ED-DÎNÜ’N-NASÎHA

ED-DÎNÜ’N-NASÎHA

Fâtiha-i a’mâl ve mukaddime-i âmâlimiz, dîn-i mübîne hizmet ve ihvân-ı mü’minîne nasîhatle müstelzim-i sa’âdet-i dâreyn olan menhec-i kavîm-i istikāmet ve sırât-ı müstakīm-i hidâyete da’vetden ibâret olmakla, mesâ’î-i vâkı’amızın hamiyyet-şi’ârân-ı ümmet tarafından hüsn-i telakkī edileceğine ümidvârız.

Kâfil-i nizâm-ı âlem ve müstelzim-i refâh ü sa’âdet-i ümem olan şerî’at-ı garrâ-yı İslâmiyye ahkâm-ı münîfesinin hükm-i li-dînihî ve fevâ’id ü menâfi’-i maddiyye ve ma’neviyyesi milel ve akvâm-ı sâirece mechûl olmakla beraber cihân-aktâr-ı âlemi eşi’a-i irfânıyla tenvîr eden şems-i tabân-ı İslâmiyyet gözlerini kamaştırdığı huffâş-bînânın setr-i envâr-ı hakīkat maksad-ı garaz-kârîsiyle herbâr diyânet-i mu’azzama-i Muhammediyye aleyhine neşriyyât-ı fâside ve isnâdât-ı kâzibeden hâlî kalmadıklarından neşriyyât ve müfteriyyât-ı vâkı’ayı delâ’il-i akliyye ve berâhîn-i nakliyye ile redd ü tekzîb eylemek dahi derûhde eylediğimiz vezâ’if-i asliyye cümlesinden olmakla bu bâbda erbâb-ı ilm ü irfân tarafından ihdâ buyurulacak âsâr-ı nâfi’a ve makālât-ı müfîdenin ma’at-teşekkür derc-i sahîfe-i iftihâr kılınacağı mukarrerdir.

Vallahu yehdî ilâ sevâ’is-sebîl.

HÜRRİYET – MÜSÂVÂT

Cenâb-ı Hakk’ın avn-i samedânîsi ve ahrâr-ı ümmetin senelerden beri bezl-i mesâ’îsi ve ordumuzun şân-ı askerîye bi-hakkın lâyık olacak ve ile’l-ebed kulûb-i ümmetde nâ-kābil-i zevâl bir hiss-i minnetdârî ve kemâl-i ihtirâm-kârî ile yer tutacak ve târih-i Osmaniyyemizin en şanlı sahîfelerini tezyîn edecek gayret-i kahramâne ve hamiyyet-i dindârânesi sâyesinde zincîr-i esâretden tahlîs-i girîbân ettik.

Berât-ı hürriyet ve burhân-ı musâvâtımız olan Kānûn-ı Esâsî’mizi istirdâd (=geri alma) ettik.

Not: Mezuniyet evrakı bir Beraat-ı hürriyet olmalı idi...

Ve bunun bütün mevâdd-ı münderecesi ahkâmına harfiyyen ri’âyet edeceğimize cümlemiz yemin eyledik.

Fakat memleketimizde ulûm ve ma’ârif henüz lâyık olduğu vechile intişâr etmemiş ve edenler meyânında da ma’- at-te’essüf sû-i ahlâk zuhûra gelmiş olduğundan [2] bu kānûn-ı münîfin ahkâmına ri’âyet hususunda dûçâr-ı hayret olduk.

Kānûn-ı Esâsî nedir? Bunun hâvî olduğu ahkâm ve bize bahş ettiği hukūk-ı hürriyet ve müsâvât neden ibâretdir? Ekser ahâlimiz bunlardan gâfil ve bir kısmı da mütegâfil olduğu ve binâ’en-aleyh bu yüzden: – Hürriyet var, müsâvât var!.. diye şu günlerde kānûn-ı mezkûr ile aslâ münâsebeti olmayan şâyân-ı te’essüf bazı ahvâl-i gayr-i lâyıka vukū’a gelmekte bulunduğu cihetle bu bâbda ber-vech-i âtî bazı mütâla’ât serdine mecbûr oldum.

-1-

HÜRRİYET

Evvelâ “hürriyet”den bahs edelim:

“Hürriyet” âzâdelik, âzâde olmak ma’nâsınadır.

Ama her kayıddan azâde olmak ma’nâsına değil.

Çünkü hürriyet-i mutlaka, yani her kayıddan âzâde olmak keyfiyeti, dünyanın hiç bir yerinde, hattâ silsile-i kâ’inâtın hiç birinde yokdur.

Sırr-ı teklîf bütün kâ’inâta sârîdir.

Bütün avâlim ve bütün avâlimdeki nizâm ve intizâm ancak sırr-ı teklîfin her şeye sirâyeti sâyesinde sâhaârâ-yı vücûd olmuşdur.

Eğer sırr-ı teklîf olmasaydı kâ’inât teşekkül etmez, hiç bir şey vücûda gelmez, avâlimde müşâhede ettiğimiz şu bedâyi’ aslâ zuhûr eylemezdi.

Ez-cümle bir muharrik-i ezelînin emr-i tahrîki, mebde’-i âleme hareketle teklîfi olmasaydı esâsen asl u mebde’-i kâ’inât olan eczâ-yı ferde vücûda gelmezdi.

Çünkü tahrîk olmayınca hareketin, hareket olmayınca eczâ-yı ferdenin vücûdu mutasavver değildir.

Zîrâ bunlar yekdiğerine lâzım ve melzûmdur.

Melzûmun lâzımdan infikâki ise gayr-i kābildir.

Kezâ bir dâfi’in def’i, bir câzibin cezbi teklîfî olmasaydı bütün kuvânın merci’-i aslîsi olan hareket vücûda gelmeyeceği gibi, şu fezâ-yı nâ-mütenâhiyi dolduran eczâ-yı ferdeden hayret efzâ-yı ukūl olan şu ecrâm-ı bedî’ü’l-intizâm dahi husûl-pezîr olmazdı.

Kezâ elektrik, ziyâ, harâret vesâire gibi kuvâ-yı tabî’iyyenin bütün mükevvenât üzerinde icrâ-yı te’sîrâtı olmasa ve onların da bu te’sîrâta karşı bir inkıyâd-ı tabî’îsi bulunmasaydı avâlimde adedleri add ü ihsâdan efzûn ecnâs ve envâ’-ı mahlûkāt zuhûr edemezdi.

Kezâ ecsâm-ı uzviyyeden bir cismin her bir uzvu bir nevi’ vazîfe ile mükellef olmasa ve o uzuv mükellef olduğu vazîfeyi îfâya mecbûr bulunmasaydı âlemde “ecsâm-ı uzviyye” denilen mahlûkātdan eser bile bulunmazdı.

Kezâ her nev’in bekāsı için kendi muktezâ-yı tabî’atı olan evâmir ve ahkâma o nev’in efrâdı inkıyâd etmeyip de hilâfına hareket etselerdi, enva’-ı mahlûkātdan hiç bir nevi’ kendi bekā-yı mevcûdiyetini muhâfaza edemeyecek ve derhal ma’rûz-ı inkırâz olup gidecekdi.

Meselâ: Âkilü’n-nebât olan hayvânât muktezâ-yı tabî’atları olarak kendi bekā-yı nev’leri için yalnız nebât ile tegaddîye me’mûr ve lahm ile tegaddîden memnû’ olduğu gibi, âkilü’l-lahm olan hayvânât da kendi muktezâ-yı tabî’atları olarak bunun hilâfına mahkûmdur.

Binâ’en-aleyh eğer bunlar kendi tabî’at-ı nev’iyyelerinin şu emirlerine, şu hükümlerine inkıyâd etmeyip de âkilü’n-nebât olmak üzere yaratılmış olan hayvânât lahm ile ve âkilü’l-lahm olmak üzere yaradılmış hayvânât da nebât ile tegaddî yollarına sulûk etselerdi bir müddet-i kalîle zarfında bu cins hayvanların mahv olacağı bedîhî idi.

Mahlûkāt-ı sâirede dahi hâl böyledir.

İşte görülüyor ki hayvânâtda, cemâdâtda ve hattâ zerrâtda bile hürriyet-i mutlaka yoktur.

Her şey bir çok kuyûd ile mukayyed ve bir çok ahkâm ile mükellefdir.

Her mahlûk behemehâl kendi fevkinde bir âmirin emrine, bir mü’essirin te’sîrine tâbi’dir.

Ve bu da bir emr-i tabî’î ve bir emr-i cibillîdir 1 daha emsâli ve celîli ı-nazm ) مِوَإِنْ نْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ ِ بِحَمْدَه) nice âyât-ı beyyinât ile dahi bu dekāyika işâret buyurulmuştur. ("İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanıyor?" (Kıyamet Suresi, 36. Ayet)

Binâ’en-aleyh zübde-i kâ’inât ve hülâsa-i mevcûdât olan insanda hürriyet-i mutlakanın olamayacağı evlâ bi’t-tarîkdir.

Nitekim “İnsan zann eder mi ki başı boş olarak bıra kılmıştır?” me’âlinde olan ) أَيَحْسَبُ اْلإنسَانُ أَن يُتْرَكَ سُدًى) kerîmesi de işte şu hakīkati beyân sadedinde şeref-nâzil olmuştur.

İnsanda hürriyet-i mutlaka nasıl olabilir ve insan nasıl “başıboş bırakılmıştır” denilebilir ki, insan hayat-ı cismâniyyesini muhâfaza için bir çok kuvâ-yı tabî’iyyenin taht-ı hükmünde bulunmak ve bir çok kavânîn-i hilkatin te’sîrâtiyle mukayyed olmak husûsunda hayvânât-ı sâire ile hemhâl oldukdan mâ’adâ, fıtraten i’tidâl-i mizâcı ve tab’an medenî olması cihetiyle hayvânât-ı sâire gibi ağdiye-i basîta ve elbise ve mesâkin-i tabî’iyye ile iktifâ edemeyeceğinden agdıye ve elbise ve meskenini tedârik husûsunda bir çok umûr-ı sınâ’iyyeye muhtâcdır.

Bu umûr-ı sınâ’iyyenin husûlü ise beyne’l-beşer te’âvün ve iştirâk husûlüne vâbestedir.

Çünkü hiç kimse kendine lâzım olan her şeyi yalnız başına yapmağa muktedir değildir.

Bununla beraber insanda kuvâ-yı behîmiyye kuvâ-yı melekiyyeye gâlib olduğundan ve bu cihetle ale’l-ıtlâk celb-i menfa’at ve def’-i mazarrat dâ’iyesi herkesde bir emr-i cibillî bulunduğundan beynlerinde adl ü nizâmın halelden mahfûz kalması için bütün efrâd-ı beşer yekdiğerine te’âvün ve iştirâk hususlarında bir takım kavânîn-i mevzû’a ahkâmına dahi inkıyâd mecbûriyetindedir.

Ve bu mecbûriyet, dünyanın her tarafında hüküm-fermâdır.

Şu kadar ki bu kānunlar her yerde aynı derecede, aynı me’âlde olmayıp her memleketin, her iklîmin mizâcına, örf ve âdetine, kavâ’id-i mezhebiyesine göre tanzîm edilmiştir. Bundan başka insan şu cism-i sagîriyle beraber bir nüsha-i kübrâ olmak ve o cism-i sagîr-i latîfine bir de hiç bir nev’-i hayvanda olmayan bir rûh-ı ulvî munzam bulunmak hasebiyle cismânî ihtiyâcâtını tedârik için bir takım kavânîn-i tabî’iyye ve mevzû’aya inkıyâda mecbûr olduğu gibi, rûhanî ihtiyâcâtını tedârik için bir çok kavânîn-i şer’iyye ahkâmına inkiyâd ile de mükellefdir.

Şu hâlde Kur’ân-ı mu’ciz-beyânımızın dünyaya müte’allik ahkâm-ı siyâsiyyesinin bazı aksâmını beyândan başka bir şey olmayan Kānûn-ı Esâsî’mizin bize bahş ettiği hürriyetden maksad, bundan evvel taht-ı kahr ü istibdâdında ezildiğimiz gayr-i ma’kūl ve gayr-i meşrû’ bir takım kuyûd-ı bâtıladan azâde bir hürriyetdir ki o da kavânîn-i mevzû’a ve kavâ’id-i dîniyyemiz ve âdet-i milliyyemiz dâiresinde serbestâne hareketden ibâretdir.

–mâba’di var–

Mûsâ Kâzım

TÂRÎH-İ DÎN-İ İSLÂM’DAN BİR SAHÎFE

Ulûm-ı şer’iyye ulûm-ı nakliyyeden yani mücerred akl-ı insanî ile idrâk olunamayıp sem’a tevakkuf eder ulûmdandır.

Çünkü ulûm-ı şer’iyye, ilm-i fıkh, ilm-i hadîs gibi ulûm-ı adîdeyi câmi’ olup ahkâm-ı şer’iyye dahi esâsen kitab ve sünnetden ahz ü istinbât olunur.

Kitab ve sünnetden ahz ü istinbât-ı ahkâm ise onların me’ânîsini bilmeğe ve keyfiyet-i istinbâtın mütevakkıf olduğu ahvâl ve kavâ’idi fehm ü idrâke tevakkuf eder.

Kitab, Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü vesselâma inzâl buyurulup ondan tevâtüren nakl edilegelen nazm-ı Kur’- ân’dır.

Kur’ân-ı azîmüşşân şer’-i şerîfde aslü’l-usûldür.

İbâresiyle, işaretiyle, delâletiyle, iktizâsıyla pek çok ahkâm-ı şer’iyye ifâde eder.

Sünnet, Kur’ân’ın hâricinde olarak Nebî aleyhissalâtü vesselâmdan sâdır olan kavl veya fi’il veya takrîrdir.

Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü vesselâm milâdın 570. senesi Nisan’ının yedisine tesâdüf eden Rebîülevvel ayının on ikinci Pazartesi gecesi şeref-bahş-ı âlem-i şuhûd olmuşdur.

Sinn-i sa’âdetlerinin kırka vâsıl olduğu 610 sene-i milâdiyyesinde ve târih-i hicrîden on üç sene mukaddem ahkâm-ı şer’iyyeyi tebliğe me’mûr olmalarıyla bu târîhden i’tibâren yirmi üç sene zarfında lâzım oldukça âyât-ı Kur’âniyye nâzil olmuş ve ehâdîs-i nebeviyye vürûd etmiştir.

Bu sûretle âyât-ı Kur’âniyye ve ehâdîs-i nebeviyyenin zaman-ı vürûdları mütefâvit olmakla bazen târihi muahhar olan mukaddemini nesh eylediğine mebnî mensûh olanları olmayanlarından fark u temyîz etmek sem’a tevakkuf eder.

Ve kezâ âyât ve ehâdîsden ahkâm-ı şer’iyeyi istinbât eylemek dahi sem’a tevakkuf eyler.

Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü vesselâm efendimiz âyât-ı Kur’âniyyenin sebeb-i nüzûlünü, nâsih ve mensûhunu, onlardan sûret-i istinbât-ı ahkâmı ashâb-ı kirâmına îzâh ve beyân buyururlardı.

Ashâb-ı kirâm dahi Fahr-i Âem efendimizden ahz ü telakkī ettikleri ahkâmı ve mukteziyât-ı ahvâli muhzırîn ve tabi’îne nakl ü rivâyet ederlerdi.

Anlar da ashâb-ı kirâmdan ahz ü te’allüm eyledikleri umûr-ı mezkûreyi kendilerinden sonra gelen tebe’-i tâbi’îne ta’lim ve teblîğ eylerlerdi.

Bu sûretle ahkâm-ı şer’iyye batnen ba’de batnin selefden halefe nakl ü rivâyet olunmakda idi.

Bir dereceye geldi ki ulûm ve ma’ârif sudûrdan sutûra nakl olunarak esâtize ve meşâyihden mesmû’ ve ashâb ve etbâ’dan menkūl olan ahkâm ve âsâr sahâif ve kütübe derc ü tastîr (=tastîr :Satır hâline koyma, satır hâlinde yazma:) edildi.

Lâkin şurası da hafî olmaya ki ashâb-ı kirâmdan cümlesi de ehl-i fıkıh ve fetvâ değil idi.

Çünkü ashâb-ı kirâmın dıyk-ı me’âşları (=geçim sıkıntısı )hasebiyle kimi pazar yerlerinde alış-veriş ile, kimi hurmalıklarda fellâhat ile meşgûl olurlar ve dâima meclis-i sa’âdetde müctemi’ olamayıp ancak ihtilâs-ı vakt ettikçe bulunurlar ve toplanırlar idi.

Binâ’en-alâzâlik taraf-ı peygamberîden bir hükm-i şer’î beyân ve ta’lîm [5] buyruldukda hâzır bulunanlar onları beller ve bulunmayanlar onu bilmezler idi.

Lâkin hâzır bulunanlar gâ’ib olanlara teblîğ eyler idi.

Bu cihetle bazıları bazı ehâdîs-i şerîfeyi ve diğerleri diğer ehâdîs-i şerîfeyi bilirler ve bilmediklerini bilenlerden öğrenirlerdi.

Velhâsıl ahkâm-ı şer’iyye ale’s-seviyye kâffesinden ahz olunmazdı.

Belki bu keyfiyet içlerinden vücûh-ı Kur’âniyye ve ahkâm-ı Rabbâniyyeyi bizzat mişkât-ı nübüvvetden iktibâs etmiş, yâhud bir vechile iktibâs eden uzemâ-yı ashâbdan ahz ü telakkī eylemiş olup da Kur’ân-ı Kerîm’i kāri’ ve hâmil ve nâsih mensûhunu ve muhkem ve müteşâbihini vesâir vücûhunu ârif olan kibâr-ı ashâb-ı kirâma mahsûs olup ahkâm-ı şer’iyye ancak onlardan ahz ü telakkī olunmuşdur.

Onlara ol vakit “kurrâ” denilirdi. Zîrâ tâ’ife-i Arab vaktiyle ümmet-i ümmiye olduklarından “kurrâ” isminin ol vakit nedret ve garâbetine binâ’en içlerinden kārî-i Kur’ân olan kibâr-ı sahâbe onunla tesmiye olunmuş ve Sadr-ı İslâm’da hâl bu vechile cârî olmuş idi.

Ama sonra bilâd-ı İslâmiyye çoğalıp Arab’dan ümmîlik zâ’il oldu.

Ve emr-i ictihâd temekkün ve istikrar bulup ilm-i fıkıh hadd-i kemâle vâsıl olarak fenn-i müstakil ve sıfat-ı mahsûsa oldu.

Ol vakit ahkâm-ı şer’iyyeyi bilen kibâr-ı ümmete “kurrâ” yerine “fukahâ” nâmı verildi. (Kısâs-ı Enbiyâ ve İbn-i Haldûn.)

Ashâb-ı kirâmın ulemâ ve fukahâsı: Ebubekir, Ömer, Osman, Ali, Abdurrahman b. Avf, Abdullah b. Mes’ûd, Ubeyy b. Ka’b el-Ensârî, Mu’âz b. Cebel, Ammar b. Yâsir, Huzeyfe b. El-yeman, Zeyd b. Sâbit el-Ensârî el-Buharî, Ebu’d-derdâ, Ebû Mûsâ el-Eş’arî, Selmân Fârisî’dir. –radıyallâhu anhüm– bunlar Vakt-i Sa’âdet’de bile fetvâ verirlerdi.

Ömer, Ali, Mu’âz b. Cebel Resûl-i Ekrem’in kādîleri mesâbesinde idiler. Vakt-i Sa’âdet’de lâzım oldukça vahy-i ilâhî mütevârid olur ve taraf-ı nebevîden ümmete teblîğ buyurulur idi. Ondan sonra vahiy gelmek ihtimâli kalmadı. Kur’ân-ı Kerîm’de musarrah olmayan mes’eleler hakkında sünnet-i seniyye ile yani Resûlullah ne demiş, ne yapmış ise, yâhud bir kimsenin bir işi yaptığını görüp de men’ etmemiş ise ona tevfîkan amel edilirdi.

Eğer sünnet-i seniyyede bir sarâhat bulamazlar ise re’y ve kıyas ile ictihâd ve mûcebince amel ederlerdi.

İşte bu vechile asr-ı evvelde bir ictihâd kapısı açıldı. Ancak gerek ashâb-ı güzîn, gerek sâir müctehidîn bir mes’elede ittifâk ettikde artık tereddüd ve iştibâha (=Şüphelenmek, şüphe etmek) mahal kalmayıp işte buna “icmâ’-ı ümmet” denildi.

Halîfe-i Resûlullah Ebubekir es-Sıddîk zamanında birkaç kere icmâ’-ı ümmet vâki’ olduğu gibi Emîru’l-mü’minîn Ömerü’l-Faruk hazretleri müsâdif (=Tesadüf eden, rastlayan) olduğu müşkilâtı ale’l-ekser icmâ’-ı ümmete hallettirirdi.

Tâbi’ ve tebe’-i tâbi’în zamanında dahi bu icmâ’-ı ümmet usûlüne mürâca’atda devam edildi.

Bu icmâ’larda Hazret-i Peygamber’in fülân şeyi hakīkaten söylemiş, yapmış veya takrîr etmiş olup olmadığı tedkīk olunur.

Âyât-ı Kur’âniyye ve ehâdîs-i nebeviyyenin me’ânîsi kararlaştırılır idi.

Yani işbu icmâ’lar hep birer delîl-i şer’îye müstenid bulunur idi. Çünkü ulemâ-i İslâmiyye bilâ-sebeb bir mes’ele üzerine ittifakları mutasavver olmadığı gibi sebeb-i aklî üzerine ittifakları da bir hükm-i şer’î ifâde etmeyeceğinden icmâ’ın elbette bir delîl-i şer’î üzerine müstenid olması tabî’îdir.

Eğer işbu delîl-i şer’î bir delîl-i kat’î ise icmâ’, hüccet-i müstakılle olmayıp hüccet-i mü’ekkede (=Te'kidli, kuvvetli, ...) olur.

Ve eğer haber-i vâhid veya kıyas gibi bir delîl-i zannî ise icmâ’ hüccet-i müstakılle olmakla beraber ol delîlin zanniyetini kat’iyete kalb eder.

Mu’ahharan memâlik-i İslâmiyye vüs’at peydâ etti.

Aradan bir asır geçmeksizin Sebte Boğazı’ndan Çin Surlarına yetişti. İşbu memâlik ve büldânda nice âdâta tesâdüf edildi.

Zâten şer’-i şerîfde âdetler ma’mûlün bih (=kendisi ile amel olunan) ve mu’teber olduğundan bu âdetler de mesâ’il-ı fıkhiyyeyi tevsî’ eyledi.

Ez-cümle îcâr-ı akâr bilâd-ı Hicaz’da ma’rûf olmayıp herkes kendi menzil ve dükkânına tasarruf eder ve bir ecnebî gelirse memleket tarafından misâfir edilirdi.

Lâkin bu akid Suriye’de ma’rûf olduğundan teşrî’ (=Kanun koymak, yükseltmek) edildi.

Feth edilen memâlik ahâlîsinin umûr-ı ruhâniyyeleri rü’esâ-yı ruhâniyyelerine terk ve tevdî’ edildiği gibi Emevîler zamanında ahalî-i İslâmiyye’nin nikâh ve talâk gibi mesâ’il-i şer’iyyesi e’imme tarafından ta’yin ve beyân olunur ve mu’âmelât-ı sâire müctehidîn zamanına değin gayr-i muntazam bir yolda cereyân eder idi.

Mu’âmelâta dâir mesâ’il-i şer’iyyeyi en evvel hall ü tanzîm eden İmâm-ı A’zâm hazretleri olmuşdur.

Mahmûd Es’ad

FÂTİH DERSİ’ÂM-I MUCÎZLERİNDEN MERHÛM ŞEVKET EFENDİ

Şevket Efendi on üçüncü karn-ı hicrîde zuhûr eden ulemâ-yı Devlet-i Aliyye’nin ekâbir-i meşâhirindendir.

Genç iken vefât etmişse de, cihân-ı ulûmu, ta’lîm ve tedrîs ile ihyâ etti.

Efâzıl-ı asırdan nice zevât-ı meşhûre onun telâmîz-i ilm ü irfânıdır.

Darü’l-hilâfeti’l-aliyye’de bugün rahle-nişîn-i ifâde bulunan dersi’âmlardan pek çoklarının icâzet-nâmeleri müşârun-ileyhin ismiyle müveşşahdır(=Süslü, süslenmiş, tezyin edilmiş).

Silsile-i füyûz-ı kemâlâtı halefen an selef ricâl-i istikbâle doğru uzanıp gidiyor.

Sâhib-i tercüme –rahimehullah- evkāt-ı hayâtını tedrîs-i ulûma vakf eylemiş olduğundan kemalât-ı ilmiyye nisbetinde başlıca âsâr-ı kebîre tahrîrine vakit bulamamıştır.

Fakat fünûn-ı şettâya dâir cevâmi’ ve medârisde sıra dersleri olarak okunan kütüb ve mü’ellefât-ı mu’teberenin hemen kâffesine pek dakīk ve amîk mütâla’âtı hâvî hâmişler yazmış ve bazı resâ’il-i müteferrika te’lîf etmiştir.

Hevamiş yazdığı kitabların ekserîsi defâ’atle tab’ [6] olunarak talebe-i ulûmun eydî-i mütâla’asında tedâvül etmekde olduğu gibi risâleler dahi zînet-ârâ-yı destgâh-ı temsîl olmuştur.

Müşârun-ileyh hilye-i rıfk u takvâ ile tezyîn-i zât u sıfât eylemişti.

Zât-ı Hazret-i Akdes’e müte’allik mesâ’il-i ’âliyyeyi ve sıdk u istikāmete mütedâir mebâhis-i celîleyi takrîr ettiği esnâda şevk-i hakīkat ve kemâl-i havf u haşyet ile kalbi teheyyüc eder ve çok kere olur idi ki gözleri yaşarır idi.

Hâlâ unutamam: Bir gün usûl-i hadîsden “Dâvud el-Kayserî” okutur iken sahâbe-i kirâmın: “Yâ Resûlallah! Zât-ı risâletme’âbınıza şeyb pek çabuk hulûl larından merhûm Karînâbâdî Abdurrahman Efendi’nin* halka-i tedrîsine dâhil olmuş ve 79 senesi Receb’inde müşâ- run-ileyh Abdurrahman Efendi’den icâzet almıştır. Târîh-i icâzetden dokuz mâh evvel 78 senesinde Ebulfeth ve’l-Megâzî Sultan Mehmed Hân-ı Sânî hazretleri câmi’-i nûr-lâ- mi’inde üstâdının yerine Kâfiye Şerhi Molla Câmi’den derse çıktı.

Merhûm-ı müşârun-ileyh 1277 senesinde bi’l-imtihân tarîk kadılığına ve mu’ahharan ru’ûs mülâzemetine nâ’il olduğu gibi 1280 târîhinde dâire-i fetevâ-penâhîde küşâd olunan ru’ûs imtihân-ı kebîrine dahi dâhil olup nâ’il-i ru’ûs olan yüz yirmi kadar zevât içinde birinci çıktı. O târîhe kadar akrân ve emsâli arasına münhasır bulunan âvâze-i şöhreti birden bire pek parlak sûretde her tarafa yayılarak artık Şevket Efendi nâmı ma’lûm-ı enâm oldu.

Zikr olunan 1280 senesinde uhde-i istihkākına ibtidâ-i hâric, 81’de hareket-i hâric, 83’de ibtidâ-i dâhil, 84’de hareket-i dâhil, 85 Receb’inde Mûsıla-i Sahn, sene-i mezkûre Şevvâl’inde ibtidâ Altmışlı rütbeleri, sene-i mezkûre Zilhiccesi’nde İzmir, 89’da Edirne, 90 târîhinde Üçüncü rütbeden Mecidî nişanıyla Harameyn-i Muhteremeyn pâyeleri tevcîh ve ihsân olundu. Ve 85’de Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliye’ye a’zâ ta’yin buyurulmuş idi. Mu’ahharan dîvan-ı mezkûrun lağvı üzerine Meclis-i Tedkīkāt-ı Şer’iyye a’zâlığına tahvîl-i me’- mûriyet eyledi. Dîvân-ı Ahkâm’da iken bazı husûsât hakkındaki mütâla’âtını mübeyyin yazdığı lâyihalar Âlî Paşa’nın pek mazhar-ı takdîri olur idi. Kānûn-ı cezâ mevâddının ahkâm ve siyâsiyyât-ı şer’iyyeye tatbîkine âid mülâhazâtını kānûn-ı mezkûrun etrafına hevâmiş sûretinde tahrîr etmişse de vefâtında bu tahşiyeleri muhtevî bulunan nüsha-i kānûn diğer kütüb-i nefîse ile birlikde terekesinden satılmış ve kimin yed-i temlîkinde bulunduğu hâlâ anlaşılamamıştır.

Merhûm-ı müşârun-ileyh sinn ü meslekçe kendine akrân bulunan bazı zevâta okuttuğu derslerden başka yüz elliden mütecâviz telâmizîne her gün sıra dersleri ve Bâyezîd ve Sü- leymâniye talebesine varıncaya kadar diğer müte’allimîne dahi kendi telâmîziyle birlikde ikindi ve ta’tîl dersleri okutmak üzere on üç seneden ziyâde müntehî dersler talebesine mahsûs ulûm-ı şettâ müzâkere ve tedris ile uğraşmış ve âdetâ kişver-i ulûmda cihad eylemiştir. Bu kadar müddet şebân ü rûzân bilâ-fasıla devam eden mütâla’a ve tedrîsden vü- cûduna pek vehn ü za’af târî olmakla en-nihâye mübtelâ olduğu baş ağrısından ifâkat bulamayarak 1291 senesi Muharremülharam’ının yirmi ikinci Cum’a gecesi revân-ı pâki âlem-i illiyyine pervâz etdi.

Daha nice zaman temâdî-i füyûzuna intizâr olunmakda iken sinîn-i hayatının hemen otuz sekizinci sâlinde âlem-i fânîye vedâ eden o fâzıl-ı bî-hemtânın vefâtı duyulmasıyla Fâtih’de seng-i musallâdan karakolhâneye kadar o büyük meydan ulemâ ve talebe-i ulûm ve sâir sunûf-ı nâsdan emsâli nâ-meşhûd bir izdihâmgâh-ı mâtem olarak orada bir cemm-i gafîr ile edâ edildi. Na’ş-ı mübâreki esâbi’-i ihtirâm üzerinde Edirnekapısı hâricine nakl olunup İbn-i Kemâl etti!..” demeleriyle mişkât-ı sadr-ı nübüvvetden 1( )شيبتنى سورة هودsâdır olmuş ve sûre-i şerîfenin ne ciheti buna bâ’is olduğunu tekrar su’âl ettiklerinde 2(َ )فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتemri tesrî’-i şeyb eylediği beyân buyurulmuş diye takrîr ettiği sırada, kendini zabt edemeyip bükâ etdi ve halka-i tedrîse beht ü te’essür istilâ eylemekle ifâde ve istifâde birkaç dakīka munkatı’ oldukdan sonra o gün artık dersi ikmâl edemedi. Bu hâl-i incizâb Kādî Beydâvî Tefsîri’ni okuttuğu zamanlarda da bir iki kere kendisinde zuhûr eylemiş idi.

Şevket Efendi 1253 târîhinde Dersa’âdet’de dünyaya gelmiştir. İsmi Mustafa ve pederi Tabîb Miralayı Mütercim Sâlih Rıfkı Bey’dir. İbtidâ’ İstanbul’da Avratpazarı’nda Hamdi Efendi Mektebi’nde okudu ve pederinden Farisî ile Arabî sarf ve nahvine dâir bazı mebâdî-i ulûm gördü. Bin ikiyüz altmış beş senesinde ol vakit mekâtib-i âliye-i devletden ma’dûd bulunan “Mekteb-i Ma’ârif-i Adliyye”ye duhûl etti. Mekteb-i mezkûru ikmâl etmesiyle 70 târîhinde ba-ru’- ûs-i hümâyûn Meclis-i Vâlâ Mazbata Odası’na me’mûr oldu.

Bir müddet Mazbata Odası’na devam ile beraber diğer tarafdan da Bâyezîd Câmi’-i Şerîfi’nde bazı esâtizenin dersine hâzır olmuş idi. Sonra her ikisini terk ve tebdîl-i câme ederek zamanının ecille-i ulemâsından ve Fâtih dersi’âm- merhûmun ziyaretgâhı civârında vedî’a-i hâk-i rahmet kılındı. –Nevverallâhu madca’ahû–

Merhûm-ı müşârun-ileyhin telâmîzinden ve Mahkeme-i Temyîz a’zâsından

İsmâil Hakkı