FELSEFE-İ HAKKA

FELSEFE-İ HAKKA

Müellifi: Ferid Vecdi

Vâcibi edâdan sonra derim ki:

Hey’et-i ictimâ’iyyeye edilecek hizmetlerin büyüğü, en şereflisi efkâr-ı âmmeyi ma’- ârif-i hakka ile tenvîr ve terbiye etmekdir.

Bu şereften hisseyâb olmak için âlem-i ilm ü fenne küçük bir hizmet ihdâ ediyorum.

Bu husûsda ihtimal ki haddimi tecâvüz ettim.

Fakat benim galatâtımı tashîh edecek, hefvâtımı gösterecek, kusûrlarımı ihtâr edecek ulemâ-i kirâm hazerâtından hiç bir vakitte ümîdimi kesmem.

Şu hizmetimin insanlara nafi’ olmasını, maksadımı îfâ etmesini Cenab-ı Hak’dan tazarru’ ve niyâz ederim.

Tasnîf-i Mebâhis

Risâleyi bir mukaddime, dört fasıl, bir hâtimeye taksîm edeceğim.

Mukaddime: İnsandan ve insana müte’allik ahvâlden bahs edecek.

Fasl-ı evvel: Acâ’ib-i kâ’inâtı tedkîk edecek.

Fasl-ı sânî: İnsanın –ilm-i nefis ve hikmet-i vücûd nokta-i nazarından– garâ’ib-i ahvâlinden bâhis olacak ve bu bahisde meşâhîr-i ulemânın sözleriyle istişhâd edilecek.

Fasl-ı sâlis: Hayvanât ile envâ’-ı acîbesini mevki’-i bahse koyacak.

Fasl-ı râbi’: Nebâtât ile envâ’ ve bedâyi’inden bahs edecek.

Hâtimede ise: Bütün bunlar delâ’il-i ilmiyye ve felsefiyye ile sûret-i umûmiyyede tedkîk olunacak.

1

MUKADDİME İNSAN VE İNSANA MÜTE’ALLİK AHVÂL

Cenâb-ı Hak celle şânuhû buyuruyor:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ َلآيَاتٍ ِلاُولِي الألْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ * وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Yerlerin, göklerin halkında, gündüz ve gecenin ihtilâfında erbâb-ı ukūle delâletler, alâmetler vardır. O erbâb-ı ukûl ki kā’id olsunlar, kā’im olsunlar her hâllerinde zikr-i İlâhîde bulunur ve arzın, semâvâtın îcâdını düşünürler de münâcât ederler: Allahımız! Bunları boşuna halk etmedin. Seni takdîs ve tesbîh ederiz. Bizi azâb-ı nârdan muhâfaza buyur. [Âl-i İmrân, 3/190-191.]

Seyyidü’l-vücûd sallâllahu aleyhi ve sellem efendimiz şöyle buyuruyor: **

تفكر ساعة خير من عبادة خمس مائة سنه

Bir an tefekkür, beşyüz yıllık ibâdetden hayırlıdır. [Tefsîr-i Âlûsî, Hûd 11/7]

Ulemâ-i arifîn ise: 1 .diyorlar

( ليس فى الامكان ابدع مما كان)

Tefsîr-i Âlûsî, Âl-i İmrân 3/26.

Evet, yerlerin göklerin halkında, gündüz ve gecenin tahavvülünde bir fikr-i amîk ile düşünenlere delâletler, alâmetler vardır.

Bir mütefekkir için bir sâ’at düşünmek beş asır ibâdet etmekten hayırlıdır.

Ne mutlu o insana ki hayatına mahkûm olmaz da hikmet ve basîretle tenevvür eder:

Bütün bedâyi’den, tekemmülden ibâret şu muhît-i kâ’inâta im’ân-ı nazar, i’mâl-i fikr ile ve tedkīkini şu silsile-i manzûme-i kâ’inatın evvelinden âhirine kadar bir fikr-i amîk ile yürütür...

Bu tedkīkde ne kadar zamanlar geçmiş, ne kadar ulemâ ifnâ-yı hayât etmiş de bedâyi’-i masnû’âtdan küçük bir cüz’ün künhüne, bir zerrenin sırrına vâkıf olamamışlar...

İnsan ne zaman im’ân-ı nazar etse bir intizâm-ı mu’cizi hâvî olan işbu mükevvenât-ı meşhûdenin [90] esrârından, bedâyi’inden bir bedî’a, bir sır kendisine tezâhür eder...

Öyle sır ki o mecmû’a-i esrârın, o kitle-i bedâyi’in bî-pâyânîsine delîl-i bâhirdir.

Evet öyle bedâyi’, öyle masnû’ât ki ulemâ vasfından âciz, idrâkdeki kusûrlarını mu’terifdirler...

İşte kitabları, risâleleri, makāleleri meydânda..

Kendi ikdâmlarındaki aczi, meşhûdâtdaki i’câzı i’tiraf ediyorlar:

Eğer kitablardan biri açılsa bir nazariye üzerine pek harâretli, pek şiddetli, pek sürekli, mübâhesât-i ciddiyye ile asırlar geçmiş olduğu hâlde el-ân mes’elenin sırr ü hakīkatine vukūf hâsıl olamadığı görülür... (Meselâ mes’ele-i hayât.)

Ma’a-mâfîh o ulemânın insanlar içinde lezzet-i ilm, zevk-i tedkîk, istihkār-ı hayât, istihdâm-ı nefs nokta-i nazarından fazîlet ve imtiyâz-ı mahsûsları vardır.

Meselâ: Onlardan birisi görülür ki yerde gezen bir karıncaya gözünü dikmiş bakıyor: Onun rızkını yüklenerek yuvasına koşması....

Âlim için mutribleriyle, muğannîleriyle demsâz-ı sürûr ü neşât olan bir cem’iyetten pek çok lezzetlidir.

Mutrib à İlâhî, gazel, şarkı vb. okuyan kimse

Muğanni à şarkıcı

İntirâk-ı ra’d ü berk, rüzgarların vezân-ı şedîdinin bir hikmet âlimine verdiği inbisât ve neşveyi bâdesiyle, sâgarıyla, sâkiyesiyle reşk-âver-i zevk-perestân olan bir nâdî-i nûşâ-nûş kābil değil veremez.

İntirak à Gürleme. Patlama

vezân  à Esen, esici

Eğer onlardan birisine farzan bütün servet-i umûmiyye kendinin olmak ve buna mukābil hikmet ve idrâkden mahrûm bulunmak, yâhûd hikmet ve irfâna sâhib olup mahrûm-ı servet bulunmak cihetlerinden biri teklif olunsa hiç bir mahrûmiyet, nedâmet hissetmeksizin şıkk-ı sânîye can atar, ve şıkk-ı evvel onu o kadar korkutur ki tifodan musâb olmak onun kadar tedhîş edemez.

Evet:

يُؤتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَمَا * يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُوا الأَلْبَابِ

* Cenâb-ı Hak istediğine hikmet i’tâ eder. Kendisine ilim ve hikmet bahş olunan, hakīkaten büyük hayra nâ’il olmuşdur. Bunu ancak erbâb-ı ukūl anlayabilir. [Bakara 2/269.]

Fakat sevk-i kazâ ile hayattan yalnız ekl ü şurb ve telebbüs gibi havâyic ile kanâ’at edip mutâla’a-i kâ’inâttan bîzevk, bî-vâye olarak yaşamaya mahkûm olan zavallılar hakīkaten acınacak haldedirler...

Onların nasîb-i hayâtı yemek, içmek, teskîn-i şehvet etmek, mü’essirât-ı tabî’iyyeye karşı mücâdele-i dâ’imede bulunmaktan başka birşey olamaz.

Eğer nefs-i insânîyi im’ân-ı fikr ü nazarla mutâla’a edersek görürüz ki, sanâdîd-i ulemânın künhüne vukūfda acz-i tâm gösterdikleri garâ’ib-i mecbûlesinden en büyüğü, en muhteremi kuvve-i fikriyyedir…

O kuvve-i fikriyye ki, bizi, insanları cismimizden başka mâ-melekimiz olmayarak şu gîrû-dâr-ı hayâta düşmüş iken rûh-ârâm, sa’âdet-perver bir refâh u hadâret içinde vâyedâr-ı terakkī eden ihtirâ’ât u keşfiyyât-ı medeniyyenin mebde’i, menşe’idir.

Kendi nefsimize bakalım:

Bunun fütûr ve sükûndan âzâde bir âmil-i dâimi olduğunu buluruz…

Ve bütün insânların bu kuvve-i dimâgıyyenin te’sîrinden olarak –ef’âl ü a’mâl arasındaki ihtilâfâtın zuhûruyla anladığımız– tabî’at ü meşreblerinde büyük bir tehâlüf, azîm bir tebâyün bulunduğu nazar-ı dikkate çarpar…

Zîrâ insân kendi fikri kendine lâyık olduğuna karâr vermeden hiçbir tabî’at ve ahlâk ile tehalluk edemez.

Âlem-i insâniyyete bir nazar-ı hakîmâne atfedip de şu milyonca efrâd arasında ahlâk u tabî’atda müttehid iki vücûd bile bulunmadığı görülürse tahakkuk eder ki:

Bu ihtilâf ve tebâyünün menşe’i olan kuvve-i fikriyye hakīkaten acîbülhilka, mahsûsât-ı nefsiyye cihetiyle vüs’atdâr-ı tenevvü’dür:

A’mâl ü âmâli bîhadd ü pâyândır.

Sonra bu mahlûk-ı ulvîye bütün iltifâtımızı tevcîh ile im’ân-ı fikr ü nazar edersek görürüz ki:

İnsânın bilmeye, öğrenmeye, ıttılâ’ u vukūfa bir meyl-i şedîd ve emel-i mahsûsu vardır…

O kadar ki, elinden gelse yerlerin, göklerin bu bîpâyân nâmütenâhî kâ’inât-ı mu’azzamanın hafâyâ ve guyûbuna muttali’ olmaya âşıkāne bir arzu, bir heves ile çırpınır…

Delîli meydânda:

Tahsîl-i ilme sâlik olan, fazîlet-i ma’rifeti anlayan ulemânın bu husûsda bir had, bir intihâ bulması kābil olmuyor…

Belki binlerce sene yaşayıp da ilimde terakkī etmek ve şu mükevvenât-ı meşhûdenin bedâyi’ ü serâ’irine vâkıf olmak istiyorlar.

Bugün büyük bir ekseriyete târî olan hâl-i esef-engîz bu irfân-ı hakīkīden mahrûmiyet sebebiyledir…

O hâl ki, hayât-ı ictimâ’iyyenin binlerce dimâğ, binlerce isti’dâd, binlerce vücûdunu adem-âbâd-ı fenâya sevk edip duruyor…

Evet, bunun sebebi fikrin, dimâğın her vakit hayret-engîz hârikalar, hıred-fersâ bedî’alar îcâd eden teceddüdât-ı şu’ûndan bir şey anlamamasıdır…

Bundan dolayı zavallı zamanı pek uzun görür…

Okuduğu hurâfeler, masallarla [103] vakit geçirmek ister…

Bu da olmazsa –fenâyı bakāya tercîhan– bir bezmgâh-ı nûşânûşa atılır…

Kadehler dolup dolup boşalır… Sâgarlar deverân etdikçe neşveler artar…

Nihâyet bir hâle gelir ki, nefsine mâlik olamaz… Ne söylediği anlaşılır, ne söyleneni anlar…

Gûyâ bu bir devâ-yı hayât oluyor… Heyhât!..

Eğer bu zavallılar biraz şahsiyetlerini, insâniyetlerini düşünseler, nefislerini irfân-ı hakīkī ile tenvîr eyleseler dünyâda mevcûdiyetlerini idâme için bütün havâyic-i zarûriyyelerini tedârik eden fikr-i insânîyi bu sûretle mahvetmek ne büyük bir fenâlık ne şenî’ bir hatâ, nasıl nâ-kābil-i afv bir cürm olduğunu yakīnen bilirler de onu mahv u imâteye değil, devâ’-i hakīkī ile terbiye ve teşfiyeye çalışırlar…

Ve mallarını bu yolda sarf u ihlâk, sıhhatlerini ifnâ, vücûdlarını –istatistiklerde gördüğümüz gibi– her nevi’ avârız u emrâzın mikroplarını ahza müsta’id bir hâle getirmek ve bütün bunları ensâline, evlâdına tevrîs etmek gibi fecî’ bir ibtilâ-yı müdhişden vazgeçerler.

İmdi, vaktinden bir dakīkanın fâ’idesiz, semeresiz, boşuna geçdiğinden dolayı esef-hân-ı ibtikâ olan bir fazîlet-perver ile, birçok sâ’atler fikr ü akıllarını mahv u ifnâ için bütün canlarını, mallarını sarf u ibzâl edenler beyninde ne büyük bir fark vardır.

Bu kü’ûl / alkol ibtilâsı en başlı ve en mühim hâdisât-ı ictimâ’iyyedendir.

Çünkü ictimâ’î bir hâdise ya mâlda, iktisâdda, yâhûd sıhhat ü nâmûsda, yâhûd akl ü idrâkde veyâhûd insânlar beynindeki münâferetde olur…

Halbuki, hâdise-i kü’ûl bütün bu hâdisâtın mecma’ı, menşe’idir.

Bundan başka bu mâdde-i mühlikenin (Öldürücü, helâk edici) şiddetinden, sûretinden (?) hâsıl olma bir seyyi’e-i zâ’idesi daha var:

Bâdenûş olan bîçâre birkaç sâ’at kendini, dünyâ ve mâfîhâyı unutur…

Âdetâ bir musâbiyet-i şedîdeye ma’rûz olup da ihsâs ü a’sâbdan mahrûmiyetle veca’-ı darbı (Ağrı, acı, sızı) bile duymayan bir uzva benzer…

Ne elîm manzara!..

Bâdeye, o mâdde-i semm-âlûda olan muhabbet ü meclûbiyyetin ifrât derecede olması cehâlet-i fâhişeden ileri gelir…

Avrupa cerîdelerinden birinde okudum:

Kü’ûl âmillerinden, bâyi’lerinden birçoğu bu mâdde-i zehir-nâkden uçan mikropların tesmîmiyle mahvoluyormuş…

Bir de bunun tahammurundan (mayalanma) hâsıl olan hâmiz-ı karbonun te’sîr-i su’ûduyla sekrânda bu mâdde-i habîse üzerine tervîc-ârâ, tavsiye-kâr bir talâkat-i tavsîf başlar…

Artık evlâd ü ehibbâsı, ve kendini binnisbe yüksek bir seviyede görenler için muktedâ-bih olur…

Çünkü insânlar ahvâl-i seyyi’eyi isbât için kendilerinden –seviye-i idrâkce– yüksek gördüklerinin ef’âliyle ihticâc etmeye meyilleri pek ziyâdedir!...

Ayyâşların vücûdlarında bu mâdde-i mekrûhenin birçok mühlik, kātil hastalıklara isti’dâd tevlîd etmesi, ve gerek hilkaten, gerek ahlâken nefislerini, hayâtlarını gâyet bozuk, çürük bir hâle getirmesi ve bunun da bir tevârüs-i mütemâdî ile batnen ba’de batnin evlâd ü ahfâdına intikāl eylemesi nokta-i müdhişesini tasavvur ise insânın tüylerini ürpertir!..

Sâhib-i akl ü idrâk olan bir insâna bütün mahlûkāt içinde zâtına hâs bir atıyye-i ilâhiyye olan aklını, o güher-i hayât-kıymeti birkaç sâ’at gaybetmek için böyle fecî’, elîm bir hâl-i fezâ’at-engîze düşmek revâ mı?...

Aman Yâ Rabbî!..

Ne kadar bu kalb-i kasvet-engîz?!.. Nerde o insâniyet!.. Nerede o mürüvvet ü insâf!..

Yakışır mı bir insâna ki, kendisi nefsini ihlâk etsin ve bu cinâyetkâr, zâlim fi’l-i şerrine bir takım ma’sûm zavallıları da teşrîk etsin!.. Hayret!!..

Görüyorum, kü’ûl üzerine sözü uzatdım… Nasıl uzatmam, bu bir seyyi’edir ki, nûr-ı irfân ile tenevvüre müsta’id o ulvî, kıymetdâr birçok dimâğlar bu seyyi’e-i mühlikeden dolayı hakā’ikden bir şey anlamaz bir hâle geliyor… Âdetâ mahvoluyorlar…

Müskirât mübtelâlarının bâtıl bir iddi’âları vardır ki, bu mâdde-i mülevveseden tenezzüh ü ictinâb eden erbâb-ı fazîleti ta’yîb ederler:

Gûyâ bunlar hayâtda zevk u sürûrdan mahrûm bulunurlarmış…

Halbuki bu sözleri ile kendileri mâl-i hülyâ musâbînine benziyorlar…

Bir insân-ı âkil bu bâtıl iddi’âlara, bu safsatalara bakınca bu sözleri muhtel bir akıldan, hasta bir dimâğdan sudûr etdiğini anlar…

Eğer o müdde’îler zevk u lezzet iddi’â etdikleri hâllerine bir nazar-ı hakîmâne ile iltifât eyleseler o ahvâlin çirkin, mülevves birer evzâ’-ı cinnetden başka bir şey olmadığını derhâl anlarlar da o lezzet, sürûr zannetdikleri hâllere akl ü idrâk sâhibi bir insânın kat’iyyen kā’il ü râzî olmayacağını yakīnen teyakkun ederler.

Bunu anlamak da gâyet kolaydır:

 Sarhoş esnâ-yı münâdemede (=nedim olma, arkadaşlık, nedimlik etme) tuhafına giderek kahkahadan yere serildiği bir söz ayıldıkdan sonra kendisinin nazar-ı fikrine vaz’ olunsa ne kadar basît, ne kadar âdî ve ekseriyâ değil güldürecek, ağlatacak bir kelâm-ı galîz olduğunu görür… –mâba’di var.

Asl-ı neşve-i hakīkiyye, sürûr-ı hakīkī şu masnû’ât-ı ilâhîyi tefekkür ve mütâla’a ile mündemic bulunan garâ’ib ve bedâyi’i tedkīk ve müşâhede ile hâsıl olur.

O bedâyi’-i acîbe ki görmekde olduğumuz sâir menâzır-ı müdhişe onların yanında pek sönük kalır.

Görülmüyor mu ki: bazı ulemâ esrâr-ı tabî’atı teftîşe o kadar dalıyor ki bazen kendinin mühim bir keşfi bu yolda zâyi’ olup gidiyor.

Bu vâzıhan delâlet etmez mi ki:

Âlemin ehass-ı âmâli, zübde-i makāsıdı bundan başka birşey olmadığından kendini böyle mühlikeye ilkā ediyor.

Bazı ulemâ da tertîb eylediği sefîneler ki aktâr-ı mechûleyi (kutr àaktar=Taraflar, bölgeler, kısımlar, köşe bucaklar) keşfe gidiyor.

Ve yakînen biliyor ki:

Sıhhat ve mizâcı oraların âb u hevâsıyla imtizâc edemez.

 Fakat esrâr-ı tabî’atden bir keşfe daha muvaffak olarak insanlara, ebnâ-yı nev’ine bir hizmetde bulunmak emel-i mahsûsu o âfâk-ı mechûlenin meşâkk-ı seferiyyesine (meşakk = Eziyetler. Sıkıntılar. Meşakkatler), mesâ’ib-i muhtemelesine ona hiç ehemmiyet verdirmiyor.

Bir tohumun sîne-i arzda perverşiyâb olarak bir zamân sonra zuhûruyla yavaş yavaş neşv ü nemâ bulup dal budak salıvererek bütün yapraklar, çiçekler, yemişlerle donanmış kocaman bir ağaç olması ve bizim onun yemişinden, kokusundan, sâyesinden istifâde etmemiz, hokkabazların bizi eğlendirmek için evzâ’ ve ef’âl ve istiğrâb etdiğimiz desâyis ve hîlelerinden daha ziyâde bâdî-i istiğrâb bir acîbe-i mühimme değil midir?

Niçin biz onun, bu müdhiş san’at-ı nefîsenin cereyân-ı vukū’unu öğrenmeye, istiknâh-ı hakīkatine – velev basît bir sûretle olsun– meyl etmiyoruz?..

Kezâlik insanın tenâvül etdiği (=nevl “elde etmek”ten tenāvul à  Yeme içme) bir lokmanın bi’l-istihâle vücûdda kan olması, adale olması, tırnak olması, kıl olması.. Ve belki göz olması..

Fikir olması gibi dekā’ik-i kimyeviyyeyi tahsîl etmek, öğrenmek; bir takım hîlebazların sandukçelerde gösterdikleri kuklaları seyretmekden fikr-i insânîye daha mûnis değil midir?..

Kezâlik bir leyl-i sükûnperverde o mâ’î semâ-yı mükevkebe (=yıldızlı) temdîd-i nazar (=Uzatma) ile mu’allak görünen o nevvâr, cevvâl yıldızları fennî, felsefî bir mütâla’a ile müşâhede ve tedkīk etmek; güzel kameriyelerde bir celse-i bî-sûd ile münâdeme etmekden acaba daha ziyâde kalbi lebrîz-i safâ etmez mi?.. Hayır!.. Hayır!..

İnsanların i’mâl ve sanâyi’i ne kadar ince, ne kadar san’at-perestâne ne kadar mâhirâne olursa olsun, masnû’ât-ı ilâhiyyeye nisbetle cehlden başka birşey değildir.

Niketim ulemâ-i tabî’atin bu husûsdaki sözleri inşâallâh ileride görülecek.

İşte bundan sonra inâyet-i rabbâniyye’den istimdâd ile tasaddî (=ṣady > teṣaddі) Bir işe girişme, teşebbüs etme:) eylediğim şeye başlıyorum:

1. Mütâla’a-i Kâ’inât

Ulemâ-i tabî’iyyenin netîce-i bahs ü tedkīkleriyle tebeyyün etdi ki Cenâb-ı Hâlık celle celâluhû insanların menâfi’ ve fevâ’idi için halk ve îcâd buyurduğu âlem-i kevn dört kısma münkasemdir:

1- İnsan,

2- Hayvânât,

3- Nebâtât,

4- Cemâdât.

Bunun tasnîfinde ehemmi mühimme takdîm ile insanı başlı başına bir kısm-ı mahsûs olarak ayırdılar, çünkü insandaki hayret-fermâ-yı ukūl olan ibdâ’ ve ihtirâ’-ı rabbânî son nokta-i tekemmülde gözüküyor..

Nitekim Cenâb-ı Rabbü’l-Âlemîn te’âlâ şânuhû buyuruyor:

* لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي ) (أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ

Bu ilmin hâmili her batındaki udûl (=Yoldan çıkma, yoldan sapma) olacakdır ki, bu zevât-ı kirâm onu erbâb-ı gulüvvün (=İleri gitme, taşkınlık, aşırılık) tahrîfâtından, dinsizlerin intihâlâtından, câhillerin te’vîlâtından masûn kılarlar. [Beyhâkî, 21376]

İmdi bedâyi’-i ekvânı mütâla’a gibi bir emr-i azîme başlamak için evvelâ üzerinde yaşadığımız mekân-ı ma’lûmumuzdan, arzımızdan bed’(=Başlama, başlayış:) ederek tertîb-i ânif (=Şiddetli) vechile sevk-i kelâm edeceğim.

1 .(وَاللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ) Kasas, 28/28.

Cenâb-ı Fâtır-ı mutlak te’âlâ ve tekaddes vaktâ ki insanı halk buyurdu.

İnsan kendini yeryüzünde cisminden başka bir şeye mâlik olmayarak yapyalnız buldu.

Etrâfına bakındı gördü ki, önünde eflâke (=Felekler, gökler) ser çekmiş (=Yükselmek) gölgeleri birçok insanları barındırır, büyük büyük ağaçlarla dolu ormanlar...

Yeryüzünde bilinmez birşey arıyor gibi her tarafa akıp giden nehirler, ırmaklar...

Ucu bucağı bulunmayan göz alabildiğine uzanan geniş geniş sahrâlar, çöller, ovalar...

Bulutları yırtacak gibi gözüken yüce, yüce dağlar...

Paralayıcı hayvanlar, yırtıcı kuşlar... Her tarafı donduran soğuk... Ortalığı cayır, cayır yakan sıcak...

Zavallı insan bu müdhiş avâmil-i tabî’at karşısında bir melce’, bir penâh bulamayınca başladı kuvve-i fikriyyesini i’mâle...

Zâten Cenâb-ı Hakîm-i Ezelî celle şânuhû fikr-i insânîyi insanın bütün havâyicini, levâzımını başarmak:

Kût-i ma’îşetini, yiyeceğini içeceğini tedârik etmek, yırtıcı hayvanlardan müdâfa’a etmek, soğuğun sertliğinden, sıcağın yakmasından korunmak için halk ve ibdâ’ buyurmuşdur.

İşte bu mevhibe-i mahsûsasını isti’mâl ederek ân be-ân terakkī ve tekemmül ile bugünkü bulunduğumuz hâle vâsıl oldu. İnsan daha terakkī edecek...

Öyle terakkī ki: Bugün biz ensâl-i âtiyyenin vâsıl olacağı bu terakkīyi, tekemmülü ne düşünebiliriz, ne tasavvur edebiliriz..

Bu esrâr-ı tabî’atın hadd ü pâyânı olmadığını bilenlerce kat’î ve muhakkakdır.

Bakın ulemâdan birisi ne diyor: “Bir zaman gelecek ki bugünkü telefon o zamân insanlarının efkârı yanında çocuk oyuncağı gibi kalacak.”

Bir diğeri de diyor ki: “Bir zamân gelecek ki o zamânın insanları ile şimdiki insanlar arasındaki fark, şimdi bizim ile ziyofit** beynindeki fark gibi olacak.”

İşte bu fark-ı azîm sarîhan delâlet etmez mi ki: Kudret-i ilâhînin büyüklüğüne, uluvv-i kemâl ve sümuvv-ı celâline nihâyet yokdur..

Şimdi bu fark ve tebâyün on dokuzuncu asır ulemâsıyla gelecek devir ulemâsı beyninde olursa düşünmeli ki şu zamanda ilm ü fenne lâkayd, âvâre-ser yaşayanlar ile o akvâm-ı müstakbele beyninde husûle gelecek fark nasıl olur?..

Ey ulu Rabbim!.

Ben bu farkı takdîrden âcizim..

Nitekim bu kabîl atâlet-perverânın fikirlerini, [122] bedenlerini, mallarını sarf ve ifnâ etdikleri şeylerin sır ve hikmetini de takdîrden âcizim..

Yalnız senin şu kelâm-ı hakkın :ederim tekrâr

Gözler kör olmaz, yine görür.. Fakat asıl kalb gözleri, basar-ı basîret kör olur da birşey görmez. [Hacc, 22/46]

Şu mukaddimeden sonra sadede gelelim: 

Üzerinde yaşadığımız arz büyük bir dâire, bir küredir ki mesâhası 510 milyon kilometre terbî’ine müsâvîdir.

Bunun iki türlü hareketi vardır: Biri kendi mihveri üzerinde olup bu hareketi ile bütün etrâfını, eczâsını mütemâdiyen güneşe ma’rûz kılar, ve bundan gündüz ve gece hâsıl olur.

Bu devrini sâniyede üç mil sür’atle hareket ederek 24 sâ’atde icrâ eder.

İkincisi: Şemsin etrâfında olan hareketidir ki bundan da senenin muhtelif mevsimleri husûle gelir.

Bu fasılların, mevsimlerin hikmeti de meydândadır:

Eğer bu mevsimler husûle gelmese insanların, hayvanların medâr-ı hayâtı olan ekser nebâtât neşv ü nemâ bulmaz, arz harâb olurdu.

Küre-i arz bu devri takrîben 365 günde itmâm eder.

Ve bu devrini itmâm için sâniyede 29 mil sür’atle hareket eder.

Arzın bu devrinde milyonlarca seneler geçdiği halde ne nizâm ve tertîbi bozulmuş, ne de bir hükmü, hâdisesi fenâ bulmuşdur.

Arzın kısm-ı küllîsi, çoğu toprak değildir. Dortde üçü acı, tuzlu sudur.

Bunun acı tuzlu su olmasında büyük bir hikmet vardır:

Eğer böyle tuzlu acı bir su olmaya idi, kokar, te’affün eder ve insanları, hayvanları, nebâtâtı zehirleyen, öldüren mikroplarla dünya dolardı..

Biliyoruz ki: Su harâretin her derecesinde buhara inkılâb ile uçar.

Denizlerde de bu kā’ide cârîdir: Denizin buharı az, çok bir irtifâ’ ile havaya su’ûd eder, sonra tekâsüf ederek gökyüzünde gördüğümüz bulutlar hâsıl olur.

Kış gelince bulutlar tehallül eder, yağmur yağar.

Ve bu yağış öyle olduğu gibi dehşetli kitleler sûretiyle inmez.

Eğer böyle ine idi, böyle yağmış ola idi yağdığı yerleri hedm ü helâk ederdi. Fakat böyle olmuyor:

Rüzgâr onları eliyor, ufaltıyor da yeryüzüne öyle yağıyor..

İşte bu sular hayâtımız için en mühim havâyicden, levâzımdan olan o tatlı nehirleri, o berrak ırmakları vücûda getiriyor.

Burada birşey hâtıra gelir: Madem ki yağmurun menşe’i denizdir, deniz suyu bu kadar acı olduğu halde nasıl oluyor da yağmur suyu tatlı oluyor?.. Bunun sebebi: Su buhara inkılâb etdiği vakit kendinde eriyecek, mahv olacak ne kadar maddeler varsa hepsini terk eder de öyle tebahhur eder.

Bunu anlamak kolaydır:

Meselâ beş gıram kadar tuzu biraz mâ-i mukattar ile eritmeli, bir yere bırakmalı. Birkaç gün sonra bakın: Suyun tebahhur edip uçduğunu ve yerinde beyaz bir râsibin, tortunun kaldığını görürsünüz.

Hatta tartsanız evvelce koyduğunuz mikdârın eksilmediği de meydâna çıkar. –mâba’di var-

Bu böyle olduğu gibi deniz suyu da tebahhur edince hâvî olduğu emlâhı (=milḥ “tuz”un çoğul şekli emlāḥ) Tuzlar.) terk ederek tatlı, lezîz olarak yere iner.

Harâret havaya su’ûdu (=yükselme) nisbetinde tenâkus ettiği için yüksek dağların tepelerinde sıcak pek azdır, hattâ hatt-ı istivâda harâret-i arziyye son derece şiddetle hissolunurken, orada kutuplardaki soğuk derecesinde burûdet hissolunmak da mümkündür.

Bu da havaya su’ûdun binlerce metre mesâfede olmasıyla husûle gelir.

Yağmur dağların tepelerine düşünce orada derece-i harâreti –suyu donduracak derece olan sıfırdan– daha aşağı bulduğu için kar olarak terâküm eder, birikir.

Hattâ dağın tepesini bir inci tabakası gibi bembeyaz tezyîn eder.

Sonra yavaş yavaş inmeye, çözülmeye başlar.

Harâretin daha ziyâde bulunduğu yerlere indikçe erir, büyük büyük seller husûle gelir, gölleri doldurur.

Bunlardan da nehirlere akar.

İnsanlar, hayvanlar, nebâtât teğazzî eder, feyzlenir, neşv ü nemâ bulur...

İşte dünyanın nehirleri, ırmakları böyle vücûda gelir.

İmdi karın zirve-i cebelden inmesini, çözülmesini intâc eden tedbîri hakkıyla düşünüp ta’mîk etmek insanı hayrete, dehşete ilkā eder: Eğer kar dağın tepesinde kalmış olsa –harâret sıfır derecede[n] bile aşağı bulunmasından– güneş eritemezdi, ne olurdu?

Öyle olduğu gibi dağın dibine iner, hep birden erir, nehirler, ırmaklar tuğyân eder, köyleri, kasabaları su basar..

Hepsi birden denize dökülür, bütün sene nehirler öylece kalır..

Kuraklıktan şikâyet olunur..  Bir çok insanlar da helâk olur giderdi.

Fakat Cenâb-ı Hakîm te’âlâ (azze ve cell) murâd buyurmadıkça böyle olmuyor ve olmayacak.

Zîrâ kar dağın eteğine gâyet bedî’ bir hendese-i mahsûsaya tebe’an azar azar, yavaş yavaş iner.

Ulemâ hesab etmiş: Karın bu çözülüşündeki, inişindeki sür’at-i seneviyyesi 100 metreyi geçmiyor ve bu sûretle kar suları boşuna akıp zâyi’ olmaktan kurtuluyormuş..

Eğer bu tedbîr-i hurde-fersâ olmayaydı, biz susuzlukdan helâk olurduk.

İşte dağların hikmet-i îcâdı bütün hakīkatiyle, künhüyle takdîr olunamaz: Eğer onlar olmayaydı o büyük, büyük nehirleri biz nereden bulacaktık!...

Onlar âdetâ suların mahzeni, sarnıcı gibi oluyor..

O sûretle ki akıl bu tensîkın (=Düzenleme), bu tedbîrin sır ve hikmetini ihâta edemez.

Ulemâ-i hey’et takdîr etmişler: Güneşin her sene denizden tebahhur ettiği suyun mikdarı 321 trilyon metre mik’abını  (=Küp) buluyor.

Bu ise 3200 katrilyon metre mik’abı tahmîn olunan denizlerin hacminin 400 cüz’ünden bir cüz’üne müsâvî oluyor.

Sonra diyorlar ki: Eğer denizlerin kurumasını farz eylesek bütün dünyanın nehirleri onu 44 bin senede doldurabiliyor.

Ulemâ-i hey’et diyor ki: Bu tebhîr için müsta’mel olan harâret-i şemsiyye 11 milyar metre mik’abında bulunan bir demir kitle-i kebîresini eritmeye kâfîdir.

Öyle kitle ki Avrupa’nın Alp dağlarının ekserîsinden daha büyük.

 Güneşden bize gelen harâret pek azîmdir... diyorlar ki: Bir metre mik’abda senevî 2.318.157 kalori husûle getirir.

Yani bir hektârda  –ki 10 bin metre terbî’idir– 23 milyar kaloriden fazla tutuyor.

Su buhârının havada deverânında başka bir hikmet daha vardır ki bu da yağmurun ehemmiyetinden az değildir:

Bu deverân bi’z-zarûre güneşden bize gelen harâreti –ki bu harâret olmasa sath-ı arzda bir mahlûk mevcûd bulunamazdı– hıfz u vikāye eder.

Bu nasıl oluyor? Çünkü zerrât-ı havanın harâreti hıfzda hâsiyeti pek azdır..

Fakat buhâr-ı mâ’dan bir zerre bu hıfz u siyânetde bir zerre-i havadan 16 bin def’a daha kuvvetlidir.

Eğer su buharı olmayaydı biz harâreti bulamazdık.

Bize vâsıl olmadan zâyi’ olup giderdi..

İmdi buhâr-ı mâ’zerrâtından her zerre adâletkâr bir müvezzi’-i harâretdir.

Lüzûmu mikdâr harâret verir ki bütün bunların yekûnu, hey’et-i mecmu’ası harâret-i cevviyeyi teşkîl eder.

Yağmurun fevâ’idi yukarıda söylenilen şeylerden ibâret değildir: Yağmur o koca koca denizleri tuzlu, acı bir hâle îsâl eden bir âmil-i mühimdir.

Bu sâyede biz denizlerin te’affün etmesi gibi azîm bir gâ’ile-i hayâtiyyeden masûnuz..

Zîrâ yağmurun selleri, nehirleri binlerce senedir dağlar, vâdiler arasından geçerken çok, pek çok mikdârda tuz alıp götürüyor ki bu mühim hizmet böylece denizin tuzluluğu bugün gördüğümüz dereceye gelinceye kadar devâm etmiş.

Yağmur dağların tepelerinden diplerine, eteklerine inerken dağdan azar azar bazı mevâdd-ı da alıp getirir: nebâtâtı terbiyeye, tagziyeye pek nâfi’ bazı mevâdd-ı uzviyye, ma’- deniyye takılıp gelir ki bunlar âdetâ nebâtâtı ihyâ eder.

Buna “tumî” denir.

Vaktâ ki nehirler feyezân eder.. etrafındaki arâzîye bu mevâdd-ı hayâtiyyeyi tevzî’ eder...

Çiftçiler zirâ’at eder..

Mezrû’ât bu mevâdd-ı mühimmeyi, bu nâfi’ gübreyi bulur..

Neşv ü nemâsı artar, feyzlenir, insanlar, hayvanlar tegazzî eder, beslenir.

Yağmurun bir fâ’ide-i mühimmesi daha var: Yağmur havayı âdetâ yıkar, ne kadar pislik, kir varsa temizler..

Ne kadar muzır, zehirli mikroblar varsa hepsini öldürür, mahv eder.

Yağmurun nehir, ırmak bulunmayan yerlerdeki menâfi’ ve hasenâtı ise pek büyükdür: Öyle yerlerde mezrû’âtın, ekinlerin neşv ü nemâsı yalnız yağmurla hâsıl olur..

Yoksa kuraklıktan mahv olup gider..

Hayat-ı ictimâ’iyyenin pek mühim havâyicini, meselâ ağacından kereste kesip binâ yapmak, gemi i’mâl etmek, şiddet-i burûdetden kendimizi muhâfaza için odun kömür vücûda getirmek gibi levâzım-ı mühimmeyi ihzâr eden ormanlar da feyz-i hayâtı, nasîb-i nemâyı yağmurdan alır..

Yağmur olmasa o cesîm ormanlar âlem-i insâniyyetin bu sûretle hayrına, sa’âdetine belki bekā-yı hayâtına ne sûretle hizmet edebilirdi?..

Yağmurun bir büyük nef’i, fâ’idesi de: Yere toprağa nüzûlüyle tozu ıslatarak havada uçmasını men’ eder ki bundan tozun havada uçup üstümüzü, başımızı telvîs etmesinden kat’-ı nazar ciğerlerimize kadar nüfûz ile îrâs edeceği mazarratlar pek meydândadır.

Yağmur olmasa nebâtâtın kırlarda, dağlarda, vâdîlerde neşv ü nemâ bulamamasından dolayı ot ile tegazzî eden hayvanâtın küre-i arzdan mahv olup gitmesi gibi büyük bir tehlike-i ictimâ’iyye vardır.

Bu hayvanâtın insanın tenmiyesinde ne derece medhaldâr oldukları inşâ’allâh hâtimede beyân olunacaktır.

                                                                                                                                Halil Ni’metullah