TAŞIN GÖVDESİNDEN DÜŞÜRÜLEN ŞEHİR

1

Yalnızca ilk çağlarda değil, basım tekniklerinde ciddi bir sıçramanın ortaya çıktığı Orta Çağ sonlarına kadar 'yazı', kentin ve mimarinin ayrıştırılmaz birer parçasıydı.

Sümerlerin, yumuşak kil tabletler üzerine nakşedip pişirdikleri iptidai işaretler-den, kadim şehirlerin anıtsal yapılarına uzanan dört bin yılı aşkın zaman boyunca kentler, yazı ve yapının iç içe inşa edildiği birer "kitap kent" hüviyetine sahipti.

İnşa edici zihnin yazı ve yapıyı iç içe geçirmiş olması, mimariyle alfabe arasında eş zamanlı bir dönüşümü de elzem kılmış; taş ve harf tıpkı bir ikiz gibi aynı rahmin içinde birlikte incelmiş, beraberce olgunlaşmıştı.

Bir rahimde şekillenmelerinden ötürü, mekânın ve cümlenin inşası arasında aynı zihin işleyişinin ürünü olan başka bir ortaklık daha vardı: Taşlar aslında birer harfti; yan yana gelerek cümleleri yani duvar-ları, birer paragraf olan odaları ve nihayetinde 'yazı yapı'yı ortaya çıkarıyordu.

Kil tabletlerin, taşların ya da bir yazı gibi şekillenen yapıların cephelerine kondurulan harfler, mekânı düşüncenin, kanunun, ilahiyatın, kimi zaman da düş kurmanın kamusal zemini haline getirdi.

Düşüncenin derinliği ve vardığı boyut, doğal olarak kendini kentin mimarisinde sergiliyordu.

Victor Hugo, Orpheus'un taştan harflerinin yerini Gutenberg'in kurşundan harfleri alınca, mimarlığın da tahttan düştüğünü söyler.

Bu aslında "kitap kent"in de sonudur.

Orta Çağ'ın sonlarından itibaren alfabe kentin gövdesinden ayrışmaya başlayacak, alfabeyi ve yapıyı iç içe inşa eden zihin bir biçimde çatlayacaktır...

2

Yazının, yapının böğründen sökülüp alınmasıyla, modernliğin temellerini atan düşüncenin eş zamanlı olarak gelişmesi de bir tesadüf değildi.

Kadim gelenekte iç içe gelişip boy atan insan, yazı ve yapı, modern düşüncenin tarihi içerisinde tam tersi istikamete girecek, peyder pey ayrışmaya başlayacaktı.

Kendi kendini dillendiren, insanı hafızasının hem ortağı hem de mağduru haline getiren "kitap kent" bir dillendirilendi artık.

Başka bir deyişle, alfabenin taştan ayrışması, mekânla zihin arasında da bir mesafe açmış, onu üzerine konuşulabilir kılmıştı.

Zamanla olgunlaşacak bu ayrışma, kentin anlatımını başka bir zemine taşımanın önünü açtı.

Kentin, edebiyat tarafından yeniden tasarlanması ve bunun taştan/yapıdan bağımsız bir zemine işlenmesi, 'yazı yapı'daki çözülmeyle başladı.

Çünkü hem şiir, hem düşünce hem de diğer anlatılar, mekânın gövdesine, hacmine ve arzusuna eşlik etmekten kurtulmuş, onu kendinden bağımsız olarak düşleyecek, kayda geçirecek, dahası taşıyabilecek yeni bir imkâna kavuşmuştu.

Kentin bir kitaba sığdırılabildiği yeni bir dönemdi bu dönem ve bu yeni dönem, bambaşka bir şehrin, bir "edebiyat şehri" nin kuruluşunu müjdeliyordu...

3

Kentin anlatımındaki tarihi dönemecin, bütünüyle yazı yapı arasındaki çatlakla başladığını söylemek haksızlık olur.

 İki sebebi var bunun.

İlki "kitap kentler" in bizzat kendileri, kendilerinin ifşacısı idiler ve eski zaman kentlerinde mekânın algılanış bir biçimde yine kentin gövdesine nakşediliyordu.

İkincisi hem sözlü gelenek içinde üretilen, hem de tüccarların, orduların, kaçkınların, seyyahların ve hacıların bir coğrafyadan diğerine taşıyıp durdukları kent intibalarıyla şekillenen bir anlatı söz konusuydu.

Yazıyla yapının çözülme sürecinde ve şehrin dışarıdan bir gözün anlatı nesnesi haline gelişinde seyyahların rolü sanılandan daha büyüktü.

Modern bakışın dokulara ayırdığı ve çok daha özel bir duyguyla ilişki kurduğu sonraki şehir anlatılarına benzemese de, seyyahların kentleri, ötekinin evine, sokağına, kısacası mekân içinde şekillenen hayatına yönelen bir merakın ürünüydü.

Marco Polo'nun aslında hiç gitmediği kimi şehirleri hayali olarak anlattığı iddia edilir.

Doğrusu bu edebiyattan çok tarihin bir konusudur.

Edebiyat cephesinden bakıldığında, kentin anlatıcısının, mekânın kendi görünüşüyle onun düşlenişi arasındaki sınırı belirsizleştirmesi neredeyse kaçınılmazdır.

Kent anlatımlarının mirasının şekillenişinde, seyyahların hiç de yabana atılmayacak bir iş gördüklerini kabul etmemiz gerekiyor...

4

Alfabeyle iç içe şekillenen, bir cümle gibi duvarları örülen eski kentlerin, edebiyat tarafından taşın gövdesinden koparılarak yazı nesnesi haline getirilmesi, onun tıpkı bir insan gibi canlı bir gövde olarak algılanışıyla eş zamanlıdır.

Mimar, ressam, matematikçi ve bir anatomi uzmanı olan Leonardo da Vinci'nin bu dört yüzü, rönesansın şafağında ortaya çıkman şehre ait yeni düşüncelerin bir terkibi gibidir.

Eski kentler gibi "tasarlanan" ve simetrisi sağlanan yeniçağ kentinin artık resmedilebilir bir yanı da vardır ve o tıpkı bir insan bedeni biçiminde düşünülmeye başlanmıştır

Meydanların, yolların, ana ve ara sokakların ve evlerin bedendeki karşılıkları, kalp, atar - toplardamarlar, kılcal damarlar ve hücrelerdir.

Bütünlüğü parçalanan, gövdesi liflere ayrılan bu yeni şehrin yeni bir ahalisinin de ortaya çıkması kaçınılmazdı.

Bir den fazla değişkenin bir araya gelmesiyle biçimlenen yeni kentlerin, bireyi de şekillendiren mekânlar oluşu, "seyyah göz" den, modern anlatıcıya geçişin kapısını araladı.

 Parçalı, karmaşık ve an be an ruhu tehdit eden yeni kentin yazıya geçirilişinin hikâyesi, bu uzun dönüşümün kendisi kadar karmaşık ve sancılıdır...

5

"Yazı kent" ten beden kente geçiş, mekânda bir düşüşe de işaret eder.

Nihayetin de yazı kent bir "tanrı kent" ya da "tevhidi şehir'di.

Şimdi bütün parçalara bölünmüş kutsal olan dünyevileşmeye başlamış ve kötülük doğal olarak kentin bir parçası olmaya hak kazanmıştı.

Modern anlatıcı istese de bu dönüşümden bağımsız bir zihin işleyişiyle hareket edemezdi.

Bunun iki sebebi vardır; hem kelimeler bu dönüşüm esnasında bir bağlamın parçaları olmaktan çıkmış, başka bir deyişle "söz düşüş hem de kentle birlikte toplumun bedeni de parçalara ayrışmıştı.

Kent kutsallığını  yitirdiği ve insan ciddi biçimde semadan koptuğu için, bundan böyle eşyanın ruhani yeti biraz da edebiyatçı tarafından inşa edilecektir.

Modern şehir anlatıcısını bekleyen garip bir çelişkidir bu.

Çoğullaşmış mekânın bu yapayalnız düş kurucusu, aynı mekânın anlamını bulmaya da mahküm biridir artık.

Şehir anlatılarında, bu kaçınılmaz çelişkinin yazarın yakasını bırakmadığını görürüz.

Yine de çelişkinin zirveye vardığı yer modern şiirdir.

Modern şiir, yeni zamanın birbirinden kopmuş nesnelerini bir araya getirme, mekânın ve zihnin parçaladığını dilde birleştirme çabasının bir ürünüdür.

Şair, tanrı kentin parçalarını ve insan tasavvurunun çözülüşünü, dilde toparlamak, ona yeniden bir ahenk kazandırmak için didinip durmaktadır.

Baudelaire'le Rimbaud, Yahya Kemal'le Ahmet Hasim arasindaki temel fark, buradadır.

Baudelaire ve Yahya Kemal, hala daha bir tanrı kentin söz bağlamını korumaya çalışırken, Rimbaud ve Ahmet Haşim bu beyhude çabayı bir yana bırakıp, düşmüş şehrin mekânını dilde bütünleştirmeye, ona yeni bir ruhaniyet kazandırmaya yönelmiştir...

6

Yine de, kenti metne taşıyıp duran asıl işçi şair değil romancıdır.

Romancıdır çünkü o bizzat şehrin bir ürünüdür.

Büyük düş kurucu Don Quijote kırdan kente evrilen yeni dünyanın eşiğini ustalıkla geçmiş, ardıllarına bedelini ödeyemeyecekleri bir miras bırak mıştır.

Epik anlatının çözüldüğü, mekânın çıplaklaştığı, insanla hayat arasındaki mesafenin ortadan kalktığı bu yeni zemin, sayısız yüzüyle romana konu edilecektir.

Aslında kimin kimi anlattığı netameli bir konudur.

"İnsan yaşadığı yere benzer." demişti, Edip Cansever.

Başlangıçta anlatıcısırı büyüten, onun zihnini, tasavvurunu şekillendiren şehir, bir yerden sonra onun tarafından tekrar bir kurguya tabi tutulur.

Yeni zamanların parçalı şehrinin, anlatının bizzat nesnesi olduğu durumlar da parçalıdır.

O kimi zaman bir ev, kimi zaman bir semt, kimi zaman bütün bir gövde, kimi zaman da izlenim ve düş olarak girer metne.

Belli kentlere yoğunlaşan, içinde yaşadığı şehri bir "roman kent" olarak yeni baştan kurgulayan yazarlarda, kentle yazıcı arasında hiç bitmeyen bir etkileşimin yaşandığını, sayısız imge kapısının açık durduğu bu iri gövdenin romanı daima beslediği görürüz.

 Bir hafıza olarak, bir kötülük ve karmaşa olarak, bir eğlence ve imkân olarak ve bir gelecek olarak kent, yazan adamın kışkırtıcısıdır...

7

Ama kent bir sınırdır da.

Anlatıcısını beslediği gibi, onu kendi gövdesinin mağduru haline de getirir.

Kafka'nın romanlarında varlığını hissetiren bu "belirleyici mekân" aşmak için, kimi yazarlar zamanı atlatmayı denerler.

 İktidarı kendi kentinin bünyesinden yola çıkarak anlatamayacağını bildiği için gelecekte bir iktidar kenti düşleyen Orwell'in "1984" ü ile Calvino'nun "Görünmez Kentler" i, mekanın anlaya çektiği sınırı aşmaya matuf birer çabaydı.

Siirle aşılabilecek bu suuts, yine düz yazının imkânları icinde kalarak aşma arzusu, bir yok mekâna yöneltti onları.

Ancak olmayan bir kentin mevcutlarından bağımsız olarak düşlenememesi, hayali şehri de bir bakıma hayal olmaktan çıkarıyordu.

"Yazı kent" ten koparılan alfabenin, rahmine halen daha sadık kaldığının bir işaretiydi bu.