Felsefe ve Edebiyat
İşte insanın eli, emeği ve
düşüncesiyle yaptığı her katkı, yarattığı her şey “kültür” adını alır.
Kültür terimi Latince “bakmak”,
“işlemek” anlamına gelen “colere” kökünden gelir.
Bu anlamda bireysel olduğu kadar
bireyüstü bir yapı olarak da kültür, hem bir bakım hem de bu bakımın sonucunda
ulaşılan bir durumdur (Gökberk, 2008: 65-66).
Bireyüstü bir yapı olarak
kültürün oluşumu pek çok bireyin çabasına, uğraşısına, oluşumlarını
birbirlerine aktarmasına, kendilerine aktarılan kültürel ögeleri benimsemesine,
işlemesine ve onu kendinin kılma yolundaki çabalarına dayanır.
Dolayısıyla kültür, kalıtım yoluyla
değil, gelenek yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılır, geçirilir.
“…Kültür, donmuş bir
formlar şemasının kendisini gerçekleştirdiği bir yer olmayıp özgür
yaratmaların dünyasıdır” (Gökberk, 2008: 67).
Kültürün dil, felsefe, ahlak,
sanat, bilim, tarih, din, eğitim, gelenek, görenek, alışkanlık, hukuk, ekonomi,
siyaset gibi pek çok ögesi mevcuttur.
İnsani/tarihsel/kültürel olan her
şeyde amaçlılık ve amaçlılığı da içerecek şekilde yönelimsellik/kasıtlılık
(intentionalite) vardır.
Anlam, insan
eylemlerindeki yönelimsellikte beliren ve eylemi istek, ihtiyaç ve amaç olarak yönlendiren
şeydir (Özlem, 2009: 28).
Dil; kültürü kendisinden bağımsız
olarak düşünemeyeceğimiz, kültürün her bir ögesine damgasını vuran, kültürel
ortamın her yerinde etkisini hissettiren bir ögesidir.
Dilin en önemli özelliği özneler
arası olup, kültürel bir ortamda hayat bulmasıdır.
Tarihsel ve kültürel bir donanıma
sahip olan dil, tarihinden ve kültüründen soyutlanarak ele alınamaz.
Dil, hem tarih ve kültürün ürünü
hem de tarih, kültür, gelenek ve anlamların taşıyıcısıdır.
Dil, sadece ortaklaşa bilgilerin,
hepimiz için geçerli bilgilerin bir toplamı olan logos değildir, dilde bir
de “psyche-ruh” saklıdır.
Logosà dünyamızdaki
varlıkları nesnel bir düzen içine yerleştirmeye çalışır,
psyche à nesne ile kaynaşıp ona
kendi benliğinin formunu kazandırmak ister.
Bundan dolayı her dil tektir.
Bu yüzden de her dilin kendine
göre bir dünya görüşü vardır (Gökberk, 2008: 72-73).
Bir dilde, o dili konuşanların
özel ruh ve yaşam biçimi tinsel bir form kazanır.
Dolayısıyla her insan kendi
dilinin dünya görüşünün etkisi altındadır.
Her dil o dili kullananlara
belli bir bakış açısı, görmede bir tutum, belli bir algılama biçimi sunar.
Diğer dillere göre “kullanılan bu
dil” insana başka bir düşünme biçimi verir: “Bu dille insan dünyayı
başka türlü kavrar, bu dilde insanın dünya karşısındaki duygu ve istekleri
başkadır”. (Akarsu, 1984: 63)
O hâlde kendi dilinin dünya
görüşü bireyi sarıp kuşatır, ona belli bir yön verir.
İnsan varoluşunun asli bir unsuru
ve kültürün bir aynası pozisyonundaki dilin, kültürün her unsuru için
olduğu gibi felsefe ve bir sanat dalı olan edebiyat için de önemi reddedilemez.
Gerek felsefe gerekse edebiyat,
anlatım aracı olarak kelimeleri kullanır.
Ancak bu iki alanın dile yönelik
yaklaşımlarının, dili kullanımlarının benzer olduğu anlamına gelmez.
İnsan varoluşunun kendini
ifade etmesinin iki farklı tarzı olan felsefe ve edebiyatın dili
kullanımları da farklıdır.
Felsefe en genel anlamıyla,
insan, evren ve değerleri anlamak amacıyla sürdürülen en kapsamlı bir
araştırma, birleştirici ve bütünleştirici bir açıklama girişimi olarak
tanımlanabilir.
Varlık, bilgi ve değerler
konusunda birleştirici ve bütünleştirici bir bilgi elde etme arzusu felsefeyi
diğer bilgi türlerinden ayırır.
“Felsefi düşünce… araştırmaya, sorgulamaya ve
eleştirel bir tavra dayanan bir düşüncedir” (Cevizci, 2007: 15).
Nakilci ve ezberci yaklaşımların
aksine merak etme, sorgulama, araştırma, anlama, problemleri çok boyutlu olarak
görebilme esasına dayanan felsefi tavır, sorular soran ve kritik eden bir
zihnin tavrıdır.
Dolayısıyla bir düşünme tarzının
felsefi olabilmesi için felsefi sayılabilecek bir soru etrafında vücut bulması,
sistematik olması, mantıksal ve tutarlı önermelerden meydana gelmesi, varlık
kavramı etrafında merkezileşmesi, felsefe tarihi çerçevesinde belli bir
problematik devamlılık içerisine oturtulabilmesi, evrensele yönelmiş olması
gibi fikri inşa gereklerine ihtiyaç duyulur (Gürsoy, 2006: 45-46).
Felsefe, sorularını sık sık
yenileyen, yeni sorulara açık olan bir disiplindir.
Zira “teori ile beslenmemiş bir
pratik anlamdan, pratik ile desteklenmemiş bir teori de içerikten
yoksun olacaktır” (Taşdelen, 2011: 111).
Bu suretle nihai noktada teori ve
pratik ilişkisini göz ardı etmemeye özen gösteren felsefe, varlığın ve hayatın
özüne yönelerek, bu doğrultuda “şaşkınlık” ve “hayret” ile
karışık bir araştırma ve anlama arzusunu içeren “neden ve niçin”li sorular
sorarak yola çıkar.
Merak ve hayret itici güçleriyle
açığa çıkan felsefe soruları dile gelişleri itibarıyla adeta tek düzenli bir
biçime bürünmüştür: “Varlık nedir?”, “Bilinç nedir?”, “İyi nedir?” gibi felsefe
sorularındaki “nedir?” bir felsefe sorusunu var eden temeldir.
Felsefe sorularındaki “nedir”de şaşkınlık
ile birlikte bir araştırma arzusu da gizlidir.
Anlamın ortamı ise dildir,
dildeki sözlerdir, söz düzenleridir (Uygur, 1971: 16-21).
Felsefe, dil ile yapılan bir faaliyet/ameliye
dir.
Düşünce/felsefi düşünce ile
dil arasında doğrudan bir irtibat ve münasebet vardır.
“Dilin gelişmiş olması ve özgür
bir düşünce ortamı” (Akarsu, 2001: 104) bir ülkede verimli bir felsefe
etkinliğinin oluşabilmesinin öncelikli koşullarıdır.
Felsefe, kültürel bir dil ortamı
içinde gelişebilen, o dilin kavrayış kapasitesi ve ifade imkânları ile anlam
zenginliği bağlamında yapılabilen bir düşünsel etkinliktir.
Bu sebeple felsefi etkinlikte
dili yalnızca bir araç olarak düşünmek yanıltıcıdır.
Zira dil ile düşünce/felsefi
düşünce arasında doğrudan bir bağ vardır.
Politika adlı yapıtında
Aristoteles insanı konuşan varlık, dili olan varlık ve akıllı varlık olarak
tanımlar.
Aristoteles’e göre insan logos’u
olan canlı varlıktır.
Logos kavramı bir yandan söz,
dil diğer yandan düşünme, akıl anlamına gelir.
Logos kavramında düşünme ile
konuşma, düşünce ile dil birbiriyle iç içe geçmiş durumdadır (Akarsu,
2001: 104).
Dolayısıyla Aristoteles mantığına
göre dil, düşünmenin giysisi gibi olması sebebiyle, dilin formundan
düşüncenin formunu çıkarabilmek mümkündür.
Aristoteles’in altını çizdiği
üzere dile dayanmayan bir düşünce olanaksız görünmektedir.
Zira “…Düşünme denince genellikle
gerekçe öne sürme, öncülden sonuca yürüme, tek tek tasarımları belli bir nizam
içinde birbirleriyle terkib, tespit etme, ispatlama, mukayese, belgeleme, tarif
vb. şeyler anlaşılır” (Uygur, 1984: 15).
Tüm bunlar ise dil olmadan
gerçekleştirilemez.
Dil, zihindeki düşünceyi
yansıttığı için, dil ne denli açık ve net ise zihin de o denli açık ve
nettir.
Willhelm von Humboldt, dilin
sadece yalın bir araç olmayıp, düşünceyi yaratan ve ileri taşıyan bir faaliyet
olduğunu ileri sürer (Akarsu, 2001: 104).
Diğer yandan dilin düşünceleri
yaratması gibi düşünceler de dili yaratırlar.
Köklerini derin bir hayat
temelinden alan tarihsel ve kültürel bir anlam zenginliğiyle mücehhez bir dil
ortamının sağlayacağı imkânlar, verimli bir felsefe etkinliğini
gerçekleştirebilmenin vazgeçilmez unsurudur.
Hâl böyle olunca felsefi
etkinlikte hareket edilmesi ya da dayanak alınması gerekli olan kültürel ana
dil olmalıdır.
Zira felsefenin, içinde yer
aldığı kültürle organik bir bütünlüğü söz konusudur.
Filozof ise içinde kendi
kişiliğinin de şekillendiği kültürel ortamdan kendini soyutlamaksızın, kültürel
ana dili işleyip geliştirmek suretiyle kültürel ana dilde ürettiği eserlerle,
evrensel bir entelektüel tecrübeyi gerçekleştirmek mecburiyetinde olan kişidir.
Bir kültürel ortam çerçevesinde
dil ile düşüncenin karşılıklı ilişkisini “düşünce” ile “varlık”
ilişkisinden bağımsız düşünmek mümkün değildir.
Zira her düşünce “bir şey” ya da
“var olan” hakkındadır.
Fakat şey ya da varolan düşünme
esnasında zihinde bulunamaz.
Bu sebeple zihin düşünürken
şeylerin, varolanların yerine geçen kavramları kullanır.
Kavramlar arası ilişkiler kurarak
gerçekleşen düşünce, kelimeler yoluyla ifade edilir (Gündoğan, 1997: 10);
… zihin dünyayı ve varlığı mefhum/kavramlarla
görür, kavramlarla manalı hâle getirir.
Kavram, bir nesnenin zihindeki
tasavvurudur.
Buna fikir (idée) de denilebilir
(Öner, 1991: 16).
Kavram, bir şeyin tekil
izlenimini, o şeyin imgesini değil de, o şeyin tasarımını gösteren
şeye karşılık gelir.
Kavram, düşünülebilen ve zihne
bir şeyi başka bir şeyden ayırmaya olanak veren şeye ya da tasarıma, nesnelerin
ya da olayların ortak özelliklerini kapsayan ve ortak bir ad altında toplayan
genel tasarıma, kendisini gösteren terimle anlatılmak istenen genel fikre, kimi
sözcüklerle dile getirilen ve deney kökenli olduğu öne sürülen çeşitli soyutluk
düzeylerindeki zihinsel içeriklere karşılık gelir (Cevizci, 1996: 304).
Felsefede kavramların diğer bilgi
alanlarının kullanımlarından farklı bir biçimde kullanılması sebebiyle zaman
zaman “Felsefe, kavramlar oluşturmak, keşfetmek, üretmek sanatıdır”, “Felsefe,
kavram yaratma ve düşünme düzleminin çatılmasıdır” biçiminde felsefe
tanımları da yapılagelmiştir (Deleuze, 1993: 12, 44).
Gerçekten de felsefi sorgulama bir bakıma kavramlar dünyasına yönelik bir
çağrıdır.
Hâl böyle olunca felsefi
etkinlikte filozofun hareket noktasını kavramlar oluşturur.
Filozof, rasyonel, tutarlı,
eleştirel ve sorgulayıcı bir düşünce sistemi inşa ederken kavramlardan hareket
eder.
O, kavramlar üreten,
kavramlar oluşturan, kavramların doğru kullanımlarına
ve anlamlarına dikkat çeken kişidir.
felsefenin temel görevi bir
yandan aydınlatmak, bilgi vermek, hakikatin bilgisine ulaşabilmek adına bir
takım prensipler ortaya koyma iken, diğer yandan dilde karşılaşılan güçlüklerin
üstesinden gelmek, kavramların yerine geçerek onların temsilcisi olan sözcüklerin
yanlış kullanımını önlemektir.
Felsefe, aydınlatmayı ve
açıklayarak bilgilendirmeyi amaçladığı için felsefi bir eser bu amaca hizmet
etmek durumundadır.
Bu sebeple felsefe yazılarında
açık, kesin, anlaşılır bir ifade tarzı olmalı “tumturaklı sözlerden ve boş
süslemelerden” ve sanat alanında örneği görülen “duygusal çekiciliği” olan
ifadelerden kaçınılmalıdır (Murdoch, 1979: 410-418).
Ancak bununla beraber düşünce
tarihinde, bir felsefe eserinin aynı zamanda bir sanat/edebiyat eseri olduğu
çok sayıda örnek bulabilmek mümkündür:
Bu açıdan bakıldığında ilkçağ
filozoflarının bazılarının felsefi eserlerini şiir formunda yazdıkları görülür.
Ayrıca sanatın kötü bir taklid olduğunu düşünerek ona ciddi eleştiriler
yönelten Platon’un eserlerinin “kendisi nazari olarak bunu kabul etmese de
büyük… sanat (eserleri)” (Murdoch, 1979: 423) olduğu söylenebilir.
Bu yargıya varmak için yalnızca
Platon’un eserlerinin diyalog formuna, Devlet adlı eserindeki Mağara
Metaforuna, Şölen (Symposion) diyaloguna bakmak yeterlidir.
Daha sonraki dönemde sanatçı yönü olan
filozoflar arasında Kierkegaard ve Nietzsche ilk akla gelen isimlerdir.
Onlar Akademinin dışında
oldukları için akademik ve teknik bir dil kullanmamışlardır.
“Kierkegaard ve Nietzsche öncelikle
bir şairdir” (Barrett, 2003: 210, 252).
Bu sebeple onların eserleri hem
profesyonelleri hem de diğer insanları sarıp kuşatan tutkulu ve renkli
çalışmalardır.
Bu isimlere Russell, Pascal,
Schopenhauer, Camus ve Sartre vb.isimleri ekleyebilmek mümkündür.
Dolayısıyla kullanılan dil, mücerred
ve kuru bir dildir.
Bu sebeple edebî ürünler
bireylerin birbirlerinin varoluşuna tanıklık etme ve varoluşsal deneyimlerini
paylaşabilme imkânı buldukları ürünlerdir.
Sevgi, nefret, umut, umutsuzluk,
aşk, ızdırap gibi insan varoluşunun farklı yönleri edebiyat yoluyla daha
anlaşılır ve tanıdık hâle gelir.
İnsan edebî eser yoluyla
duygulanırken ya da düşünürken kendi kendisiyle ve insanla yüzleşerek varoluşa
katılabilme ve diğerlerinin tecrübelerini paylaşabilme imkânı bulur.
Edebiyat daha önce farkedemediğimiz
duyguların, düşüncelerin, yaşam biçimlerinin, karakterlerin duyulur, algılanır,
düşünülür kılınması suretiyle kültür ve geleneğimize dair farkındalığı
artırmada da etkilidir.
Bu suretle edebî eserler
aracılığıyla insan toplumsal, tarihsel ve kültürel atmosfere nüfuz edebilme,
kendi kültür, gelenek ve tarihi ile bütünleşebilme imkânı bulur.
Edebiyat, kelimeleri kullanan
bir sanat biçimidir (Murdoch, 1979: 413).
Dolayısıyla felsefe için olduğu gibi edebiyat
için de “dilin kullanımı”, “dil bilinci” son derece önemlidir.
Ancak bu felsefe ile edebiyatın
dili aynı biçimde kullandıkları anlamına gelmez.
Güzel sanatların bir dalı olarak edebiyat,
estetik bir kaygı ile hareket eder.
Sanatın her alanında olduğu gibi
edebiyat alanında da estetik beğeni ön plandadır.
İnsan başlangıcından beri hep
güzeli aradığı, güzelin peşine düştüğü için, insanın en eski uğraşılarından
biri güzele öykünmek, güzeli gerçekleştirmek ve güzeli yaratmak olmuştur.
Edebiyat ise insanın dildeki, kelimelerdeki
güzelliği aradığı bir sahadır.
Şüphesiz dili güzelleştirebilme
eğilimi insanın güzele yöneliminin görünümlerinden biridir.
Estetik bir beğeni ve zevk
esasına dayanan sanat ve edebiyat gündelik dünyaya estetik bir boyut kazandırıp
ona özel bir estetik yorum katar.
Edebî sanatlara başvurularak
gösterişli bir biçimde kullanılan dil, edebî eserin bir parçasını oluşturur.
Dolayısıyla edebiyatın öncelikli
amaçları arasında estetik beğeni duygusu oluşturarak güzellik duygusunun
gelişimine katkıda bulunmak gelir.
Estetik beğeninin tüm insanları
tatmin edebilen tek bir yolu olmadığı için tek bir edebî tarzdan ya da
ideal bir tarzdan söz edebilmek de mümkün değildir (Murdoch, 1979: 411).
Bu sebeple bir edebî eserin
anlamından değil, anlamlarından sözedebilmek daha makuldür.
Edebi bir yapıtın tek bir anlamı
ya da doğru yorumu değil “anlamları vardır” (Uygur, 1999: 54)
Diğer bir deyişle felsefi eserde;
filozof àproblematiği
“doğrudan doğruya kavratabilme” amacıyla hareket ederken
edîb àedebi eserde sanatçının
yaratıcılığı, bir ölçüde okuyucunun kavrayış kapasitesi ve hayal gücünü
kullanarak, yeni çağrışımlar/tedai yapmasına imkân verir.
Felsefe ile edebiyat arasındaki
temel farklardan bir diğeri ise felsefi eserin Platon’un Şölen adlı yapıtında
görüleceği üzere aynı zamanda bir sanat eseri olduğu örnekler
dışında-bilgilendirmek amacına yöneldiği için öncelikle muhtevaya
önem verip, ilk planda biçimsel bir yetkinliği amaçlamamasıdır.
Filozof, zaman zaman karmaşık
imgelemler gerektiren biçimler ya da mükemmel taslaklar oluştursa da, o felsefi
problematiği kavramayı sürdürebilmek adına gerçeği arama yolunda kendi kurduğu
biçimleri ya da taslakları sürekli bozabilirken, edebi eserin estetik biçime
özel bir önem verdiği görülür.
Ancak bu durum edebiyatın
felsefeye yaklaştığı örneklerin olmadığı anlamına gelmez.
Bu açıdan ilk akla gelen Tolstoy,
Dostoyevski, Proust’un eserleridir ki, bu eserler felsefi düşüncelerle
yüklüdür.
Şüphesiz her edebî eserde güçlü
ya da zayıf bir kavramsal ve fikrî yapı vardır.
Dolayısıyla edebî bir eser
kavramsal bir keyfiyet kazanmaya başladıkça, rasyonel bir temellendirmeye imkân
verdikçe, sadece psikolojik tahliller ve duygulandırma düzeyinde kalmayarak,
kişiler ve olaylar bazında da olsa gizli bir varlık felsefesi, eserin anlam
bütünlüğünü sağlayan bir metafizik ortaya koymaya çalıştıkça (Gürsoy, 2006: 54)
onun felsefi ögelerle beslenmeye ve felsefeye yönelmeye başladığı söylenebilir.
Görüleceği üzere felsefe ve
edebiyat kültürel dokunun iki farklı unsuru olmasına rağmen onların
yakınlaştıkları ve hatta iç içe geçip kaynaştıkları örnekler bulabilmek
mümkündür.
Ancak tam da bu noktada edebiyat
eleştirmenlerini sıklıkla meşgul eden “Bir eseri, sanat eseri yapan suret
midir, muhteva midir?”,
“Sanat ve edebiyat estetik duygu
ve beğeniden uzaklaşır yalnızca bilgilendirmek ya da gerçekliği yansıtmak
amacına yönelirse angaje bir sanat hâline gelir mi?”,
“Sanat, sanat için midir, yoksa
sanat, toplum için midir?”,
“Sanatı/edebiyatı, sanat/edebiyat
yapan nedir?” gibi sorular bir kez daha gündeme gelir.
Hem felsefe hem de edebiyat
alanında eserler veren Murdoch edebiyatın edebiyat olabilmesi için kişiyi
duygusal olarak harekete geçirmesi gerektiğini düşünür.
Ona göre “edebiyat à belli duyguları
uyandırmak için başvurulan disiplinli bir teknik olarak nitelendirilebilir…
Edebiyat ya da herhangi bir
türden sanat yapmak güdüsü à
dünyanın biçimsizliğini yenme ve aksi hâlde anlamsız bir moloz yığını
gibi görünecek malzemeden biçimler çıkararak insanın kendisini neşelendirme
isteği” (Murdoch, 1979: 419, 414) olduğunu ifade eder.
Böyle bir perspektiften
bakıldığında edebiyatın temel amaçlarından biri onun dünyanın biçimsizliğinin
üstesinden gelebilecek biçimler çıkarabilme ve bu doğrultuda da insanın
kendini neşelendirme isteğidir.
Ancak bunun yanı sıra Murdoch’a
göre sanat biçimsel olduğu kadar gerçekçi, özerk olduğu kadar temsil
edici olmak durumundadır.
Sanat, dar kalıplar içinde
kalmayıp kendinin ötesindeki gerçekliğe değindiği ölçüde etkisini
artırabilecektir.
Daha da önemlisi üslubun zorla
değil gizlice, belli etmeden insanı kendine çekmesidir.
Hâl böyle olunca varoluşçu
felsefede, felsefenin metafizik boyutunun ancak romanda kendisini
gösterebildiği söylenebilir.
Çünkü metafizik boyut insan
yaşamında ve insan yaşamının kendine özgü tecrübeleri çerçevesinde ortaya
çıkmakta ve “insan durumu” üzerine yapılan fenomenolojik betimlemelerde
mevcut olmaktadır.
“Metafizik roman”, romanın en
yüksek, en mutlak türü olup salt edebiyat ve salt felsefenin yapamadığı şeyi
yalnızca o yapmak durumundadır (Gürsoy, 2006: 51).
Bu suretle bir yandan roman; ahlaki,
felsefi ve metafizik bir derinlik kazanırken, felsefe ise tasvir,
öykülemeye vb. dayalı yeni bir kavrayış, anlatım tarzı ve yorum imkânı
bulmaktadır.
Böylece insan varoluşunun kendine
özgü tecrübelerine ve bu tecrübelerdeki metafizik derinliğe dikkat çekmek
mümkün olmaktadır.
Yorumlar