir kimyasal saat dengeye yakın koşullar altında değil, sadece denge dışı koşul larda gerçekleşir. Kimyasal süreçleri belirleyen diferansiyel iliş kiler hem kimyasal hem de fiziksel koşulları içinde barındırır. Aynısı dil için de geçerlidir. Belirli bir dil, olası bütün anlam biçimlerini ifade edemez (tercümenin son derece zor olabilmesinin sebebi işte budur). Sadece o dildeki diferansiyel ilişkilerin, dünyaya eklemlenip onu katederken müsaade ettiklerini ifade edebilir. Meseleyi şu şekilde de ortaya koyabiliriz: Tarih ilişkilerden yoksun değildir. Tarih belirli ilişkiler içindeki belirli fark küme lerinin kıvrılması ve açılmasıdır. Şimdide var olmasına rağmen geçmişin virtüel karakterini taşır. Tarihin ilişkisel olduğunu reddetmek sadece tarihsel araştırmanın genellikle dayandığı özdeşlikleri reddetmek değil aynı şekilde varlığını şimdide sür düren fark alanını reddetmektir. Belki de herhangi bir şey oluşabilir demektense uygun ko şullar altında herhangi bir şey oluşabilir demek daha doğru olacaktır. Fakat bir bedenin neler yapabileceğini bilmediğimiz için herhangi bir şeyin oluşabileceğini söylemek yerine bilmedi ğimiz birçok şeyin oluşabileceğini söylemek daha yerinde ola caktır. Dünyanın olanakları bizim ötemizdedir. Yalnızca hayal gücümüzün sınırlarından ve cehaletimizin uçsuz bucaksızlığın dan değil, aynı zamanda tam da bu olanakları düşünme biçim lerimizden -Deleuze'ün iyileştirmeyi amaçladığı şey de budur dolayı kendimizi onlara açamayız. Peki bu durum öngörünün beyhude olduğu anlamına mı gelir? Hayır. Kimyasal süreçler dengeye yakın koşullar altın dayken genellikle öngörülebilir. Öngörü bilimsel yasalar yeri ne olasılıklar sayesinde gerçekleştiği sürece geleceği belirli bir doğruluk derecesiyle öngörebiliriz. Dünya farklılaşmamış bir dünya değil, bir fark dünyasıdır. Eğer Nietzsche'nin kötü oyun cusu gibi yaşayacaksak dünyayı öngörülebilirliğe indirgemeye, zar atarken olasılıkları ortadan kaldırmaya çalışabiliriz. Böyle yaptığımızda her zaman yanılmayız ama daima güçsüz oluruz. Fakat dünyanın olanaklarını yepyeni bir şekilde düşünmek, bize ve dünyaya rengini veren farkları dikkate almak için yeni bir ontoloji gereklidir. Bu nedenle Sartre, Derrida ve Foucault tarafından oluşturulan çizginin aksine Deleuze yeni bir onto lojinin, yani varlığı, dünyayı ya da orada olanı anlamanın yeni bir biçiminin izini sürer. Yeni bir düşünce inşa etmek amacıyla düşüncemizin sınırlarına göğüs gerer. Felsefi geleneklerimizin birçoğunu, vasat varlık sorularını terk etmek yerine bu soruları farklı bir şekilde ortaya koymak üzere yeniden gündeme getirir. Varlık yanıtlanacak bir bilmece değil uğraşılacak bir problem dir. Varlık çözümler ve problemler arasında serbestçe, özdeşlik ler ve farklar arasında da akışkan bir şekilde hareket eden bir düşünceyle ele alınmalıdır. Bu tür bir düşüncenin görevi tek başına üstlenilmemelidir. Deleuze ontolojisinin amacı, dünyayı fark olarak anlayan bir felsefeye ulaşmak değildir. Deleuze'ün kavradığı dünya, yaşa yan, canlı bir dünyadır. Dünyanın cansız alanları için bile ge çerlidir bu. Ancak sadece yaşayan bir dünya değildir söz konu su olan, içinde yaşanacak bir dünyadır. Görev dünyayı yalnızca farklı düşünmekten ibaret değildir aynı zamanda onu farklı yaşamaktır. Başlangıçta belirtildiği gibi, Deleuze'ün yaşama rehberi, hem "Bir birey nasıl yaşayabilir?" sorusunu gündeme getirmeye hem de dünyayı yaşayan bir şey olarak düşünmeye dayalıdır. Ayrıca birey de tek başına yaşamaz. Diğerlerinin arasında yaşar, düşünür, eylemde bulunur. Onlarla konuşur ve mücadele verir. Deleuze'ün düşüncesi için bir sonraki adım, yalnızca dün yayı düşünmeye başlamak değil, düşüncenin gerçekleşmesini sağlayan bir düşünmeye, başkaları arasında düşünmeye başla maktır. Fark düşüncesinin karşı karşıya kaldığı güçlük sadece varlığın açılımı olan yaşamsal farkı düşünmek değil, aynı za manda bu düşüncenin oluştuğu politik dünyayı düşünmektir. Deleuze'ün erken dönem çalışmaları politikaya göz kırpsa da fark düşüncesinin genel bir ontolojiden politik bir ontoloji ye dönüşmesi ancak Deleuze'ün Felix Guattari'yle birlikte ça FARK POLİTİKA51 l ıss lışmaya başladığı döneme denk gelir. Deleuze'ün düşüncesinde politikanın ön plana çıkması Fransa'daki 68 Mayıs olaylarının ardından gerçekleşir.1

2

Geleneksel liberal politik kuramla başlayalım. (Buradaki libe ral terimi muhafazakar terimine karşıt değildir. Hükümdarlık anlamında egemene karşıttır. ABD'deki günümüz liberalleri ve muhafazakarları kendi köklerini liberal politik kuramda bulur lar). Liberal kuram bizim politik mirasımızdır. Devletin rolü, kürtaj hakkı, göçmenlerin yükümlülükleri, sosyal yardım re formu gibi çok sayıdaki diğer meselenin "kamusal" alan olarak adlandırılan yerde tartışıldığı düşünsel ortamdır. Liberal kuram bu tartışmaların kavramlarını belirleyip sınırlarını çizer. Birço ğumuz için liberal kuramın çerçevesi doğal görünür. Politik me seleleri başka türlü nasıl düşünebiliriz ki? Liberal politika için başlangıç noktası bireydir. Daha önceki politik kuramsa egemenle başlar; kral, prens ya da her halü karda devletin başıyla. Egemen, eski politik kuramın verili un surudur; kuramlaştırma sürecinin etrafında döndüğü noktadır. Liberal kuram bu ilişkinin koşullarını tersine çevirir. Liberal kurama göre başlangıç noktası, yönetici değil yönetilen birey dir. Gerçek bir politik anlayış bireylerden ve onların birbirile riyle ilişkilerinden yola çıkar, halihazırda kurulu bir devletten ve hükümdara ilişkin imtiyazlardan değil. Liberal kuramın kurucu sorusu şudur: "Her şeyden önce bir birey niçin yönetilmeye rıza göstermelidir?" Bu soru Thomas Hobbes, John Locke ve Thomas Jefferson gibi liberal gelene ğin öncü düşünürleri tarafından ortaya atılır ve çağdaş politik kuram için de geçerliliğini muhafaza eder. John Rawls ve Ro bert Nozick soruyu değiştirmemiştir. Bu düşünürler ve politik düşüncelerimizin parametrelerinin izini süren diğerleri aynı başlangıç noktasına sadık kalmışlardır. Ortada kendi çıkarları, amaçları ve şahsi özellikleri olan bireyler vardır. Peki bu bi reyler niçin ve hangi koşullarda bir araya gelir ve kendilerinin yönetilmesine izin verir? Bu soruya verilen çeşitli yanıtlar liberal politik geleneğin içeriğini oluşturur. Söz konusu çeşitlilik bireylerin ihtiyaçları, işbirliği yapma eğilimleri, üzerinde anlaştıkları kurallara uy maya yönelik istekleri, politik iktidarı pekiştirmenin tehlikeleri, zenginlerle yoksullar arasında bir çatışmanın patlak verme ihti mali ve derinliği, bireylerin doğuştan kazandığı bir hak olarak bireysel özgürlüğün kapsamı gibi meseleler hakkındaki farklı varsayımların ürünüdür. Amerika'da kendilerine (terimin gündelik anlamıyla) liberal diyen insanlar, bu meseleler hakkında birtakım varsayımlarda bulunur ya da birtakım savlar ortaya atarlar. Kendilerine mu hafazakar diyenlerse varsayımlarını başka türlü oluştururlar. Örneğin liberaller, bireylerin ihtiyaçlarına önem vermeyi, in sanların birbirleriyle işbirliği yapma eğilimlerine bel bağlamayı ve ortak çıkar için birtakım bireysel özgürlükleri sınırlamaya istekli olmayı adet edinmiştir. Muhafazakarlarınsa politik ik tidarın pekiştirilmesinin tehlikelerine ilişkin endişe duyması, bireysel özgürlükler konusunda daha coşkuluyken zenginler le yoksullar arasındaki çatışmaya ilgisiz kalması muhtemeldir. Her iki grup da bu meselelerin tartışmaya değer olduğu ve en nihayetinde "Bireyler niçin kendilerinin yönetilmesine izin ver melidir?" sorusunun tartışıldığı konusunda mutabıktır. O halde hükümet ne yapar? Onun rolü nedir? Hangi biçim de olursa olsun, bireyleri ve onların çıkarlarını temsil eder. Eğer bir hükümet meşruysa, her bireyin çıkarı hükümet tarafından işgal edilen kamusal alanda temsil edilmek zorundadır. Ancak hükümet görevi ve amacı doğrultusunda benim çıkarlarımın gerçekleşmesini sağlıyorsa yönetilmeye rıza göstermem beklenebilir. Bu rıza bir hükümetin benim tüm çıkarlarımı gerçek leştirmeye çalışmak zorunda olduğu anlamına gelmez. İnsanla rın birbirleriyle çatışan farklı çıkarları vardır ve bu çıkarların tamamı gerçekleştirilemez. Ne var ki bir hükümetin meşru olabilmesi için bu çıkarları tanıması, yaşamlarımızın ortak ko şullarını, bu koşulların en önemlilerini karşılayacak şekilde dü zenlemeye çalışması ve bu koşulları elimizden geldiği kadarıyla gözetmemizi sağlaması gerekir. Toplumsal sözleşme olarak bilinen budur. Bireyin itaat et meyi kabul ettiği hükümet onun en önemli çıkarlarını temsil et tiği takdirde her birey kendi kararıyla ortak bir hükümet altın da bir araya gelmeye ve bu hükümete itaat etmeye rıza gösterir. Yönetilenin çıkarlarından yola çıkmayan ve bu çıkarları temsil etmeyen bir hükümet, yönetme yetkisini yitirir. Bu pek de ciddi bir mesele olmayabilir. Eğer sorun yönetici zümredeki belirli paydaşlardaysa, yönettikleri bireyler tarafından görev den alınabilirler. Genellikle de seçimle görevlerine son verilir. Buna karşın eğer sorun daha derinlerdeyse, hükümet yöneti lenin çıkarlarını temsil edecek şekilde oluşturulmamışsa, bu bireylerin yeni ve daha iyi temsil edildiği bir yönetim yapısı oluşturma hakları vardır. Amerikan Devrimi'nin başlardaki sloganı "Temsil yoksa vergi de yok," buna örnektir. Bu bağlam da dönemin sömürgecilerinin asıl rahatsızlığı vergi politikasına karar verecek olan Parlamento'daki birtakım üyeler tarafın dan çıkarlarının gözetilmemesinden değil, İngiliz hükümetinin sömürgecilere ait çıkarların temsiliyetini engelleyecek şekilde yapılanmasından ileri geliyordu. Bu sorunu irdelemek yeni ve daha iyi temsil edildiği bir yönetim biçimini gerektiriyordu. Bu tür bir politika tasviri, politik konuları ele aldığımız çerçeveyi oluşturur ve politik düşüncemizin ana unsurudur. Şüphesiz egemene dayalı politik kuramın da ötesine geçen bir adımdır. Şeyleri yönetici yerine yönetilen cephesinden görmek çok daha iyidir. Ancak bu noktada liberal kuramın dogmatik düşünce imgesinin bir biçimi olduğuna şüphe yoktur. Çünkü li beral kuram tam da politik terimlere tercüme edilmiş dogmatik düşünce imgesidir. Dogmatik düşünce imgesi için her biri kendine özgü nitelik lere sahip ve düşünce tarafından temsil edilmesi gereken hali hazırda kurulu özdeşlikler vardır. Liberal politik kuram içinse her biri hükümet tarafından temsil edilmesi gereken kendine özgü çıkarlara sahip (her ne kadar genellikle daha önceden bireylere iliştirilmiş değil de onların seçimi olarak görülse de) halihazırda oluşumunu tamamlamış bireyler vardır. Dogmatik düşünce imgesi açısından temsil dünyadan düşünceye, liberal politik kuram açısındansa bireyden hükümete doğru giden bir aktarımı düzenler. Dogmatik düşünce imgesi için hakikat, düşünce ve düşüncenin temsil ettiği özdeşlikler arasındaki ör tüşmeye dayanır. Liberal politik kuram içinse meşruiyet ya da adalet, hükümet ve hükümetin temsil ettiği bireyler arasındaki örtüşmeye bağlıdır. Özdeşlikler ve temsil, dogmatik düşünce imgesinin esas unsurlarıdır. Liberal politik kuram bunları eksiksiz benimser. Politik tartışmanın sürekli olarak sabitliklerle meşgul olması boşuna değildir. Politikanın karşısındaki tehditlere kaos, değiş kenlik ve düzensizlik kastedilerek sıklıkla anarşi denilmesine şaşmamalı. Politika bireysel çıkarları göz önünde bulundurup kamusal alanda denge kurmalarını sağlayan bir hükümet ara cılığıyla bu çıkarların sabit bir temsilini gerçekleştirir. Politika bir sabitlik meselesidir. Liberal politik kuram özellikle son yıllarda çok sayıda so ruyla muhatap olmaktadır: Bireylerin kendi çıkarlarını gözet tiğini düşünmek bir anlam ifade eder mi ya da toplum bu çı karların mahiyetine etki ederek yaşamını sürdürüp gelişen bir yapı değil midir? Nüfusun yoğun olduğu toplumlarda hükümet bireylerin çıkarlarını nasıl temsil eder? Hükümetler için en uygun bölgesel ve coğrafi parametreler nelerdir? Temsili nasıl tasarlamalıyız; temsil edilenlerin belirli meseleler hakkındaki görüşleri seçimle işbaşına gelen temsilcinin görüşlerinden farklı olduğunda, temsilci söz konusu temsil edilenler adına konuşma yükümlülüğünü ne ölçüde taşır? Bu soruların büyük bölümü geleneksel liberal kuramın başat öğelerinde hemfikirdir. Liberal düşüncenin ana çerçevesini tasfiye etmektense üzerinde deği şiklik yapmaya çalışırlar. Deleuze için politik soru, başka türlü düşünüp düşüneme yeceğimize odaklanır. Politika dogmatik düşüncenin mahku mu olmak zorunda mıdır, yoksa politikayı farklı bir biçimde düşünmek mümkün müdür? Bir arada başka türlü yaşayabilir miyiz? Politik yaşamlarımız liberal gelenek tarafından benim senen dogmatik düşüncenin idrak ettiği kadar mıdır?

3

Deleuze ve Guattari'nin politikası yeni bir politik ontoloji su nar. Deleuze geleneksel politik kuramın sunduğu dogmatik on tolojiyi asla kabul etmez. Politik düşüncemizi kendi çıkarlarını gözeten bireysel insanlarla başlatmak, daha baştan oyun dışı kalmaktır. Dogmatik düşünce imgesinin temeli olan verili sa bitliğe teslim olmaktır. Sorun sadece bu bireylerin çıkarlarının, içinde yaşadıkları topluma derinlemesine bağlı olması değildir. Komüniterlerin2 dikkat çektiği gibi, liberal politik kuramın birey kavramını toplumdan ayrı tutması sonucunda insanın çıkarlarına ilişkin çarpık bir anlayışın ortaya çıktığı doğrudur. Bireyler kendi top lumsal çevrelerine, liberal kuramın inanmamızı istediğinden çok daha fazla tabidir. Ancak Deleuze'ün gördüğü sorun daha derindedir, tam da birey kavramının kendisindedir. 160 1 DELEUZE Neden politik kuram için en uygun ontolojik öğenin birey sel insan olduğunu varsayalım ki? Başka bir öğeyle başlamak mümkün değil midir? Ya da daha iyi bir ifadeyle, politik çözüm lemeyi birey, toplum, devlet ya da etnik gruptan taraf olmayan bir kavramla başlatmak mümkün değil midir? Peki ya politik değişime ve tecrübeye, birini diğerine imtiyazlı kılmadan çeşitli düzeyleri hesaba katarak izin veren çok daha akışkan bir onto loji temelinde politikayı düşünmek? Deleuze ve Guattari birlikte gerçekleştirdikleri ortak çalış malarda farklı politik düzeylere eklemlenecek kıvrak kavram ların ve çeşitli başlangıç noktalarının yelpazesini sunarlar. En çok yararlandıkları kavramlardan biri makine kavramıdır. "O (Freud'un id' dediği şey) her yerde makinedir, temsili değil ger çek makinelerdir: Başka makineleri işleten makineler, gerekli kenetlenmeler ve bağlantılarla başka makineler tarafından iş letilen makineler [ ... ] hepimiz kendi küçük makineleri olan bi rer tamiratçıyız."3 Makine kavramı birey, toplum, devlet, birey öncesi'* düzeylerde, gruplar, insanlar arasında ve diğer başka alanlarda ele alınabilecek bir kavramdır. Ontolojik hareketlilik sunar ve hu yüzden dogmatik düşünce imgesinin dışına taşan ları kavrayabilir. Claire Colehrook makine kavramına ilişkin şöyle yazar: Anti-Ödipus ve Bin Yayla'da Deleuze ve Guattari makine ler, öbekleşmeler, ... bağlantılar ve üretimlerden oluşan bir terminoloji kullanır. [ ... ] Organizma bir özdeşlik ve ereğe sahip sınırlı bir bütündür. Mekanizma özgül bir işlevi olan kapalı bir makinedir. Makine ise kendi bağlantılarından başka bir şey değildir, herhangi bir şey tarafından imal edil mez, herhangi bir şey için değildir ve hiçbir kapalı bütüne sahip değildir

Organizma kendi kendini düzenleyen bir bütündür. Onun her bir parçası diğerlerine destek olur ve bütün, bu parçaların uyu mundan ibarettir. Bu bağlamda biyolojik varlıkları organiz malar olarak düşünürüz ve onlara ilişkin şaşkınlığımız canlı unsurlarının dengesinden kaynaklanır. Ancak Simondon ve Monod gibi biyologlar haklıysa, en azından bu bağlamda, or ganizma diye bir şey yoktur. Farklı organik parçalar arasında bir dengenin olmaması söz konusu değildir. Denge genellikle mevcuttur. Ama mesele, parçaların sahip oldukları dengeden daha fazlası olmasıdır; yani kendilerini başka dengeler ya da dengesizliklerle farklı istikametlerde ifade edebilirler. Bu durum yalnızca aynı parçalar arasında farklı dengeler olabileceği anlamına gelmez. İlkin farklı bir bireyin mevcut ola bileceği anlamına gelir. Barry Commoner'ın genetik mühendis liğinin mühendislerin öngörebileceğinden çok farklı biyolojik formlara yol açabileceği iddiasını daha önce görmüştük. Bu nun da ötesinde çevrenin farklı elementleriyle farklı ilişkilerin kurulması mümkündür. Farklı bir biyolojik varlık, çevrenin farklı unsurlarıyla etkileşim halinde olabilir. Farklı şeyler tüke tip farklı yerlerde yuva yapabilir, yeryüzünün farklı kısımlarını kazıp farklı patikalar çizebilir ve nihayet başka bir biyolojik varlık tarafından tüketilebilir.

Bu noktayı kavramanın yollarından biri de biyolojik varlık ları kendi kendisini idame ettiren organizmalar olarak değil na sıl edimselleştirildiklerine bağlı olarak çevreyle çeşitli yollarla ilişkilenen hareketli makineler olarak düşünmemiz gerektiğini dile getirmek olacaktır. Eğer makineler organizma değilse mekanizma da değildir. Mekanizmalar donuk haldeki makinelerdir. Zamanın belirli bir anını, belirli ilişkilerin görünüşteki sağlamlığını koruyan maki nelerdir. Mekanizmalar mevcut anın bakış açısından Bergson cu anlamda mekansal olarak görülen makinelerdiı: Mekaniz malar makinelerin edimselleşmesidir. Algımız mekanizmalarla karşı karşıya gelebilir ama düşüncemiz bu mekanizmalardaki makineleri keşfetmek amacıyla onları derinlemesine anlamak zorundadır. Colebrook şu örneği verir: "Açıkça herhangi bir 'ereği' ya da yönelimi olmayan bir bisiklet düşünün. Bu bisiklet ancak in san bedeni gibi bir başka 'makine'yle bağlantılı olduğu zaman çalışır. [ ... J Fakat farklı makineler üreten farklı bağlantılar da düşünebiliriz. Bisiklet sergiye konulduğunda bir sanat nesnesi ne, insan bedeni boya fırçasıyla bağlantı kurduğunda bir 'sa natçıya' dönüşür."5 İşte burada yedi tane makine var: Bisiklet, insan bedeni, sergi, boya fırçası, bisiklet-beden, bisiklet-sergi, beden-boya fırçası. Bunların ikisini ele alalım. Bisiklet kendi parçaları arasındaki bir dizi bağlantıdan meydana gelir ( dola yısıyla her bir parça da kendi moleküler parçaları arasındaki bağlantılardan oluşur). Bisiklet makinesini bağlantıları yaratır. Bisiklet-bedense başka bir bağlantı dizisinden oluşan başka bir makinedir: Ayak ve pedal, el ve gidon, kıç ve sele. Bu şekilde düşünürsek makine kavramı hareket kazanır. Ancak bu kavram yalnızca bisikletler için değil aynı zamanda bisikletin parçaları ve bisikletin parçası olduğu şeyler için de geçerlidir. Ortada imtiyazlı herhangi bir analiz birimi yoktur. Bu kavramı politikaya uygulayacağız. Ancak şimdiden bu kav ramın marifetlerini görebiliriz. Liberal politik kuramın kendi politik çözümleme ekseni olarak birey kavramına dayanması bu kuramı politika karşısında mekanik ya da organik açıdan tutum almaya zorlamaktadır. Bireylerin toplumla ilişkisi öz gül bağlantıların bir dizisi ya da kendi kendini örgütleyen bir bütündür. Makinesel açıdan düşünmekse bireylerin toplumla ilişkisini, ele alınabilecek bağlantı düzeylerinden yalnızca biri olarak görmek demektir. Ayrıca birey öncesi ve birey üstü bağ lantılar da ele alınabilir. Dahası bu bağlantılar kendi akışkanlıkları içinde görülebi lir. Liberal gelenekte bireyler önceden verilidir. Kendi (seçimleri olan) çıkarlarını ilan levhası misali Üzerlerinde taşıyan bireyler bu çıkarlarla birlikte sahneye çıkarlar. "Ben Bob. Çıkarlarım şunlar: Kaykaya binmek, Çin yemeği yemek, siber-punk ro manlar okumak." Oysa bireyler değişken çevreleriyle kurduk ları değişken bağlantılardan kaynaklanan değişken çıkarlara sahiptir. Makinesel düşünce biçimi bu değişimleri keşfeder. Makineler mekanizma değildir; evrilir, başkalaşır ve kendile ri de evrim ve başkalaşım geçiren başka makinelerle yeniden bağlantı kurarlar. Üçüncü nokta şudur: Makinesel bağlantılar üreticidir. Bu bağlantılar yaratıcıdır. Anti-Ödipus'ta Deleuze ve Guattari psi kanalitik düşünceye karşıt olan bu noktanın altını çizerler. Psi kanalize göre arzu, eksiklik açısından kavranır. Ben istediğim fakat sahip olmadığım şeyi arzularım. Oysa makinesel açıdan düşünürsek arzu bu eksiklik niteliğini yitirir. Arzu artık dol durulması gereken bir boşluk değil, bir bağlantı yaratıcısıdır. Arzulamak başkalarıyla bağlantı kurmaktır: Cinsel ve politik, atletik, gastronomik ve mesleki anlamda bağlantılar kurmak. "Meme süt üreten, ağız da onunla bağlantı kuran bir makine dir. İştahsız birinin ağzı hangi işlevi yerine getireceğine bir türlü karar veremez: Yemek yiyen bir makine mi, anal bir makine mi, konuşan bir makine mi, yoksa nefes alan bir makine mi (astım krizleri) olduğuna bağlı olarak bu ağzın kime ait olduğu belirsizdir."6

Makineler boşlukları doldurmaz, bağlantı kurar ve bağlantı kurarak yaratırlar. Deleuze ve Guattari'nin psikanaliz eleştirisi liberal politik kuramı da yakından ilgilendirir. Liberal kuram, bireyleri poli tik eksiklikleri açısından düşünür. Bireyleri psikanalizin iddia ettiği türden içsel bir eksiklik yoluyla inşa eder. Ortada bireyin arzusunun ebediyen takip edeceği kayıp bir anne figürü mev cut değildir. Birey bir bütündür; kendi çıkarlarını yine kendi si seçmiştir. Bu anlamda eksik bir şey yoktur. Ancak bireyler kendi çıkarlarını kendi başlarına gerçekleştiremez. Eksiklik bi reylerde değildir, aksine çıkarlarıyla çıkarlarını aradıkları çevre arasındadır. Çevre bireylerin kendi çıkarlarını gerçekleştirmele ri için gerekli kaynakları doğrudan doğruya sunmaz. Eğer bu bakımdan herhangi bir eksiklik olmasaydı yönetilmek için rıza göstermeye yönelik hiçbir motivasyon da bulunamazdı. "Bireyler niçin kendilerinin yönetilmesine izin verirler?" sorusunun yanıtı daima kendi çıkarlarını kendi başlarına ger çekleştirememeleriyle alakalıdır. Bu acizlik kıtlığa, başkalarıyla rekabete ya da bizzat çıkarların karmaşıklığına bağlı olabilir. Bireyler şu ya da bu nedenle kendi arzularını tatmin etmek ya da kendi çıkarlarını gerçekleştirmek için diğer bireylere ihtiyaç duyar. Eksiklik fikri liberal politik kuramın merkezinde yer alır. Bu fikir toplumsal sözleşmeyi harekete geçirir. Bireylerin yazgı sını diğer bireylerin yazgısına bağlayan budur. Makineler eksiklik üzerinden faaliyet göstermez, ihtiyaçları gidermeye çalışmaz. Buna karşılık bağlantılar üretirler. Dahası onların ürettiği bağlantılar önceden verili değildir; makineler mekanizma değildir. Makineler öngörülebilir olmayan ve ge nellikle de yepyeni biçimlerde üretir. Deleuze ve Guattari'nin kullandığı makine kavramı, Deleu ze'ün Guattari'yle ortak çalışmalarından önce geliştirdiği fark kavramına benzer. Eğer dogmatik düşünce imgesinin merkezin deki politik kavram bireyse, Deleuze'ün geliştirdiği yeni düşün ce biçiminin merkezindeki politik kavramlardan birinin maki ne kavramı olduğu söylenebilir. Bu kavram Deleuze'ün genel ontolojisinin üç niteliğini politikaya aşılar. İlkin makineler Deleuze'ün fark kavramını negatif değil pozitif olarak alırlar. Deleuze'ün geleneksel fark kavramına ilişkin eleştirisini anımsayalım. Fark özdeşliğe tabi kılınmıştır; fark özdeş olmayandır. Burada eksiklik olarak görülen farktır: Fark özdeşlik eksikliğidir, aynılık yoksunluğudur. Oysa fark eksikliğin ya da negatifin rolüne bürünmek zorunda değildir. Deleuze'e göre fark kavramı negatif değil de pozitif olarak dü şünüldüğünde, dünyada görünenden çok daha fazlası olduğu görülecektir. İşte bu da makinelerin nasıl çalıştığına bir örnek tir. Makinelerin mekanizmalardan farkı, onların hareketli bağ lantılar üretmesidir. Makineler herhangi bir bağlantı dizisine ya da belirli bir özdeşliğe indirgenemez. Belirli bir şekilde bağlantı kurduklarında dahi başka bağlantılar oluşturabilir, başka işlev ler kazanabilirler. Bunu makinelerin Nietzscheci niteliği şekliry. de adlandırabiliriz. Peki makineler nasıl olur da bu hareketliliği gerçekleştirebi lir? Bunun sebebi makinelerin edimsel bağlantılara indirgenebi lir olmamasıdır. Ortada makinelere özgü bir virtüellik vardır ve bu virtüellik makinelerin başka şekillerde ve genellikle de yep yeni biçimlerde bağlantılar kurmasına olanak tanır; makinele rin her edimsel bağlantı dizisine kenetlenmesini sağlar. Bisiklet bir ulaşım aracı, bir sanat nesnesi, bir yedek parça kaynağı, mübadele ekonomisinde bir kalem veya çocukluk düşünün bir nesnesi olabilir; tüm bunlar bisikletin hangi makinelerle bağ lantı kurduğuna bağlıdır. Bunu makinelerin Bergsoncu niteliği şeklinde adlandırabiliriz. Son olarak makinelerin virtüel niteliği, yani makine olarak hareketlilikleri ya da makine kavramının hareketliliği, onla rın aşkın karakterinden ileri gelmez. Makinelerin böylesi bir hareketliliği gerçekleştirebilmesi, kendi bağlantılarının dışında olmalarından kaynaklanmaz. Kendi bağlantıları dışında olup makine olabilen bir şey mevcut değildir. Makineler kendi bağ lantıları içinde ve belki de kimi zaman bu bağlantılar aracı lığıyla başka bağlantılar üretebilir. Bir ağacın kökü toprağın içinden geçip bir evin temeliyle bağlantı kurabilir ve burada köstebeğin toprağı kazarak ilerlemesini sağlayan bir çatlak ya ratabilir. Deleuze ve Guattari psikanalizin aşkın psikiyatrisine karşıt olarak Anti-Ödipus'ta geliştirdikleri materyalist psiki yatriyi şizoanaliz olarak adlandırır. Materyalist bir psikiyatri, üretilen bağlantıları düzenleyen aşkın bir figür (mesela Ödi pus'u) kabul etmez. Bağlantılar maddenin içinden doğar, dışa rıdan dayatılmaz. Bunu makinelerin Spinozacı niteliği şeklinde adlandıra biliriz. "Toplumsal oluşumları üretim tarzlarıyla değil (bilakis bu tarzlar süreçlere bağlıdır), makinesel süreçlerle tanımlıyoruz."7

Freud'un aksine "arzulayan-makineler" için dışarıdan ya da yukarıdan özgül bağlantı biçimleri dayatan hiçbir düzenleyici unsur mevcut değildir. Marx'ın aksine ekonomik üretim tarz ları makinesel bağlantıları tanımlamaz. Tam tersine ekonomik üretim tarzları kendi makinesel bağlantılarının niteliğiyle ta nımlanır. Makine kavramı, liberal politik kuramın temelindeki dogmatik düşünce imgesini fesheden ve Deleuzecü bir politik ontoloji için harekete geçirilebilecek bir kavramdır.

4

Makine kavramını kabul etmek, odak noktasını makropoliti kadan mikropolitikaya, molardan* molekülere taşımaktır. Bu terimler arasındaki ayrım, Deleuze düşüncesinin en yanlış anla şılan ayrımlarından biridir. Ancak makine kavramını kavradı ğımızda bu terimlerin oynayacağı rolü anlamaya başlayabiliriz. Makropolitika politik varlıklarla, kurumlarla ya da tarihsel güçlerle ilgilidir. Bütün dikkatini devlete veren liberaller ya da ekonomiye odaklanan Marksistler makropolitik kuramcılardır. Bu kuramcılar politik yaşamlarımızı oluşturan küçük öğeleri görmezden gelirler. Şeylerin görkemli düzeniyle büyülenmiş lerdir. Ne var ki nasıl inşa edildiğimizi, iktidarın nasıl işledi ğini anlamak için yüzümüzü daha küçük ölçeklere çevirmek zorundayız. Küçük şeylere odaklamamız gerekiyor. Teleskobu mikroskopla değiştirmeliyiz. İş başındaki politik iktidarı ancak o vakit göreceğiz. Foucault'nun düşüncesini kavramak için bu iyi bir şemadır. Foucault iktidarı, çoğunlukla kendisinin de ifade ettiği gibi, ik tidarın "kılcal damarları"nda çözümler. Ancak Deleuze ve Gu attari'nin mikropolitika kavramı bundan farklıdır. Deleuze ve Guattari şöyle der: "Moleküler olan, ya da mik roekonomi ve mikropolitika, kendi öğelerinin küçüklüğüyle değil kendi 'kütlesinin' doğasıyla, molar kesitli çizginin aksine kuantum akışıyla tanımlanır."8 Moleküler olanı ve mikropoliti kayı küçüklükten başka bir şey tanımlar. Molar kesitli çizginin aksine kuantum akışıdır. Peki nedir kuantum akışı? Bilim tartışma;�nda da karşımıza çıkan kuantum akışı kendisini edim selleştiren virtüel bir alandır. Makinesel bir süreçtir. Genetik bilgi bir kuantum akışıdır. Bir yumurta kuantum akışıdır. Mad de bir kuantum akışıdır, denge dışı koşullara tabi kıldığımızda kavradığımız bir olgudur. Fizikte kuantum kuramı, maddeyi genellikle rastlantı ve öngörülemezliğe bağlı olarak anlamaya çalışır. Einstein'ın kuantum kuramıyla kavgası tam da bununla alakalıdır. Einstein, "Tanrı evrenle kumar oynamaz," demişti.· Kuantum kuramcılarıysa Tanrı'nın bu kumarı oynadığını söy lemişlerdi. Nietzsche ve Deleuze de bu kuramcılarla aynı fikir dedir. Evrende göze görünenden fazlası vardır; bu göz izafiyet çinin gözü bile olsa. Molar kesitli çizgiler, ayırt edilebilir sınırları olan verili öz deşliklerdir. Kuantum akışlarıysa maddenin kaotik ve genellik le öngörülemeyen kıvrılma, açılma ve yeniden kıvrılmalarından kaynaklanan akışkan özdeşliklerdir. Mikropolitika bir küçük lük meselesi değil kuantum akışları meselesidir. Bir makine so runudur. Makinesel açıdan düşünmek, politik düşüncemizin verili özdeşliklerinin inanmaya sevk edildiğimizden çok daha akış kan ve değişken olduğunu teslim etmektir. Ulus, devlet, halk, ekonomi gibi geleneksel politik varlıkların ezeli doğası yerine bu varlıklardan neyin kaçıp kurtulduğunu araştırmaktır. Söz konusu varlıkların dışında ne olduğunun değil onlardan ve on ların içinde neyin kaçıp kurtulduğunun araştırılması anlamı na gelir. Artık bir aşkınlık ya da bir dışarısı aramıyoruz. Kaçıp kurtulan, kaçıp kurtulduğuyla aynı düzene aittir. Burada sade ce içkinlik vardır. Deleuze bir başka aleme doğru bir sıçrayışı değil, kaçılan alemdeki üretimi .kaçış çizgisi olarak adlandırır. Devlet ya da ekonomi açısından politik düşünceyi kavra manın yetersiz olmasının sebebi makropolitik düşünme biçimi dir. Fakat devlet ve ekonomi büyük varlıklar olduğundan konu sadece makropolitik düşünme biçimi değildir. Bunlar büyük varlıklardır. Fakat yetersizlik başka bir yerdedir. Bu varlıklar etrafında yoğunlaşan düşüncenin değişmez olmaya eğilimli ol masındadır. Söz konusu düşünce makinesel süreçleri teşhis et memize olanak tanıyan esneklikten yoksundur. Deleuze ve Gu attari ancak makinesel olanın yani mikropolitikanın önceliğini saptadıktan sonra devlet ve ekonomiyi uzun uzadıya tartışır. Peki makropolitika diye bir şey yok mudur? Politik yaşam larımız üzerinde etkisi olan yerleşik özdeşlikler yok mudur? Elbette vardır: "Her şey politiktir fakat her politika eşzamanlı olarak makropolitika ve mikropolitikadır."9 Yine de bu nok tada dikkatli olmalıyız. Politik bir yaratımı meydana getirmek için birbirleriyle kesişen ya da bu yaratıma katkı sunan molar ve moleküler şeklinde iki alan yoktur. Hatta iki ayrık düzey bile mevcut değildir. Hem makropolitika hem de mikropolitika söz konusudur; fakat mikropolitika diğerini önceler. Mesela top lumsal sınıf kavramını ele alalım:

Toplumsal sınıflar kendileriyle aynı hareket ve dağılım bi çimine ya da aynı hedeflere sahip olmayan ve aynı türden mücadele ortaya koymayan "kitlelere" işaret eder. Kitleyi sınıftan ayırma girişimleri fiilen şu sınıra doğru ilerlerler: Kitle mefhumu, sınıfın molar kesitine indirgenemeyen bir kesimleme türüne göre faaliyet gösteren moleküler bir mef humdur. Hatta sınıflar kitlelerden oluşur; kitleler onları açıklığa kavuşturur. Üstelik, kitleler devamlı olarak sınıflar dan dışarı akar ve sızarlar. ıo

Peki ortada sınıflar ve devletler yok mudur? Cinsiyetler, üretim biçimleri, etnik gruplar, ulusal bölgeler yok mudur? Elbette var dır. Fakat bunları aynı anda hem bağlantı oluşumları aracılığıy la sabitlikler inşa eden hem de onlarm içinden taşan makinesel süreçlerin ürünleri olarak, göreli sabitlikler şeklinde düşünme miz gerekir. Makropolitika gerçekten de vardır ve başkalarıyla birlikte yaşamımızı sürdürdüğümüz dünyayı anlamak istiyor sak makropolitik süreçleri araştırmalıyız. Fakat şunu da akılda tutmalıyız ki politika eşzamanlı olarak hem makropolitika hem de mikropolitika olsa da öncelikli olan mikropolitikadır.

5

Önümüzde değinmemiz gereken çok sayıda politik terim mev cuttur: Yurtlaşma ve yersiz-yurtsuzlaşma, devlet ve kapitalizm, farklı çizgi türleri (molar, moleküler, kaçış çizgileri), özne grup ları ve tabi gruplar. Bunlara geçmeden önce durum değerlen dirmesi yapmak için bir ara verelim. Makine, makropolitika ve mikropolitika kategorileri, Deleuze düşüncesinin kıvrımlarında yerlerini bulmalıdır. "Bir birey nasıl yaşayabilir?" Bu soru kendisiyle bağlantılı iki soruya açılır: Yaşam neye dayalı olabilir? Yaşamaya nasıl teşebbüs edebiliriz? İlk soruyla ilgili olarak yaşamm organik maddeyle smırlı olmayabileceğini görmüştük. Dünya yaşar. Varlık yaşar, orga nik süreçlerle değil kendi virtüelliğini aktüel biçimlerde açımla yarak, belirli koşullar altmda farkm içinden belirli özdeşlikler çıkararak yaşar. Bu özdeşlikler kendilerini farkm dışmdaki bir akmtıya bırakmaz, farkla doludur. Fakat özdeşlik saf fark değil edimselleşmiş farktır. Mikropolitika farka yanıt veren politik bir düşüncedir. Geleneksel politik düşünceyse kemikleşmiştir. Yalnızca ezeli olarak gördüğü özdeşlikler hakkında kafa yorar: Devlet, ulus, ekonomi, ordu ve hepsinden öte birey. Fakat bu özdeşliklerin daha sonra geldiğini, politikanın ana meselesi olmadıklarını varsayalım. Dünyanın gerçekten de bir fark dünyası olduğunu kabul edelim. İşte o zaman birey, devlet ve ekonomi, bu belirli biçimlerde edimselleşmek zorunda olmayan ya da bu biçim lerde edimselleşebileceği gibi çok sayıda başka biçimlerde de edimselleşebilen bir farkın tikel edimselleşmeleri olurlar. Bu eleştirinin altında bir diğeri yatar. Politik dünyamızı bu özdeşlikler açısından düşünmek mümkün olabilir. Onlar birin cil olmayıp esnek bir fark alanına dayalı olsalar bile birbirimiz le ilişkilerimizi anlamak ve başkalaştırmak için bu özdeşlikleri kullanmanın tutarlı hiçbir yanı olmayabilir. Geleneksel liberal politik düşünce,· politika hakkında düşünmenin olanaksız bir biçimi değildir. Bu düşünce tamamen yanlış bir fikre saplanmış ve kendi kendisiyle çelişen bir düşünce değildir. Her ne kadar yetersiz olsa da makropolitika politik deneyimimizin bazı yön lerini kavrar. Ancak makropolitikanın yerine mikropolitikayı koyup makinesel açıdan düşünmeye başlarsak, makro-politika nın ufkumuza yerleştirdiklerinden çok daha fazlasını görmeye başlarız. Makineler sadece devlet ve ekonomiyle kurulan bağ lantıları üretmez. Her tür bağlantıyı üretirler; ancak geleneksel politik düşünceden yüz çevirdiğimizde görülmeye başlanabile cek olan bağlantıları. Küreselleşme karşıtı hareketi düşünün. Bu harekete gelenek sel politik düşüncenin merceğinden baktığımızda benzer bir şey görebiliriz. Bireyler, küresel kapitalizmin kendi ve başkalarının yaşamları üzerindeki birtakım etkilerine karşı koymak için bir araya gelmiştir. Kirlilik, sömürü, doğal kaynakların tahribatı ve hükümetlerin yolsuzlukları küresel kapitalizmin etkileridir. Gösteriler düzenleyen, arzulan harekete geçiren, konuya ilişkin farkındalığı arttıran küreselleşme karşıtı hareket, bu etkileri azaltmayı ya da geçtiğimiz elli yıl içinde gelişen kapitalizmi yı karak bu etkileri yok etmeyi umar. Bu yersiz bir görüş değildir. Harekete bu şekilde bakmanın doğru yanları vardır. Gerçekten de yukarıdaki tanımın resmet tiği anlamda bir araya toplanan bireyler vardır. Sorun açıkla manın yanlış olması değil yetersiz olmasıdır. Bu bakışın göremediği ilk düzey şudur: İnsanlar geleneksel politika kategorilerinin ötesine geçen yollarla bağlantı kurmak tadır. Örneğin organik tarım yapan çiftçiler ve küreselleşme karşıtı eylemciler, yeryüzüne muamelenin ve beslenmeye yöne lik farklı yaklaşımların başka yollarını düşünüyor ve hayata ge çiriyorlar. Bu bağlamda vejetaryenlik politik bir faaliyettir. Bir başka örnekse eylemci grupların içsel grup dinamikleri hakkın da kafa yoruyor olmalarıdır. Tahakküme ve geleneksel (kadın lar, siyahlar ve diğerleri üzerindeki) boyundurukların tekrarına engel olan şekillerde birbirleriyle nasıl ilişki kuracaklarını dü şünüyorlar. Politik güzergahı belirleyen (genellikle beyaz erkek) liderlerden ve uygulamaya koyan takipçilerden oluşan gelenek sel grup yapısını yeniden üretmektense karşılıklı anlaşmaya da yalı karar alma süreçlerini, daha aktif bir katılımı, farklı ya da yeni ifadeleri mümkün kılmaya çalışıyorlar. Eğer küreselleşme karşıtı harekete, standart politik yollarla müdahale etmek adına örgütlenen bireylerin bakış açısından bakarsak başka bağlantı biçimlerini ıskalarız. Bu bağlantı bi çimlerini görmemizi makinesel düşünce biçimi sağlayacaktır. Deleuze son dönem geleneksel politik düşüncenin farklı bir örneğini kullanır. Bu eski bir örnektir ama eskiliği tam da De leuze'ün ulaşmak istediği politik düşüncenin kıvraklığına ta nıklık eder.

Doğuyla Batı arasında, devlet aygıtları bünyesinde düzen lenmiş, Dünya Düzeninin taslağı olarak soyut bir makine tarafından üst-kodlanmış, ikili bir makine düzeninde kar şıtlaştırılmış belirli bir kesitin olduğunu düşünün. Çok geç meden Kuzeyden Güneye doğru istikrarsızlaşma gerçekle şir. [ ... ] Şurada bir Korsikalı, başka bir yerde bir Filistinli, bir uçak korsanı, bir kabile isyanı, bir feminist hareket, bir Yeşil ekolojist, bir Rus muhalifi ve güneye başkaldıran biri leri her zaman olacaktır.11

Geleneksel politik özdeşliklerin ötesine geçtiklerinden bu "çap raz" bağlantılar liberal politik kuram tarafından görülemezler. Makinesel düşünce biçimi onları görmemizi sağlar. Peki bu çapraz bağlantılar politik bağlantılar mıdır? Birlikte yaşama biçimlerini ve iktidarı gerektirir. Neden politik olmasın ki? Politikanın geleneksel liberal düşünce biçimi tarafından yok sayılan ilk düzeyi budur. Fakat makinesel düşünce biçiminin erişmemizi sağlayacağı başka düzeyler de vardır. Bu arada ilk düzeyde bile birbirleriyle ilişkileri açısından bireylerle ilgileni yoruz. Mesela küreselleşme karşıtı hareketi bireylere ait bir me sele olarak ele almak zorunda değiliz. Bu harekete farklı şeyler görmemizi sağlayacak başka bakış açılarıyla da yaklaşabiliriz. Mesela küreselleşme karşıtı hareket bir yeryüzü hareketidir. Yeryüzünün belli bir alanına ait bir hareket olarak kendisini özel birtakım yollarla yenilemeye, yeryüzünün diğer alanlarını da korumaya çalışan bir harekettir. Yeryüzünün ekosistemler den oluştuğunu söyleyebiliriz. Bu ekosistemler pek çok farklı şekilde dengede olabilir. Claire Colebrook'un kullandığı an lamıyla organik olabilir. Fakat dengelenmiş olduklarında bile virtüel dengesizlikler barındırır. Küreselleşme karşıtı hareket, ekosistemler arasındaki ya da onların içindeki belirli denge tür lerini korumaya ya da onarmaya teşebbüs eden ve bu ekosis temleri kateden belirli bir dengesizlik türüdür. Bazı Deleuzecü terimlerle ifade edersek, küreselleşme karşıtı hareket, yeniden yurtlaşmaya olanak tanıyan bir yersiz-yurtsuzlaşmadır. Şeylere bu şekilde bakmak neyi görmemizi sağlar? Yeryüzü neden politik bir kategori olmalıdır? Bireyler yerine yeryüzünü merkezine alan bir bakış açısından elde edilebilecek en az iki görüş vardır. İlki, çevrenin politik bir mesele olması gibi poli tikanın da çevresel bir mesele olduğudur. Çevrecilik yalnızca bireylerin yeryüzüyle ilişkilerinden doğan bir hareket değil dir. Bireyler ekosistemin parçası olduğu için çevrecilik sadece ekosistemle ilgili bir hareket değil aynı zamanda ekosistemin içindeki bir harekettir. Yeryüzünü politik bir kategori olarak ortaya koymak bunu anlamamızı sağlayacaktır. İkinci olarak bireylerden yeryüzüne yapılan geçiş, gelenek sel politik kategorilerin düşüncemiz üzerindeki hakimiyetini zayıflatır. Farklı kategoriler aracılığıyla politik olanı dile getir meye kendimizi zorlamak, kemikleşmiş olan bu kategorilerin doğallık hissini azaltır. Düşüncemizin esneklik kazanması için bir fırsat sunar. Eğer politikayı fark aracılığıyla düşüneceksek bu esnekliğe ihtiyacımız vardır. Bu bakış açısı küreselleşme karşıtı hareketi anlarken yer yüzü kategorisinin yerine yine birey kategorisini koyduğumuz anlamına gelmez. "Ya bu/ya o" değil, Deleuze'ün geç dönem yazılarında ifade ettiği gibi "ve ... ve ... ve" mevcuttur. Bu nok tada, "Hayır bu mesele bireylerle ilgili değil, yeryüzüyle ilgili dir," demiyoruz. Şunu söylüyoruz: "Evet bu mesele bireylerle ilgilidir ama yeryüzüyle ilgili olduğundan daha fazla değil." Bir kategori dizisinin yerine diğerini koymamalı, çeşitli kategori dizileri yaratıp onlarla hareket etmeliyiz. Farkın politik dü şüncesi, kullandığımız kategoriler ne olursa olsun, daima dile getirecek daha fazla şey olduğunu teşhis eder. Daha fazlasını dile getirebilmek, daha fazlasını görebilmek adına bakış açısını değiştirmeye hazır olmalıyız. Şu ana kadar nasıl yaşayabiliriz sorusuna ilişkin ilk anlayışı inceledik: "Birlikte yaşamak neye dayalı olabilir?" Deleuze ve Guattari'nin makinesel politik yaklaşımı, farklı açılardan bu soruyu açımlamamızı, farklı düzeylerde üretilen farklı bağ lantıları görmemizi sağlar. Politik yaşam, politika uğraşının karşılamaya çalıştığı belirli ihtiyaçlara ya da eksikliklere sahip belirli bireylerin mevcut olduğunu kanıksamaktansa, farkın çeşitli edimselleşme düzeylerindeki ve bu düzeyler arasındaki bağlantıların yaratılmasına bağlı olabilir: Bireyler, yeryüzü, Güney. Soruya bu şekilde yaklaşmak ikinci soruya yaklaşmak için önümüzde yeni yollar açacaktır: "Yaşamaya nasıl teşebbüs edebiliriz?" Bu ikinci soruyu araştırma sebebimiz birtakım yanıtlar sunmak değildir. Bir birey şu ya da bu şekilde yaşamalıdır gibi bir şey söylemek istemiyoruz. "Ortada genel bir reçete yoktur. Bütün küreselleştirici kavramlarla işimiz bitti."12 "Nasıl yaşa malıyız?" değil, "Nasıl yaşayabiliriz?" sorusunu sormalıyız. Bu soru Deleuze ve Guattari'nin bakış açısından şu tür bir soruya dönüşebilir: "Hangi bağlantıları oluşturabiliriz?" ya da "Hangi edimselleşmeleri deneyimleyebiliriz?" Soruyu böyle sorarsak, sorudaki "biz"in verili olmadığını akılda tutmak gerekir. Bura daki biz bir grup, bir birey, bir ekosistem, çevresel veya coğrafi alandaki birey öncesi bir parça ya da bir çapraz kesit olabilir. Bir özdeşliğin sabitliği değil bağlantı oluşumlarına katılmak "biz"i oluşturur. Bu katılım birlikte yaşamakla mı ilgilidir? İktidarı gerekti recek midir? Evet. Politika metalardan yoksun olanlara bu me taların paylaştırılması değil, makinesel bağlantılarla ilgili bir deneyimdir. "Yaşamaya nasıl teşebbüs edebiliriz?" sorusunu sormak kimin neye ihtiyacı olduğuna ilişkin: kasvetli soruyu yi nelemek değildir. Yaşam sözcüğünün en geniş anlamıyla, yaşam için yeni ve daha iyi düzenlemeler yaratabilmek amacıyla fark alanını irdelemektir.

6

Deleuze ve Guattari'nin makinesel düşünce biçimini betimle mek için kullandığı bir başka imge daha vardır: Köksap. De leuze ve Guattari köksapı ağacın karşısına koyar. Ağaç belirli bir yerde, toprağa gömülü belirli köklere sahiptir ve bu kökler bellirli biçimlerde dalları ve ardından da yaprakları meydana getirir. Bu bir türeme sistemidir: İlkin kökler, sonra gövde ve daha sonra da yapraklar. Kökler başka bir yere değil tam da olduğu yere gömülüdür. Dallar gövdeye bağlıdır, yapraklar da dallara. Köksaplar bu şekilde çalışmaz. Japon sarmaşığı bir köksap tır. Herhangi bir noktasından kök salabilir, herhangi bir nokta dan sap ve yaprak oluşturabilir. Hiçbir başlangıcı, hiçbir kökü yoktur. Hiçbir orta noktası, hiçbir gövdesi yoktur. Hiçbir sonu ve yaprağı yoktur. Daima aradadır, daima süreç içindedir. Bü rünmek zorunda olduğu belirli bir şekil yoktur, bağlı olduğu belirli bir bölge yoktur. Kendisinin herhangi bir bölümüyle bir ağaç, zemin, çit, diğer bitkiler ve kendisi arasında bağlantılar kurabilir.

Ağaç soy zinciridir, oysa köksap ittifaktır, eşsiz bir ittifak. Ağaç "olmak" fiilini dayatır, köksapın dokusuysa bağlaçtır, "ve . .. ve ... ve." Bu bağlaç, "olmak" fiilini sarsmak ve onun köklerini sökmek için yeterince kuvvetlidir. Nereye gidiyor sun? Nereden geliyorsun? Neye doğru gidiyorsun? Bunlar tümüyle yararsız sorulardır. [ ... ] Şeylerin arasındalık, bir şeyden diğerine giden ve sonra geri gelen yerelleştirilebilir bir ilişkiyi göstermez ama dikey bir istikamete, yollardan birini ve diğerini sürükleyen çapraz bir harekete, yani baş langıcı ya da sonu olmayan bir akışa işaret eder.13

Geleneksel politik düşünce ağaç biçimlidir: Bu düşünce bir ağaç gibi yapılandırılmıştır. İlkin birey, sonra devlet ve ardın dan da bireyin ihtiyaçlarına yanıt veren yasalar vardır. Maki nesel düşünce biçimiyse köksapsıdır. Tek bir kavramda ya da küçük bir kavram grubunda kökleşmiş olmayan çeşitli bakış açılarından çok yönlü bağlantıların kurulmasına olanak tanır. Politik düşüncemiz Japon sarmaşığı gibi olmalıdır, ancak bu şe kilde geleneksel liberal düşüncenin bizi bağladığı biricik ağacın ötesini görebilir. Birlikte yaşamak ancak bu şekilde bir eksiklik durumu değil de bir yaratım süreci olabilir.

7

Peki öyleyse Deleuze ve Guattari'nin geleneksel politik düşünce hakkında söyleyecek sözü yok mudur? Onların politikasında bireyler, ekonomik kategoriler ve devlet yok mudur? Bize sun dukları politik düşünceyle politikaya dair diğer düşünce biçim lerimiz herhangi bir noktada kesişebilir mi? Meseleyi en baştan mı almalıyız? Onlara göre politika bizim düşündüğümüzden farklı mıdır? Deleuze ve Guattari bireyler, devlet ve kapitalizme ilişkin düşüncelerini ortaya koyarlar. Ancak onları anlamak makine sel bir yönelim gerektirir. İşte şimdi, bu yönelimi geliştirdikten sonra daha geleneksel kategoriler hakkında düşünebilecek bir noktadayız. Bu düşünceyi ele almanın birçok yolu vardır. Burada iz lediğimiz yollardan biri, Deleuze'le Claire Parnet'nin birlikte yazdıkları Diyaloglar eserinin son bölümünde yer alır. Bu eser Deleuze'le Guattari'nin iki ciltlik çalışması Anti-Ödipus: Ka pitalizm ve Şizofreni ve Bin Yayla arasındaki dönemde yazıl mıştır. Diyaloglar'da geliştirilen politik düşünce iki büyük ciltle benzer özellikler taşır fakat bu eserdeki politika tartışması çok daha açıktır.

Biz çizgilerden meydana geliriz. "İster birey ister grup ola lım, çizgilerden oluşuruz ve bu çizgilerin tabiatları çeşitlidir. Bizi oluşturan ilk çizgi türü kesittir; ya da katı kesittir[ ... ] aile-mes lek, iş-tatil, aile ve sonra okul ve sonra ordu ve sonra fabrika ve sonra da emeklilik." 14 Kesit çizgileri de kendi aralarında çe şitlilik gösterir. Kimi çizgi türleri eşzamanlıdır: aile-meslek. Di ğerleriyse kronolojiktir: okul-ordu-fabrika. Bu çizgilerin aynı tipolojiye sahip olmalarının sebebi, geleneksel politik kuramın tanıdık kategorilerinden oluşmasıdır. Kesit çizgileri gelenek sel kuramın birlikte faaliyet gösterdiği çizgilerdir. Daha önce gördüğümüz gibi, Deleuze bu tür çizgilerin varlığını yadsımaz. Kesit çizgileri vardır ve politik açıdan da konuyla bağlantılıdır. Deleuze bu çizgilerin politik düşüncemizi belirleyen imtiyazlı haklara sahip olmalarını reddeder. Deleuze'ün kesit çizgilerine başvurması rahatsız edici olabi lir. Üçüncü bölümdeki dil tartışması göz önüne alınınca, kesit çizgilerini herhangi bir yerde faaliyet halinde görmek doğru mudur? Eğer dilbilimsel kategoriler daima kendilerinden taşı yorsa o halde katı kesit çizgileri nasıl var olabilir? Nasıl olur da katı olabilir? Onlar da kendilerinden taşmaz mı? Evet, kendilerinden taşarlar. Bu kesit çizgileri geçirimsiz ol dukları için katı değildir. Birazdan bu çizgilerin, doğaları ge reği dışarı taşan kaçış çizgilerinden oluştuğunu göreceğiz. Bu çizgileri katı yapan, içlerinde barındırdıkları değil insanların içlerinde barındırdıklarını düşündüğü şeydir. Katı kesit çizgileri kendilerini katı olarak sunar, dogmatik düşünce imgesini taşır lar. "Rahatla, şu an işte değil tatildesin" ya da "Sen hala tatilde olduğunu mu sanıyorsun? Dikkatini topla, şu an iştesin." Bu çizgilerin gerçek olmadığı doğru değildir. Tıpkı dünyada ineklerin ve çayırların var olması gibi biz de katı kesit çizgile rinden meydana geliriz. Ancak bu çizgiler inekler ve çayırlar gibi, göründüklerinden fazlasıdır. Politik düşünce ve eylemin güçlüğü daha fazlayı kavramaktır. Aksi takdirde yalnızca kesit çizgilerinin var olduğuna ilişkin kurgu, başka yaşam biçimle rini görmemizi engeller. Yalnızca kesit çizgilerinin var olduğu fikri politik açıdan kendi kendini gerçekleştiren bir kehanet haline gelir. Deleuze katı kesit çizgilerini molar, diğer çizgileriyse mole küler çizgiler olarak adlandırır:

Kesitleri olan molar çizgiler moleküler olduklarında çok daha esnek kesit çizgilerimiz vardır [ ... ] bunlar eşikleri ya da nicelikleri olan moleküler akışlardır. Görülebilir/iği daha yüksek bir kesitle çakışmak zorunda olmayan bir eşik çap r az/anır. İşte birçok şey bu ikinci çizgi türünde meydana gelir: "Tarihimizle" aynı ritme dahi sahip olmayan oluşlar, mikro-oluşlar." 15

Bu alıntı makropolitikayla mikropolitika arasında görmüş ol duğumuz ayrıma benzer. Ama daha fazlası da söz konusudur. Molardan molekülere doğru hareket ederken makropolitika dan mikropolitikaya geçtik. Fakat ele almamız gereken mik ropolitik üçüncü bir çizgi daha mevcuttur. Üçüncü tür çizgiye geçmeden önce moleküler çizginin ne olduğunu anlamamız ge rekir. Daha önce moleküler çizginin bir örneğini görmüştük. Gü neyden gelen Filistinli, Korsikalı ve Yeşil ekolojist moleküler figürlerdir. Doğu ve Batı'ya dayalı kadim politik yapıya ait ay rımların ötesine geçerler. Ne Demokrasi ve Kapitalizmin ne de Sosyalizmin Zaferinin temsilcileridirler. Bazı açılardan onların politikası bize yabancı değildir. Sonuçta Filistinliler özerklik ve ayrı devlet gibi taleplerde bulunur. Ne var ki Filistinlilerin faali yetleri ve talepleri Doğu ve Batı'nın jeopolitik tasavvuruyla bi rebir örtüşmez. İşte bu yüzden Soğuk Savaş sırasında genellikle görmezden gelinmiş ya da marjinalleştirilmişlerdir. (Filistinli lerin kendilerine sık sık çağdaş dünyamn Yahudileri demeleri tesadüf değildir. Onlar kategorileri ve ilgileri başka bir yerde bulunanlar için Başkası olmuşlardır.) Moleküler çizgiler "tarihimizle" aym ritme sahip değildir. "Tarihimiz" kendimize anlattığımız, kendimize anlatmamız için bize öğretilen tarihtir. "Tarihimiz" isimlerimizin, aileleri mizin, işlerimizin, ulusumuzun tarihidir. Moleküler çizgilerinse resmi tarihin içinden geçip ötesine uzanan farklı bir tarihi var dır. "Bir meslek katı bir kesittir ama onun altında kesitlerle ça kışmayan bağlantılar, çekme ve itmeler, gizli ama yine de kamu otoriteleriyle ilişki kuran delilik biçimleri oluşur."16 Daha önce Filistinliler ya da Korsikalıların çizdiği molekü ler çizgilerin birey ve devlet gibi bazı geleneksel kategorilere bağlı kaldığını görmüştük. Bu çizgilerin altında başka bir dizi çizgi vardır: Kaçış çizgileri. Deleuze ve Guattari'nin düşünce sinde kaçış çizgilerinin oynadığı iki rol vardır. Hem molar çiz gileri ve moleküler türdeki diğer çizgileri belirler hem de başka politik serüvenler ve tehlikeler sunarlar. "Mikropolitikamn bakış açısından bir toplum moleküler kaçış çizgileriyle tammlamr."17 Bir toplumu tanımlayan mole küler kaçış çizgisi nedir? "Sanki bizi alıp götüren, kesitlerimizi ama aym zamanda eşiklerimizi çaprazlayıp bilinmeyen, öngö rülemeyen ve önceden mevcut olmayan bir istikamete yönelten, çok daha tuhaf" 18 üçüncü bir çizgi türüdür. Bunun kulağa nasıl geldiğini biliyoruz. Bir şeyden kaçışı, bir şeyden uzağa hareketi çağrıştırır. Hapishaneden kaçan bir mahkum kaçış çizgisi kullamr. Bir hapishane vardır ve mahkum oradan firar eder. Kaçış çizgisi bu minvalde yorumlamr. Bu fikir tamamen yanlıştır. Ortada kaçış çizgisine yönelen bir mahkum ve firar edilecek bir hapishane vardır. Fakat bu düşünce en can alıcı noktayı kaçırır. Bir toplum kendi kaçış çizgileriyle tanımlanır. Kaçış çizgileriyse hiçbir şeyden kaçmaz ya da sadece kaçmaz. Aynı zamanda kurucudurlar. Toplumu tanımlarlar. Peki bunu nasıl yapabilirler? Bu düşünceye artık hazırız. Deleuze'ün ontolojisi kaçış çiz gilerinin antolojisidir. Kaçış çizgileri kesit çizgilerinin kurulu özdeşliklerinin ve moleküler çizgilerin kısmen kurulu özdeşlik lerinin altında yatan ve onların içinde bulunan saf farktır. Kaçış çizgileri belirli özdeşliklerde kurulu -ya da tutuklu- değildir. Ama bu özdeşliklerde edimselleştirilecek malzemeyi tedarik ederler. Deleuze, Guattari'yle ortak yazılarında edimselleşme teri mini kullanmaz. Bunun karşılık yurtlaşma ve yersiz-yurtsuz laşma arasında ayrım yapar. Yurtlaşmış çizgi özel bir yurda sahip olan çizgidir. Belirli bir özdeşlik içinde ele geçirilmiş ve hapsedilmiştir. Şüphesiz ele geçirmenin avantajları olabilir. Ele geçirme tümden kötü değildir, şeylerin zorunlu bir uğrağıdır. Yurdun sınırlarının çizilmesi gerekir; sözceler üretilmeli, özdeş likler kurulmalı ve insanlar da bir yerde yaşamalıdır. Aksi tak dirde kaostan, saf farktan başka bir şey olmaz. Yurtlaşma alt edilmesi gereken bir düşman değildir. Daha doğrusu ancak yer siz-yurtsuzlaşmanın farkında olmadığımızda düşmanımız olur. Yersiz-yurtsuzlaşma yurtların altındaki ve içindeki kaostur. Kaçış çizgileri olmaksızın ne yurt ne de yurdun içinde bir deği şim mümkün olur. Kaçış çizgileri aynı anda hem bir yurdun var olmasını sağlayan hem de onun karasal niteliğini bozan içkin bir yersiz-yurtsuzlaşma hareketidir.

Bir Marksist, toplumun kendi kendisiyle çeliştiğini, kendi çelişkileriyle ve özellikle de sınıf çelişkileriyle tanımlanabi leceğini söylediğinde hemen fark edilir. Bizse bir toplum daki her şeyin firar ettiğini ve toplumun her türlü kitleyi (bu noktada da "kitle" moleküler bir kavramdır) etkileyen kaçış çizgileriyle tanımlanabileceğini söylemeyi yeğliyoruz. Bir toplum [ ... ] ilkin kendi yersiz-yurtsuzlaşma noktalarıy la, kendi yersiz-yurtsuzlaşma akışlarıyla tanımlanır." 19

Bu noktada net olmamız gerekir. Kaçış çizgilerinin önceliği kro nolojik değildir. Mesele önce yersiz-yurtsuzlaşmış kaçış çizgile rinin, sonra da yerleşik yurtların gelmesi değildir. Her ikisi de daima oradadır: "Göçebeler yerleşik olanlardan önce gelmez ler; aksine göçebelik yerleşik olanları etkileyen bir hareket, bir oluştur; tıpkı yerleşikliğin göçebeleri iskan eden bir alıkoyma olması gibi."2° Kaçış çizgilerinin önceliği maddidir. İster yurt laşmış ister yersiz-yurtsuzlaşmış olsun, bütün maddeler kaçış çizgileri tarafından oluşturulur. Varlık saf farktır; edimselleşmiş özdeşlikler ve yurtlar daima mevcuttur. Fakat bu yurtlar ha reketli bir yersiz-yurtsuzlaşmadan kaynaklanır. Yersiz-yurtsuz laşma sınırları bozmak ve yeniden çizmek, bir yurttan diğerine geçmek ve belirli koşullar altında yurdun kendisini içe doğru çökertmek için kaynak sağlar. Deleuze'ün politik düşüncesine makinesel karakterini kaçış çizgilerinin önceliği verir. Bu çizgiler yaratıcıdır. Yurtlar yaratır, yurtların içinde yaratırlar. Kesit çizgilerinin ve moleküler çiz gilerin unsurlarıdırlar. Organizma ya da mekanizma değildir, organizma ve mekanizmalarda bulunurlar. Üstelik onlardan başka organizma ve mekanizmalar da oluşturabilirler. Farklı bir bakış açısından bakıldığında, kaçış çizgileri kendilerini ya şamlarımızda biçimlendiren ve yeniden biçimlendiren, birlikte yaşamanın maddi temelidir. Söz konusu maddi temel aynı za manda hem yeryüzünün, bireylerin ve grupların bünyesinde yol alan hem de onları boydan boya kateden yeryüzüdür; bireyler, gruplar ve kitlel�rdir. Varlığımızın öğeleri, moleküler çizgiler ve kesit çizgilerinin yanı sıra kaçış çizgileridir ve bu çizgiler po litik düşüncenin odak noktasıdır. "Her halükarda birbirlerine geçmiş bu üç çizgi de içkindir. Elimizde bir salkım gibi birbi rine dolanmış çizgiler mevcuttur. Bizse bu salkımda kaybolup sürüklendik. Şizoanaliz, mikropolitika, edimbilim, şematizma, köksap, kartografi gibi farklı isimlerle adlandırdığımız mesele nin bu çizgilerin gruplar ya da bireyler içinde araştırılmasından başka hiçbir amacı yoktur."21 Bu çizgilerin birbirine geçtiği yerde devlet ve kapitalizmi keşfedeceğiz.

VIII

Geleneksel liberal düşünce açısından devletin niteliğini ele almıştık . Bu açıdan devlet bireyler arasındaki bir hakem ya da bireysel ihtiyaçların arabulucusudur. Devlet bir çıkar grubunun diğerini tahakküm altına almasını ve ona baskı yapmasını önlemek amacıyla toplumdaki ana güç kaynakları üzerinde tekel kurar. Fakat önünde sonunda bu iktidar bireysel ihtiyaçların çokluğuna yanıt vermek zorundadır. Devlet yoksunluğun arabulucusudur. Deleuze ve Guattari'ye göre devlet arabuluculuk yapmaz, yankılanmalar yaratır. "Devlet [ ... ] bir iç tutarlılık olgusudur. İlle de zıt kutuplar olmak zorunda olmayan ama sistemin tümüyle farklı noktalarında yer alan coğrafi, etnik, dilbilimsel, ahlaki, ekonomik ve teknolojik tikellikler şeklindeki noktaların birlikte yankı/anmalarını sağlar."2 Evvela yankılanma yaratmak için daha önce gelen bir şey gerekir. Devletin kendine özgü bir düzeni yoktur; bizzat kendi nedenlerine sahip değildir. Devlet asalaktır. Peki neyin üzerindeki asalaktır? Çizgilerin . Devlet kaçış çizgilerinin, farklı türdeki moleküler çizgilerin ve molar çizgilerin üzerindeki asalaktır. Ancak besinini bu üç çizgi arasında özellikle molar çizgilerden sağlar. Geleneksel düşünce biçimi devleti bireylerin ihtiyaçlarını karşılayan ya da en azından karşılama sı gereken bir olgu, Deleuze ve Guattari'yse molar çizgilerin yankılanmasını sağlayan bir olgu olarak görür. Peki bu nasıl gerçekleşir? Moleküler çizgilerin, özellikle de kaçış çizgilerinin aksine, molar çizgiler belirli düzen ve özdeşliklere sahiptir. Bu düzen ve özdeşlikler her zaman ve her yerde aynı değildir. Bir toplumda oğul, savaşçı, çiftçi şeklinde ilerleyen bir düzen söz konusuyken bir başka toplumda oğul, okul çocuğu, mezun, meslek sahibi şeklinde ilerleyen bir düzen söz konusudur (kuşkusuz her iki çizgi aynı anda aynı toplumda mevcut olabilir). Fakat daha fazlası vardır. Bir toplumda molar çizgiler arasındaki düzen ve özdeşliklerle birlikte, Deleuze ve Guattari'nin soyut makineler olarak adlandırdığı şeyler de vardır. Deleuze ve Guattari iktidarın soyut makinelerine ilişkin analizi sıklıkla Foucault'ya atfederler. Foucault'nun en ünlü soyut makine analizi de muhtemelen disiplin analizidir. Devlet disiplinle yakından ilişkili olsa da disiplin devletin bir yaratımı değildir. Disiplin birbirinden farklı uygulamalardan kaynaklanan bir iktidar türüdür; 19. ve 20. yüzyıl Batı toplumlarını kuşatan bir bütün oluşturmak amacıyla bütün öğeleri bir araya toplar. Bu iktidar, bedenlerin davranışına dair titiz bir gözlem ve müdahaleyle, insan arzusu ve davranışı bakımından anormalle normal arasındaki ayrımla ve bireylerin devamlı gözetimiyle nitelenir. Foucault'ya göre hapishane tüm bu niteliklerin ilk kez bir araya toplandığı yerdir. Gelgelelim bu nitelikler hapishane parmaklıklarından taşarak toplumun her köşesine sızmıştır. Ancak iktidarın tamamı disiplinci iktidara indirgenemez fakat toplumun hiçbir parçası da disiplinci iktidardan muaf tutulamaz . Foucault disiplinin temelinde yatan normal fikriyle ilgili olarak şunu sorar: "Modern toplumun yeni yasası bu mu? Şöyle diyelim: 18. yüzyıldan beri modern toplum yeni sınırlamalar dayatan Yasa, Sözcük ve Metin gibi başka iktidar- lara eklemlenmiştir."23 Disiplini soyut bir makine olarak düşünebiliriz. Disiplin gösterilebilecek· ya da büründüğü çeşitli formlardan yalıtılabilecek somut bir gerçeklik şeklinde var olmaz. Buna karşılık farklı pratikleri tek bir iktidar rejimi altında bir araya toplar. Deleuze ve Guattari'yle birlikte, tıpkı diğer soyut makineler gibi, disiplinin de bir toplumun molar çizgilerini üst-kodladığı söylene bilir. Peki nedir üst-kodlama? İktidarın farklı öğelerini, sonradan toplumun geniş kesitleri boyunca uygulanacak olan belirli bir düzenlemeye sokmaktır. Disiplin birtakım küçük iktidar mekanizmaları aracılığıyla hayat bulur. Manastırların dakik iş programları, hastanelerin davranış ve semptomları kaydetmeye dönük uygulamaları, yeni gelişen hapishane sisteminin kapatma uygulamaları, Prusya ordusununsa askeri disiplin deneyleri vardı. Bu öğeler sonradan hastanelere, hapishanelere, orduya ve aynı zamanda okullara ve fabrikalara da uygulanacak olan belirli bir iktidar biçiminde bir araya gelmişti. Tüm bu kurumların içinde, özel ve ayrıntılı iş programlarına dayalı kapalı bir mekanda bedensel hareketlerin kaydedilmesinden ve titiz müdahalelerden oluşan bir rejim ortaya çıktı. Disiplin bu farklı uygulamaları üst-kodladı. Devletse üst-kodlama noktasında sürece dahil olur. Üstkodlamayı pekiştirir ve toplumun her köşesine yayılmasına yardımcı olur. Eğer soyut bir makine çeşitli molar çizgilerin birlikte yankılanmasından oluşuyorsa, devlet o soyut makinenin gelişimi ve muhafazası için katkı sunacaktır. "Devletin bilimi yoktur ama Devletle karşılıklı bağımlılık ilişkilerine sahip soyut makineler vardır. Bu nedenle katı kesit çizgisi (yani molar çizgi) üzerindeki farklı kesitleri kodlayan iktidar aygıtları, onları üst-kodlayan ve aralarındaki ilişkileri düzenleyen soyut makine ve bu makineyi gerçekleştiren Devlet düzenek- Zeri arasında ayrım yapmak gerekir."24 Devlet soyut makineleri yaratmaz, onları gerçekleştirir. Bir şeyi yaratmak, en azından buradaki anlamıyla, o şeyi var etmektir. Buna karşın bir şeyi gerçekleştirmek o şeyi halihazırda dağınık halde mevcut olan bir bütünün parçası kılmaktır. Toplumlar birbirileriyle kesişen çeşitli molar çizgiler, moleküler çizgiler ve kaçış çizgileriyle dolu karmaşık varlıklardır. Soyut bir makine toplumdaki çeşitli uygulamaları nasıl ele alır ve onu yürürlükte tutan daha büyük bir güç olmadan kendisini nasıl muhafaza eder? Daha büyük bu güç devlettir. "Devlet bütün diğer noktaları kendi üzerinde toplayan bir nokta değil tüm bu noktaların birlikte yankılandığı haznedir." 25 Devlet disiplinin yayılabilmesini ve çeşitli toplumsal kesimlere hakim olabilmesini teminat altına almak için kaynaklar sağlar. Devasa hapishaneler için kaynak, ordu için organizasyon, hastaneler için bilgi tabanı ve okul sistemi için de yapı tedarik eder. Soyut bir makinenin gerçekleştirdiği çeşitli uygulamaları devlet olmadan kontrol edebileceğini düşünmek oldukça güçtür. Deleuze ve Guattari tarafından herhangi bir toplumun maddi düzenlemeleri olarak düşünülen karmaşık özdeşlik ve fark ilişkileri arasında soyut makinenin tesis edilebileceğini düşünmek de oldukça güçtür. Her ne kadar asalak olsa da devlet kendi düzenini türdeşliğin dayatılmasıyla korumayı uman bir toplumun zaruri özelliğidir. Bireylerin ihtiyaçlarını uzlaştıran liberal devletten epey uzaklaştık. Deleuze ve Guattari için devlet arabuluculuk yapmaz. Bir grup bireyin çıkarının diğerininkine egemen olmasını önlemek için kuvvet araçları üzerinde tekel kurmaz. Devlet doğası gereği baskıcıdır. Riayete ait bir kuvvettir. Liberal kuramın teşhis ettiği gibi devlet muazzam kaynaklara sahiptir. Ancak bu kaynaklar uzlaşının ya da özgürleşmenin değil soyut makinelere ait gücün ve bu makinelerin yarattığı baskıyla riayetçiliğin hizmetindedir. Devlet disiplini gerçekleştirir. Molar çizgilerin özdeşliğini pekiştirebilmesi ve onları aynı türden alışkanlıklara tabi kılabilmesi için soyut makinelere uygun koşullar yaratır. Devlet güçlü ve baskıcı bir asalaktır ve kapitalizmle tuhaf bir ilişkiye sahiptir.

IX

Gücü devletin yankı haznesinde gerçekleştirilen başka bir soyut makine türünün de kapitalizm olduğu sanılabilir. Ne de olsa kapitalizm, her şeyi metalaştırmak için çeşitli uygulamaları üst-kodlayan piyasanın şemsiyesi altında bir araya getirmiyor mu? Sermayenin gücü çeşitli ekonomik pratikleri pazara riayet etmeye mecbur bırakan bir güç değil mi? Ve devletin rolü de kapitalizmin genişlemesini muhafaza ederek, önüne çıkanları tasfiye edip marjinalleştirerek kapitalizmin pürüzsüz faaliyetini teminat altına almak değil mi? Marksistlerin birçoğu için kapitalizmin doğası ve devletin rolü budur. Kapitalizm sömürünün soyut makinesidir. İşçilerden emeklerinin haklı ürünlerini çalar. Devlet de bu sömürüye hizmet eder. Devlet nihai olarak kapitalist ekonomik sistemin egemenliğini amaçlayan mekanizmaları besler. Devletin gerçekleştirdiği üst-kodlama kapitalizmin yarattığı üst-kodlamanın emrindedir. Piyasa kendi egemenliğini sürdürür; verimliliği arttırmak ve direnci azaltmak amacıyla disiplin benzeri sistemler tarafından desteklenir. Deleuze ve Guattari'ye göre kapitalizm ve kapitalizmin devletle ilişkisi hakkındaki bu hikaye ayrıntılardan yoksundur. Tıpkı Marx gibi onların da kapitalizmle ilişkileri değişkendir. Geçmişte çok sayıda baskıyı ortadan kaldırdığı ve riayetçi mekanizmayı alaşağı ettiği için kapitalizme itimat ederler. Bununla birlikte kapitalizm bizzat kendi kendisine zarar verir. Bu zararlar anlaşılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. Deleuze ve Guattari alçakgönüllü Marksistler olmadıkları gibi hiçbir şekilde kapitalizmi de savunmazlar. Kapitalizmin ortadan kaldırılmasına katkı sunduğu baskı türlerini düşünün. Artık kamu otoritelerine, sosyal çevremize ve hatta ailemize bile bir zamanlar olduğumuz gibi bağlı değiliz. Krallar tarafından, bizi itaate zorlayan üstün bir güç adına yönetilmiyoruz. Kilise, sinagog ve cami artık ahlaki yaşamımızın efendisi değil. Kayıtsız şartsız itaatimizi gerektiren daha büyük bir toplumsal düzenin dişlileri de değiliz. Deleuze ve Guattari'nin belirttiği gibi bizi yöneten eski "kodlar" kapitalizm tarafından ortadan kaldırıldı. Onların yeriniyse "aksiyomatik" aldı. Bir aksiyomatikle aksiyomatiğin yerinden ettiği kod arasındaki fark Deleuze ve Guattari tarafından şu şekilde tanımlanır:

Aksiyomatik doğrudan doğruya, eşzamanlı olarak çok çeşitli etkinlik alanlarında dolaysızca gerçekleştirilen ve tamamen işlevsel olan öğelerle, doğası belirlenmemiş ilişkilerle ilgilidir; diğer taraftan kodlar da bu etkinlik alanlarıyla ilişkilidir, aşkınlık ve dolayım haricinde daha üstün bir biçimsel bütünlük altında sınıflandırılamayan nitelikli öğeler arasındaki özgül ilişkileri ifade eder. 26

Kodlar belirli insanların başka belirli insanlarla ilişkilerini düzenleyen ilke ve kurallardır. Bir aksiyomatikse çok daha soyuttur. Aksiyomatik de düzenleme yapar ama belirli kurallar ve ilişkiler aracılığıyla değil. Şu tarihsel değişimi bir düşünün. Vaktiyle köylüler toprağa ve uğruna çalıştıkları derebeyine bağlıydı. Başka bir derebeyine değil de yalnızca kendi derebeyine karşı bir dizi özel yükümlülükleri vardı. Başka bir derebeyinin toprağını ekip biçemez onun toprağına taşınamazlardı ve bunun sebebi de sadece taşınmaya ya da toprak almaya güçlerinin yetmemesi değildi. Taşınmak ya da toprak alabilmek gibi bir fikir köylülerin dünyasında neredeyse hiç yoktu. İnsanların toprağa ve derebeyine karşı bir dizi yükümlülüğü vardı, ancak devletin içkinlik yerine yalnızca aşkınlık aracılığıyla -onun bir parçası olmaktansa belirli ilişkiler dışındaki bir gücün dayatması yoluyla- uzaktan düzenleyip üst-kodlayabileceği yükümlülüklerdi bunlar. Kapitalist ekonomideki mevcut işçiler çok daha farklı bir durumdadır. Patrona karşı herhangi bir mecburiyet ya da iş değiştirmeye karşı herhangi bir yaptırım yoktur. İşçiler güçleri yettiği kadarıyla istedikleri zaman yer değiştirebilir. Toprak ya da araç gereç satın alabilir, sermaye yatırımı yapıp kendi işletmelerini kurabilir. Onların toplumdaki birtakım başka insanlarla ilişkilerini düzenleyen bir talimat yoktur ortada. Oysa bu durum işçilerin özgür olduğu anlamına gelmez. Tam tersine. Bir anlığına devlet tarafından gerçekleştirilen üst-kodlamayı kabul etsek bile, kapitalizmin davranış ve etkileşimleri düzenlemeye ilişkin kendine özgü yolları vardır. Bu yollardan en önemlisi değişim değerinin hakimiyetidir. Marx'ın kullanım değeriyle değişim değeri arasındaki ünlü ayrımı, bir nesnenin ne işe yarayabileceğiyle o nesnenin neyle değiştokuş edilebileceği arasındaki ayrımdır. Kapitalizmdeyse kullanım değeri değil değişim değeri hakimdir. Bir nesne neyle değiştokuş edilebileceğine göre değer kazanır. Bu nesneler maddi şeyler olmak zorunda da değildir; fikir, emek ya da özsaygı da olabilir. Değişim değeri kod olarak değil aksiyomatik olarak çalışır. Yani belirli insanlar ya da insanlarla şeyler arasına kurallar koyarak değil bütün etkileşimlerin idare edilebilmesini sağlayan hareket tarzını oluşturarak düzenleme yapar. Emeğimi size satabilirim, siz de onu bir ürüne yatırım yapmak için kullanabilir ve bu ürünü başkalarına satabilirsiniz. Ürünü sattığınız kişilerse ürünün kendisi diğerleriyle iyi bir değiştokuş sağlayıp bir şey yaratmalarına müsaade ettiği ölçüde o ürünü kendi işlerinde kul- !anabilirler. Bu zincirde benim ya da sizin kim olduğunuzun bir önemi yoktur. Ben bir emekçi, bir danışman, bir doktor ya da bir avukat olabilirim. Konumumun bir önemi yoktur. Aksiyomatik farklı insanlar ve nesneler arasındaki ilişkileri işlevsel olarak düzenler; çeşitli etkinlik alanlarında çalışır, insanlara, özel makamlara ya da konumlara itibar etmez (veya onlarla sınırlanmaz). Deleuze ve Guattari'nin cephesinden tamamen kötü bir şey değildir bu. Kapitalizm yeni yaşama biçimleri yaratmak için zemin hazırlayarak yersiz-yurtsuzlaştırır: "Kapitalizm ve onun çöküşü yalnızca kodu çözülmüş akışlarla değil akışların genelleşmiş kod çözümüyle, yeni ve büyük çaplı yersiz-yurtsuzlaşmalarla ve yersiz-yurtsuzlaşmış akışların birleştirilmesiyle tanımlanır."27 Kaçış çizgileri önceki yurtları yersiz-yurtsuzlaştırarak yeni yurtlara açılma, diğer kaçış çizgileriyle kesişme ve yeni tecrübelere teşebbüs etme serbestisi kazanırlar. Ne yazık ki kapitalizmde bunlar gerçekleşmez. Bir yersiz-yurtsuzlaşma dinamiğine sahip olmasına ve birlikte faaliyet gösterdiği akışların kodlarını çözmesine rağmen kapitalizm bu kodu çözülmüş akışların kendi amaçlarına hizmet etmesini sağlamaya dönük birtakım yollara sahiptir. Kapitalizm moleküler çizgilerin kaçışını zapt eden kapma mekanizmalarına sahiptir. Kaçışı zapt etme yollarından biri Foucault'nun betimlediği disiplin rejimidir. Deleuze ve Guattari'ye göre bir diğeriyse Ödipus kompleksidir. Tıpkı disiplin gibi Ödipus da kaçış çizgilerini zapt etmek ve yeni yaşama biçimleri yaratmaktan alıkoymak üzere kapitalizmin idaresinde faaliyet gösteren soyut bir makinedir. Deleuze ve Guattari Anti-Ödipus'u Fransa'da psikanalizin yükselişte olduğu bir dönemde yazdılar. Onlara göre Ödipus'un ifade ettiği aile draması arzuya odaklanan bir mekanizmadır. Arzu bir kaçış çizgisidir. Yeni yaşama biçimleri yaratmaya muktedirdir. Fakat arzunun enerjisi kendisine karşı çevrildiğinde -eğer kendi kendisine saldırır hale getirilebilir se- yaratıcılığı engellenmiş olacaktır. Yani şu an incelediğimiz hakim düzen bağlamında kapitalist aksiyomatiğin hizmetine koşulacaktır. İşte Ödipus'un yaptığı budur. Yeni bağlantılar tecrübe ederek arzunun merkezden uzağa doğru hareket etmesini sağlamak yerine arzuyu merkeze doğru, aileye geri sürükler. Ödipus kaçış çizgilerinin baş belasıdır. Ödipus onları yeni tecrübelere açmak yerine, "Kaçış çizgileriniz aslında bizzat ailenize güdümlenmiştir," der. Neyi arzuladığınızı sanırsanız sanın aslında arzuladığınız anneniz ya da babanızdır. Kaçış çizgileri zapt edilmiş, kapitalizmin yol açtığı yersiz-yurtsuzlaşmadan faydalanmaktan alıkoyulmuştur. İşte kaçış çizgileri bu şekilde başka istikametleri izleme serbestisi kazanacağına sermayenin hizmetine koşulmuştur. Ailevi molar çizgiler kaçış çizgileri için bir kapma aracı olan eski politik kodların yerine geçer. Kapitalizm gelişmesine katkıda bulunduğu yersiz-yurtsuzlaşmayı izleyebilecek belirsiz serüvenler üzerindeki hegemonyasını muhafaza eder. Bir kapma mekanizması olarak Ödipus fikri birçoğumuza modası geçmiş bir fikir gibi görünebilir. ABD ve Britanya'da hiçbir zaman şansı yaver gitmeyen psikanaliz yıllar içinde iyice gözden düşmüştür. Deleuze ve Guattari Anti-Ödipus'tan sekiz yıl sonra Kapitalizm ve Şizofreni'nin ikinci cildini yayımladığında Ödipus artık düşüncelerinde yer etmez . Disiplinin soyut makinesi, kaçış çizgilerini kilitleyen güçlü bir mekanizma olarak görülmeye devam etmesine rağmen, Ödipus böyle görülmez.28 Artık kapitalist aksiyomatik doğrudan sömürücüdür. Bir aracıya ihtiyaç duymaz.

Dünya ekonomisinin ya da aksiyomatiğinin temsilcilerinin başını ağrıtan temel akışlar madde-enerji akışı, nüfus akışı, tufan akışı ve kentsel akıştır. Durum içinden çıkılmaz gibi görünmektedir çünkü aksiyomatik hiçbir zaman tüm bu sorunları yaratmaya son vermediği gibi, aksiyomları çoğalsa dahi, onu bu sorunları çözecek araçlardan mahrum bırakır (dünyanın beslenmesini mümkün kılan dolaşım ve bölüşüm buna örnektir).29

Burada Ödipus yoktur. Kapitalist aksiyomatik kendi açmazlarını yaratır, kendi baskılanışına dahil olur. Kapitalizm bütün akışları değişim değeri rejimine teslim ederek eski kodlarından kurtardığı kaçış çizgilerini yeniden yurtlaştırır. Kapitalizm müdahale edecek dış bir güce ihtiyaç duymaksızın bu akışları kendi yörüngesinde tutan bir aksiyomatiğe bağlar. Bu durumda artık Ödipus'a gerek kalmaz. Peki devletin burada rolü var mıdır? Önceki rejimlerden daha sınırlı da olsa devletin de bir rolü vardır. "Devletin hem ötesinde hem de lehine olan, vaziyetimizi betimler."30 Ödipus değilse de varlığını sürdürebilmek için devletin yankılanışına ihtiyaç duyan başka soyut makineler (mesela disiplin) vardır. Üstelik bir toplumun ekonomik düzenlemelerine indirgenebileceğini düşünmek, yapısındaki karmaşıklığı inkar etmektir. Bütün molar çizgiler ekonominin hizmetinde değildir. Molar çizgilerin kendileri de molar çizgilerin meydana getirdiklerinden çok daha fazlası olan kaçış çizgilerinden oluşur. Belki de devletlerin yönettikleri toplumlar üzerindeki hakimiyetlerinin çok sınırlı olduğu bir dünyada yaşıyoruz. Belki de kapitalizmin gelişimi 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın büyük bölümünde olduğu gibi devletin desteğine ihtiyaç duymuyor artık. Ancak yine de bu durum devletin sönümleneceği anlamına gelmez . Kuvvetin yurtlaşmalarına baskı yapan kaçış çizgileri daima olacaktır. Bu kaçış çizgilerini kapmaya, engellemeye ya da sıkıştırmaya çalışan soyut makineler daima olacaktır. Hatta toplumsal düzenlemeler boyunca bu soyut makinelere ait öğe- erin birlikte yankılanmasını sağlayarak onları gerçekleştirme ve korumaya dönük bir ihtiyaç da daima olacaktır. Kapitalizmin hizmetinde olsun ya da olmasın devletler yok olmanın eşiğinde değildir. Birkaç sayfa önce bahsettiğimiz gibi, Marksistlerin kapitalizm ve devlet ilişkisine dair anlattığı hikaye tamamen yanlış değildir. Gerçekten de devlet kapitalizmin hizmetinde toplumu üst-kodlar. Öte yandan hikaye tamamen doğru da değildir. Sadece sömürücü kapitalizmin hizmetindeki devlete odaklanan bir anlayış hem devletin hem de kapitalizmin karmaşıklığını ıskalar. Devlet sadece kapitalizmin hizmetinde değildir. Devle-· tin üst-kodlaması ekonomiye indirgenebilir olmayan yaşamlarımızın farklı boyutlarına temas eder. Kapitalizm de tümüyle sömürücü değildir. Bizi piyasaya bağlayan aksiyomatik geleneksel toplumsal kodların baskısından da kurtarır. Şimdi yüz yüze geldiğimiz politik soru, kapitalizmin serbest bıraktığı yersiz-yurtsuzlaşmanın birlikte yaşamanın yeni yollarını keşfedecek şekilde nasıl harekete geçirilebileceğidir.