Said Nursi Ve Hegel

Said Nursi ile Georg Wilhelm Friedrich Hegel beyninde zıddiyet kaidesi üzerine icrâ olunan bir mukayese, iki muhtelif ontolojik telâkkinin karşı karşıya gelmesini tazammun eder. Bu iki mütefekkir, zıdların vücûd içindeki mevkiini kabul etmekle beraber, bu zıdların menşe’i, sûret-i tecellîsi ve gâyesi hususunda esastan ihtilâf ederler.

Said Nursi’ye nazaran vücûd, esmâ-i ilâhiyyenin cilve-i tecellîsinden ibarettir. Bu itibarla zıddiyet, eşyanın zâtından neş’et eden zarurî bir tenakuz olmayıp, bilâkis irâde-i ilâhiyyenin kasdî bir sûrette izhar ettiği nizamın bir cüz’üdür. Hususan “Cemâl” ve “Celâl” esmâsı, bu bahiste mihver bir mevki işgal eder. Cemâl esmâsı lütuf, rahmet ve hüsnü temsil ederken; Celâl esmâsı kudret, azamet ve haşyeti ifade eder. Âlemde müşâhede olunan gece ve gündüz, hayat ve memat, hayır ve şer gibi zıtlıklar, bu iki nevi esmânın mütefavit tecelliyâtıdır. Lâkin bu zıtlıklar hakikatte bir mübâreze değil, daha âlî bir vahdet ve insicamın cüz’leridir. Nazar-ı beşerde dağınık ve karmakarışık gibi görünen ahvâl, hakikatte kemâl-i intizamın bir tezahüründen ibarettir. Binaenaleyh Nursî’de zıddiyet, ontolojik bir ihtilâf değil, san’at-ı ilâhiyyenin tenevvü ve taaddüd içinde tezahürüdür.

Buna mukabil Georg Wilhelm Friedrich Hegel’de zıddiyet, haricî bir kudret tarafından vaz‘ olunmuş bir keyfiyet olmayıp, bizzat vücûdun derûnunda mündemiç olan zarurî bir keyfiyettir. Ona göre vücûd ile tefekkür aynı seyrin iki veçhesidir ve bu seyir, tenakuzât vasıtasıyla tekâmül eder. Hegel’in diyalektiği, bir mefhumun kendi mukabilini îcâd etmesi ve bu tezad üzerinden daha yüksek bir mertebeye inkılâb etmesi şeklinde tezahür eder. Meselâ “vücûd” mefhumu “adem” ile mukabele eder ve bu tezaddan “oluş” zuhûr eder. Bu hâl yalnız mantıkî değil, aynı zamanda ontolojiktir. Bu sebeple Hegel’de zıddiyet, bir insicamın parçası değil, bilâkis hareket ve tekâmülün aslî muharrikidir.

Tegayyür ve tahavvül meselesinde de bu iki mütefekkir beyninde mühim bir fark mevcuttur. Said Nursi’de tegayyür, “kanun-u tegayyür”, “terakkî” ve “tekâmül” gibi mefhumlarla izah olunur ise de, bu süreç kader-i ilâhînin taht-ı tasarrufundadır. Yani hâdisât, evvelce takdir olunmuş bir hikmet üzere cereyan eder. Zıtlıklar bu cereyanın âletleri olmakla beraber, hakikatte bir ihtilâf teşkil etmezler. Hegel’de ise tegayyür, evvelden tayin edilmiş bir nizama tâbi olmayıp, diyalektik zaruretin neticesidir. Her şey kendi zıddını îcâd eder ve bu zıddiyetin ref‘i ile yeni bir merhale hâsıl olur. Bu merhale dahi yeni tezadlara menşe‘ teşkil ederek süreci devam ettirir.

İnsan tasavvurunda da aynı tefrik müşâhede olunur. Said Nursi’ye göre insan, zıdların en câmi‘ bir sûrette içtima ettiği bir mevcuttur. Hayır ve şer istidatları insanda mevcuttur ve bu hâl bir imtihanın muktezâsıdır. Bu zıddiyet, insanın terakkî-i manevîsine medâr olur. Hegel’de ise insan, zıddiyetler vasıtasıyla şuurunu inkişâf ettiren bir varlıktır. Burada gaye, ahlâkî tekâmülden ziyade, nefsin kendi zatını idrâk etmesidir. İnsan, tarihî seyir içinde kendini aşarak daha yüksek bir şuur mertebesine vâsıl olur.

Netice itibariyle denilebilir ki, Said Nursi’de zıddiyet, aşkın bir menşe‘ye müstenid olup nihayette vahdet ve insicam içinde mânâ kazanır. Georg Wilhelm Friedrich Hegel’de ise zıddiyet, vücûdun derûnundan neş’et eden ve tekâmülü temin eden zarurî bir tenakuzdur. Bu itibarla Nursî’de zıdlar hakikatte vahdetin eczâsı iken, Hegel’de zıddiyet bizzat hakikatin teşekkül sürecidir.