5.KISIM-SORUŞTURMA

SÜLEYMAN HAYRİ BOLAY

MEDENİYET, KÜLTÜR VE ŞEHİR

Bu sorulara cevap verebilmek için bu üç kavrama şöyle bir göz atmak icab eder.

Medeniyet "Medine" kelimesinden gelmektedir. "Medine" ise şehir mânâsına gelir.

Medení ise şehre mensup, şehirlileşmiş, medenîleşmiş kimse olmakta, Medeniyet ise şehirlileşmek, medenîleşmek anlamlarına gelmektedir.

Şehirde neden medenîleşme olduğu sorusuna Hz. Peygamberin şehirlerde oturmanın tercih edilmesini tavsiye etmesini hatırlatarak cevap verilebilir.

Medine'de toplumsallaşmak inanca, ahlaka ve dünya görüşüne dayalı yeni bir toplum meydana getirebilmek da ha kolaydır.

Medine, köyden, kasabadan ve çadırdan daha emniyetlidir. İman ve ahlak bütünlüğünü teşkil etmiş bir Medine, yerleşik medeniyete geçmiş demektir.

1-Aslında insanın medenîleşmesi, "Kâlu: Bela” daki ahitleşme ile başlamıştır.

Sonra bu ahde sadakat cennette devam etmiştir.

2-Hz. Adem ve Havva'nın cennette yasak meyvaya yaklaşmaları ve sonra uyarılmaları, onların da tevbe ederek esas ahde sadakat göstermeleri bu medenîleşmenin ikinci safhasıdır.

Onların cennette hatırlatılan bir kuralı çiğnemeleri ve sonra nâdim olmaları, kanun ve kurallara uyma alışkanlığı kazanmaları neticesini doğurmuştur.

3-Dünyaya indikleri zaman, Hz. Adem'in önce sembolik olarak Kabe'yi inşa etmesi ve onun etrafında yerleşim mekanları teşkil edilmesi, medenileşmenin üçüncü safhasıdır.

Daha sonraki asırlarda insanlar, bu ahitden sapmaya başlamakla bazı mekanlarda medenîleşmenin tersine işletilmesi neticesini doğurmuştur.

Diyebiliriz ki ilk insan, Allah ile olan ahdine uyarak medenî bir insan olarak dünya hayatına ayak basmıştır.

Bu bakımdan ilk insanlar ve toplumlar ilkel ve vahşi değil, aksine ileri ve medenî idiler.

Sonraki asırlarda birçok insan ve topluluk, Allah'ın emir ve tavsiyelerini unutarak yahut kasten onlara karşı çıkarak ilk ve hakiki medeniyetten uzaklaşmışlardır.

 Daha sonraki dönemlerde silsile halinde gönderilen peygamberler ve onların temsilcileri medenîleşmeyi devam ettirmişlerse de kısa zamanda sapmalar ortaya çıkmıştır.

Bunun en çok bilinen örneği, Hz. Musa'nın Tur Dağı'ndan dönüşte ve Mısır'dan kurtulduktan sonraki isyankâr halleridir.

Bu bakımdan medeniyetin manevi temeli; yüksek bir tevhid inancı ve buna bağlı olarak gelişen dünya görüşüdür.

Hz. Peygamber de bu sapmalardan insanlığı kurtarmak için ömrünü vermiş; gelen vahiylerden etmiş, sonra onu kafasında tasavvur ederek on üç sene boyunca Mekke döneminde aldığı mesajlarla Yeni İslâm toplumunun ve medeniyetinin mahiyetini kalbinde tesbit planlamış ve hicretten sonra Medine'de kendi toplumunu gerçekleştirmiş ve benzersiz İslam Medeniyetinin temellerini atmıştır.

Çünkü hadisler ve sünnet İslam Medeniyetini easaslarını ve uygulamalarını günün şartlarına göre geliştirmeyi göstermiştir.  

Bundan dolayı, medeniyetin esası maddi değil, manevidir.

Medenivet, bize Medeniyetin toplumsal temeline gelince o, imana ve dünya görüşüne bağlı bir ahlak göre, insanların ve toplumların maddi ve manevi ihtiyacları bir nizam ve denge icin de temin eden düzen, dolayısıyla dünya ve ahiret dengesine dikkat eden bir ahlak ve toplum nizamı demektir.

İnsanın maddi ihtiyaçlarını karşılayıp da manevi ihtiyaçların sırt çeviren veya o manevi dünyayı madde ve zevk dünyasına indirgeyen, ruh dünyasını ihmal eden veya terk eden bir medeniyet, teknolojide ne kadar ilerlerse ilerlesin, insanın içgüdülerini ve bedeni arzularını azdırmaktan başka bir şey yapmış olmaz.

Ona medeniyet de denemez.

O, maddi ve teknik gelişme, sömürmeden vazgeçmediği gibi, yoksulluğu, açlığı, zulmü ortadan kaldırma adına bunları artırmaktan ileri bir şey yapamaz.

Bu na medeniyet mi denir, yoksa "uygarlık" mı denir.

Zaten bu uydurma kelime bana hiç bir şey ifade etmemektedir. Oldum olası ondan hiç hoşlanmadım. 😊

Toplum hayatının istikrar kazanması ve toplum yapılanmasının tam anlamıyla tahakkuku için karmaşanın, belirsizliklerin, muğlak tarafların açıklık kazanması lazım.

Bunun birinci şartı bir imana, ondan doğan dünya görüşüne ve irfana/kültüre ortaklaşa bağlanmış olmaktır.

Bu imana ve dünya görüşüne göre, belirsizlikler yeni yorumlarla izale olur ve yine aynı istikamette dünya görüşüne ve hayat tarzına uygun değerlerini tesbit eder, onlara uygun fiillerini ve faaliyetlerini seçer. Bu bir ahlak nizamıdır.

Be aynı zamanda dünyaya, aleme, olaylara mânâ vermek, anlam kazandırmaktır.

İşte bu çerçevede irfan/kültür kendini göstermeye başlar.

Kültüre gelince: kültür, değişik şekillerde tarif edilmektedir.

Bir milletin hayat tarih şuuru gibi kültür tarifleri kabulümüzdür.

Ama bize göre irfan/kültür, bir insanın, bir topluluğun, bir milletin kendi inançlarına, ondan doğan dünya görüşüne ve hayat tarzına göre, âleme, dünyaya, olaylara anlam katmak, onları anlamlandırmak ve bu istikamette maddi-manevi ihtiyaçlarını karşılayacak her türlü (dinî, ahlaki, bilimsel, fikri, iktisadi, teknik vb.) üretimlerde bulunmaktır.

Kültürün içinde irfan yok veya noksandır, fakat bu irfanın içinde manevî cephe daha kuvvetlidir.

İşte medeniyet de bu anlayış ve hayatı yaşayıştan doğar.

Şehir şehirliğini o zaman daha iyi anlar.

Şehirli demek, kanunu, nizamı tanıyan, ahlaki değerleri benimseyip yaşayan, her türlü mes'uliyetini müdrik, hatt ü harekâtında nazik, ince ve kibar olan, lisanı en güzel şekilde kullanan, her haliyle beraber yaşamaya, kültürün, edebiyatın gelişmesine katkıda bulunan, insanların toplumların, hatta diğer canlıların hakların riayet eden insan demektir.

Yukarıda Hz. Adem'in ilk defa mabed olarak Kabe'yi yaptığını söylemiştik. Sonraki gelişmeler de bundan farklı değildir.

Hz. İbrahim de o Kabe'yi yeniden inşa et miştir.

İslâm'dan evvel bütün ticari, edebi faaliyetlerin Kabe'nin etrafında kurulan pazarlarda yapıldığı, "Muallaka-ı seba" denilen yedi askı şairleinin şiirleri Kabe'nin etrafinda yapılan şiir yarışmalarında seçilir ve bir Kabe duvarında asılı kalırdı.

Bu sebeple denebilir ki mabetlerin etrafında yerleşimler gelişerek şehirleşmeler başlamıştır.

Yahya Kemal'in çok doğru olarak ve isabetle tesbit ettiği gibi, ecdat bir yare yerleşeceği zaman, önce mescidini yapar, onun yanına hamamını kondurur, ya kınına mezarlığını seçer, solmadığı ve yekpâre olduğu için tevhidin temsilcisi inancıyla servilerini de diker.

Sonra bunların etrafında evler yer alırdı.

Üstadım tabiriyle "toprak böyle imana gelirdi"

Avrupa ülkelerinin sehirlerine ve kasabalarına, hatta köylerine havadan bakılırsa orada da yapılaşmanın kilisenin etrafinda ve evlerin kilise mimarisinden fazlasıyla tesir alarak oluştuğu ilk bakışta müşahede edilebilir

Bir de Edebiyata göz atalım:

Elbette edebiyat da bir irfan/kültür mahsulüdür.

Bütün evsafa sahip, uzun soluklu, ebedilik arzeden/muhalled edebi eserler, elbette bir yüksek edebi muhitlerde ve bu muhitlerin yaygınlaştığı şehirlerde tebellür edecektir.

Fakat burada esas mesele, edebiyat sanatları bakımından üstün eserler vermekten çok, bu eserlerin ahlâk nizamı çizgisine ne kadar uygun olduğu veya olmadığıdır

"Edebiyat" kelimesi, "edeb"ten gelir.

"Edeb" ise ahlaki fiillerin büyük bir incelikle zirveye çıkmasıdır.

Mesela İmam-ı Malik hazretleri, Medine'de yaşadığı halde şehrin içinde ata binmez imiş.

Neden binmediği sorulunca de "Peygamber şehrinde ata binmek, edebe muğayirdir, Peygambere saygısızlıktır." dermiş.

Nabi'nin meşhur kasidesinde Koca Rağıp Paşa'nın Peygamberimizin merkadinde ayaklarını uzatması üzerine "Sakın terk-i edebten kûy-i mahbüb-i Hüdadır bu" ihadesinin yer aldığı kasidesini yazması da bu yüzdendir.

Hatta bir büyüğün, bir mütehassısın yanında bir kimsenin haddini bilerek "Üstadımın yanında bu mevzuda konuşmaktan teeddüb ederim" demesi de bir edebtir, bu hal günümüzde de az çok yaşanan bir durumdur.

Edebî eserlerin çoğunda bu incelik yoktur, edebiyatçılarımızın ekserisi de bu incelikten haberdär değildir, yahut haberdar olsalar bile ehemmiyet vermezler veya reddederler.

Hele Garb tan gelen tesirle edeb'in gökyüzüne sığındığı eserler de az değildir.

Edebiyat, toplumun ve insanın hayatını ahlaka aykırı olmayacak şekilde ve ahlaksızlığa alet olmayacak tarzda aksettirmelidir.

Gerçi bizim eski edebiyatçılarımız "Terk-i edeb etmek de bir edeptir" diye kendi edepsizliklerini meşrulaştırma yolları bulmuşlardır.

Fakat bizce bu bahane geçerli olamaz.

Tolstoy'un ısrarla üzerinde durduğu gibi sanat eseri ahlaksız olamaz, ahlaka aykırı olamaz, olmamalıdır.

Ama edebiyatı "edeb"ten koparmak isteyenler evvela edebiyat kelimesiyle birlikte onun çağrıştırdığı bütün müştakları ve tabiatıyla edebi de attılar.

"Ekin" dedikleri, zararlı ve yabancı otlarla dolu bir ekin tarlası yaptılar.

Oralarda edebî türler adına her türlü fesat tohumu ekilmektedir.

Buna hakiki şe hirliler ve edeb sahibi edebiyatçılar karşı çıkıp soluklu ve muhalled eserler veremezler ise, şehirlinin, şehirliliğin ve gerçek medeniyetin de hiçbir mânâsı kalmaz.

ABDULLAH UÇMAN

Şehir ve şehirlilik dendiği zaman ister istemez doğup büyüdüğümüz, hayatımızın belli bir dönemini geçirdiğimiz ve hâlen yaşamakta olduğumuz şehirleri hatırlarız Ben Edirne'de dünyaya geldim, çocukluk ve gençlik yıllarım Edirne'de geçti, kırk yıldan beri de İstanbul'da yaşıyorum.

Dünyaca tanınmış mimarlarımızdan Turgut Cansever'in geçtiğimiz Mart ayında vefatı dolayısıyla şehir, kültür, insan ve medeniyet ilişkisi konusu tekrar gündeme geldi. Hocanın ölümü üzerine hakkında yazı yazan ve onu yakından tanıyan birçok dostu, hocanın sık sık peygamberimize ait:

"İnsanın dünyadaki esas vazifesi, yaşadığı dünyayı güzelleştirmektir!" hadis-i şerifini esas alarak: "Sanatın görevi dünyayı güzelleştirmektir!" cümlesini sık sık tekrarladığını zikrettiler.

Ecdadımız son derece naif duygularla kurdukları şehirlerde kendilerine ve kendilerinden sonra gelecek nesillere yaşanabilir mekânlar inşa ettiklerinde herkes müttefik.

Tabii her konuda olduğu gibi burada da insan unsuru daima ön planda gelmektedir.

XVIII. yüzyılda Nedim İstanbul ahalisini anlatırken:

Hep halkının etvârı pesendide vũ makbül

diyerek övgüde bulunur.

Sanıyorum XX. yüzyıla gelinceye kadar, tabii 93 Harbi, Balkan Savaşı ve I. Dünya Savaşı dolayısıyla yaşanan muhaceretler istisna edilirse, Osmanlı coğrafyasında şöyle bir sistem mevcuttu: Şehirde doğan şehirli, kasabada doğan kasabalı, köyde doğan köylü idi.

Şehirlinin hayat tarzı ile kasabalının veya köylünün hayat tarzı başka başka idi; görgü kuralları birbirinden farklı olduğu için bir köylü doğrudan doğruya şehre inemez, önce kasabaya, ancak birkaç nesil sonra şehre inebilir ve yerleşebilirdi.

Bildiğim kadarıyla bu hiyerarşi XX. yüzyıl başlarına kadar hep böyle cereyan etmiştir.

Özellikle imparatorluğun başkenti İstanbul'un asır larca bu şekilde müstesna bir şehir olarak korunabildiğini biliyoruz.

Eskiden bu şehirde, şimdi sadece kitaplarda veya filmlerde kalan "İstanbul beyefendileri" ile "İstanbul hanımefendileri" yaşıyordu.

"İstanbullu" olmak tesadüfen bu şehirde dünyaya gelmiş olmakla mümkün olmuyordu; bu ancak üç nesil, beş nesil öncesinden gelmekle mümkün olabiliyordu.

40'lı, 50'li yıllardan sonraki sürekli göçlerden sonra ise şehir bugünkü kozmopolit görünümü kazandı; bugün artık ne İstanbul beyefendileri

ne de onların konuştuğu hakiki İstanbul Türkçe'si kaldı.

Bence bir şehirde tesadüfen yaşıyor olmak başka bir şey, o şehre ait olmak, aidiyet duygusunu kazanabilmek ise çok farklı bir şeydir.

Görebildiğim kadarıyla büyük şehirlerde yaşayanlarımızın çoğunda yaşadığı şehre aidiyet duygusu diye bir şeyden bahsetmek mümkün değildir.

Rahmetli Süheyl Unver hocamiz bu konuda sık sak Tarihi ve kültürel dokuya nüfuz edebilmek!"ten söz ederdi.

Bugün acaba kaçımız içinde yaşadıkamız şehrin değil mahallenin tarihi ve kültürel dokusuna nüfuz edebiliyoruz!

Edirne, Istanbul'un fethine kadar Osmanlı Devleti'nin başşehri olması dolayısıyla, Borek şehrin imarı, gerekse zaman içinde meydana gelen hayat tarzıyla tarih içinde kendine mahsus bir özellik taşıyordu.

 Ama zamanla savaşlar dolayısıyla gerek muhaceretler, gerekse başka sebeplerle tarihi dokunun ve hayat tarzının bozulduğu da bir gerçektir. Ben yaklaşık kırk yıldır İstanbul'da Fatih semtinde oturuyorum. Bildiğim kadariyla Fatih semti İstanbul'un fethinden sonra iskan edilen ilk semtlerinden biridir

Evet Fatih semti, fethin hemen akabinde Fatih Camii etrafında teşekkül eden mahalleleriyle, bir kısım devlet adamlarının inşa ettirdiği camileri, mescitleri, kütüphane. han, hamam, sebil ve türbeleriyle İstanbul'un en eski yerleşim mahallerinden biri ol ma özelliğini taşıyor.

Osmanlı devirlerinde ta XX. yüzyılın başlarına kadar önemli devlet adamları ile ulemanın ikamet ettiği muhit de yine Fatih semtidir.

Burada kendi kendime surnu soruyorum: Şu anda bu semtte oturanların, yani Fatihlilerin kaçta kaçı bütün bunlardan haberdar? Dini mimari örnekleri dışında sentte bu söylediklerimi gösterir herhangi bir alamet var mı?

1720'lerde Londra'ya gelen Venedikli ressam Canaletto'nun Regents Park'tan Londra'ya bakıp yaptığı tablolardaki binalar bugün hâlâ yerli yerinde durmaktadır.

Ayrıca Londralılar içinde yaşadıkları binaların eski oluşuyla övünürler ve gurur duyarlar.

 Geçen yıl II. Meşrutiyet'in ilanının 100. yıldönümü dolayısıyla Osmanlı Bankası tarafından, 1895-1908 yılları arasında Paris'te ikamet eden Jöntürkler'in kaldıkları otel, pansiyon ve evlerin teker teker tespit edildiği "1908 İhtilâli'ne Doğru Osmanlılar'ın Paris'i" adıyla son derece ilginç bir harita yayımlanmıştı.

Şimdi bize donüyorum: Nedense daha 1860'lı yıllarda çocukluğu Fatih-Kıztaşı'nda geçen Muallim Naci'nin, Ömer'in Çocukluğu'unda bahsettiği babasının da dükkânı bulunduğu Saraçhane'de bugün ilaç için olsun bir tek saraç dükkânı kalmamıştır.

Aynı şekilde XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyıl başlarında kültür tarihimizde çok önemli bir yeri bulunan, Türk tiyatrosunun adeta doğup büyüdüğü bir muhit olan Şehzadebaşı'nda Direklerarası'nda bugün bir tek tiyatro binası bulunmadığı gibi tek bir "direki dahi muhafaza edip çocuklarımıza, torunlarımıza ulaştıramamışız!

Aynı şekilde yıllarca bir kültür mahfili olarak faaliyet gösteren, İbnülemin Mahmud Kemal İnal'ın babası Mühürdar Emin Paşa'nın Bakırcılar'daki ünlü konağı, lbnülemin'in vasiyetine rağmen milliyetçi-muhafazakâr ve dindar geçinen mütevelli heyeti tarafından 1964 yılında yıktırılmış ve yerine hiçbir mimarı özelliği olmayan alelåde bir han inşa ettirilmiştir.

Asırlarca sayısız ulema ve devlet adamının yetiştiği Fatih Camii'nin etrafındaki Sahn-1 Seman Medreseleri bugün kapılarına kilit vurulmuş bir halde âdeta kaderine terkedilmiş acınacak bir haldedir.

Geçen asrın sonlarında Bediüzzaman'ların, Mehmed Åkif'lerin, Neyzen Tevfik'lerin ikamet ettiği Malta Çarşısı'ndaki ünlü Şekerci Hanı ise çarşıdaki nalbur esnafının eşya ve mal deposu olarak kullanılmaktadır!

Mehmed Åkif in, Safahar'ında bütün ayrıntılarıyla tasvir ettiği Sarıgüzel'deki evi nerede? Haydi Mehmed Akif in 1918 Çırçır yangınında yanıp kül olan evini bir tarafa bırakalim; İstanbul'un fethine katılan ve "sahib-i ceyş"ten biri olduğu rivayet edilen San Güzel (Gürz) Mehmed Efendi'nin ikamet ettiği mahal olması dolayısıyla onun adini miliyetçi-muhafazakar bir yönetim zamanında değiştirilmeye kalkışılmıştı! taşıyan asırlık Sarı Güzel Caddesi'nin adı bundan sekiz-on yıl kadar önce hem de mil

Geçen asrin sonlarında İstanbul'da batı tarzında inşa edilen ilk apartmanlardan biri olan ve Dârülbedâyî ile Dârülelhân'ın faaliyet gösterdiği ilk mekân olan Vezneciler'deki Letafet Apartmanı nerede?

Daha geçen yıla kadar Unkapanı Köprüsü'nün çıkışından Fener-Balat'a doğru Haliç kıyısında uzanan caddenin adı, 1897 Türk-Yunan Muharebesi'nin kahraman kumandanı şehit Abdülezel Paşa'nın adını taşıyordu, hir gün geçerken bir de baktık ki, eski Cibali Tütün Fabrikası'nın yerine kurduğu iniversiteden dolayı, asırlık isim değiştirilmiş ve Kadir Has Caddesi oluvermiş!

Buna benzer örnekleri çoğaltmak elbette mümkün. Burada şunu vurgulamak istiyorum: Genel anlamda böyle bir zihniyete sahip bir toplumda tarih bilincinden söz edebilmek mümkün müdür! Bence tarih bilinci, bayramlarda veya bir takım törenlerde kürsülere çıkıp hamasî nutuklar atmak değildir.

Bilen bilir, Vezneciler'den Bozdoğan Kemeri'ne doğru uzanan caddenin adı "16 Mart Şehitleri Caddesi" adını taşımaktadır; yıllar önce bir gün nasılsa hâlâ yerli ye-rinde duran adı geçen tabelanın altında durdum ve yoldan gelip geçen yaşlı-genç bir yığın insana bu ismin ne ifade ettiğini sordum; ne yazık ki tek bir bilen çıkmadı.

Biz nedense göçebelik dönemlerinden kalma bir alışkanlıkla mıdır nedir, tarihi hafızası zayıf bir milletiz. Konuşmaya, nutuk atmaya gelince biraz da savunma psikolojisiy-le mangalda kül bırakmıyoruz, ama nedense hafıza demek olan tarihe, bir şehri şehir ya pan dokuya sahip çıkmaya gelince bunları umursamıyoruz, değişimi ve yenileşmeyi "eski'ye ait ne varsa yıkmak ve "tahrip" etmek olarak anlıyoruz. Çok uzak değil, daha 90'lh yıllarda Yahya Kemal'in hayatının son yıllarında ikamet ettiği, Atatürk'ün Ankara'dan İstanbul'a geldikçe kaldığı, yani tarihî hâtıralarla dolu, Boğaz'ın karşı yakasındaki Üskü dar'a bakan Gümüşsuyu'ndaki o biblo gibi güzelim Park Otel göz göre göre yıkılırken kimsenin, ama hiç kimsenin sesi çıkmadı!

Olur olmaz zamanlarda beyanat veren Anıtlar Kurulu, Mimarlar Odası veya Tabiat Varlıklarını Koruma Derneği gibi kurumlardan bu yıkım sırasında nedense hiç birinin sesi duyulmadı. Her şey olup bittikten sonra, Yahya Kemal'in tabiriyle "Kör kazma" her şeyi tahrip ettikten sonra ah-vah çekilmeye başlan-dı! Şimdi o güzelim otelin yerinde tam anlamıyla "ucûbe" bir otopark yer alıyor! Peki bü tün bunların hesabını kimden sormamız gerekiyor? Maalesef muhatap yok!

Rahmetli Mehmet Kaplan hocamız sürekli olarak Mimarlık ve Mühendislik fakültelerinde de, burada tahsil yapan geleceğin mimar ve mühendislerine tarih şuuru kazandırabilmek için Yahya Kemal'in. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın, Abdülhak Sinasi Hisar'in eserlerinin okutulmasını tavsiye ederdi. İki yüz yıldır peşinden gittiğiniz Batılılar eskiden kalan alelade bir taş parçasına bile büyük bir değer verdikleri halde biz: "Bizde bunlardan o kadar çok var ki, üç bes tanesi kaybolup gitse ne olacak!" zihniyetindeyiz.

Bir devlet politikası olarak hatta bir milli politika olarak tarih bilin-cine, kültür bilincine sahip nesiller yetiştirmedikçe, sadece kanunla veya nizamname ile değil, gerçekten kültür ve tabiat varlıklarına sahip insanlar yetiştiremedikçe esk zamanlara ait bir takım güzel yapılara sadece fotoğraflarda bakıp avunacağız! Sehir, şehirlilik, kültür ve medeniyet bağlamında Hacı Bayram Veli'nin şu çok meşhur dörtlüğünü hatırlıyorum:

Çalabım bir şår yaratmış.

İki cihan aresinde,

Bakıcak didar görünür

Ol şarın kenaresinde.

Rahmetli Abdülbaki Gölpınarlı, içinde bu dörtlüğün de yer aldığı manzumeyi tasavvuf edebiyatına ait bir şathiyye örneği olarak yorumlarken, merhum Erol Giingör ise Orta Asya'dan kalkıp Anadolu'ya ayak basan ve henüz göçebe halde yaşayan Türk milletinin Anadolu topraklarını yurt edinmesi ve göçebelikten yerleşik medeni yete geçişini hikâye eden dikkate değer bir örnek olarak ele almıştı.

Yıllar önce Abdülbaki Gölpınarlı, İstanbul Üniversitesi'nin Nådir Eserler Bölü mü'nde çalışırken okuyamadığımız bir ibareyi gidip kendisine sorduğumuzda; o her zamanki celâlli hâliyle köpürür ve: "Bir gün gelecek bu yazıyı okutmak için bu memlekete elin gâvurunu çağıracaklar!" derdi. Ali Alî'nin:

Bir dokun bin âh işit kase-i fağfürdan

dediği gibi şehir, kültür, medeniyet, insan ve edebiyat ilişkisi daha çok uzun boylu konuşma ve tartışmalara müsait bir konu.

Allah hepimize tarih bilinci ihsan etsin diyerek sözlerimi burada noktalıyorum.

El yazısıyla alınmış notları içeren metni aşağıda, paragraf yapısını koruyarak sizin için transkripte ediyorum:

📚 ŞAR İÇİNDE İNTİŞAR

Odyseus’un hikayesi bir ‘aile öyküsü’dür; dün, ‘şehir’de kaybolmuş, unutulmuş, ondan daha ‘tatlı toprak’ diye tanımladığı içeriye, kandığı, görkemli bir dünyada her an gücüne kavuşmak arzusuyla dolu bir adam.

Odyseus, tarihi bir toplumda yeri, ismi, ben’i olduğu için geleneğin tanrılarının elinde olduğudur;

'İşte oralarda, oyuk mağaralarda beni Kalypso alıkoymuştu,

istiyordu bu yüce Tanrıça ille kocası olayım.

Tıpkı onun gibi Kirke de tutmuştu beni

Aiaie' deki sarayında binbir düzenle,

kocası olayım istiyordu o da.

'Eve dönecek kutsanacak bir Kahraman’ değildir o, ‘mahalleleşen’ ve onun çıkmazına takılan insanı sembolize eder.

Oysa, Robinson Crusoe ‘kendi tarihini’ yaparak, gerçek manasıyla bir Şehir’e, O’nun yolculuğuyla, anlatı örneğinde aynı zamanda edebiyatın gerçeğiyle sınırlaşan tarihî mücadelesi de başlamış olabileceğidir; kendi-tarih oyun’dur.

Erken dönem kapitalizminin temsilcisi R.Crusoe/‘etrafı çoğaltarak/kendi yolculuğuna ve iç çatışmalarına şehir’ imgesinde sığınan insanın ilk örneğini oluşturur, bu aynı zamanda Daniel Defoe’nin eserini ilk roman olarak kabul etmenin de sebebidir;

Bunyan, Arthur Dent ve Benjamin Keach’ın eserleri, roman için gerekli birçok unsura; basit bir dil, gerçekçi kişi ve yer tasvirleri ve bireye dair ciddi moral problem, sahip olmalarına karşın, roman sayılmamaları kişilerin alegorikliği; daha büyük ve zaman ve mekan örüntüsüyle görünümlerinin, gerçekliğin aksettirilmesi.

On dokuzuncu yüzyıl romanı şehri esas alıyor, ister aslinin; aranjman/pratik imkanları tutan figürdür;

Dostoyevski, Karamazov Kardeşler’in önsözünde bir seçilmişliği öne çıkarır tam benzerlik, karakterin içerisine nüfuz etmek ve keşfetmek.

Zira Dostoyevski’nin eseri okuyacak insanın vakit ayırması konusunda bir endişesi vardır.

 Okur yazarlığı, artişıyle paralel gelişen, ‘potansiyelini biçimde yazar tutumlar’ şehirli baskısını da hissettirir.

Ahlakilik/değer romanın önemli bir sorunsalıdır.

Bu da karakter biçimlendirmesinde ontolojik varlığın dışına çıkmaktır.

20. yüzyılın başlarında bu pazar ve ahlaki endişe'den uzaklaşılmakta olduğunu görüyoruz.

H.James'in, The Real Thing adlı hikayesinin portre ressamı anlatıcısı; modelinin resminde kim olduğu sorusuna verilecek cevabın anlaşılır olmamasını arzular: Keşfedilemeyen model.

Postmodernizm ise, Türkçe yaygın bir deyimle; edebiyatın 'ipini koparmaktır.'

Dostoyevski'nin 'şehir baskısı' ile karakter yaratmadaki arızası tercih olarak kendini gösterir.

Postmodernizm ahlakı ıskalayarak çoğaltılmış bir tercihler kompozisyonu' sunar sanatçıya.

John Barth'in Night Sea Journey'deki ilk kelimesi 'çılgınlıktır.

Ve Barth bizi, karmaşık ve kendi içine doğru tükenen sehir açılımında, aklıselimden uzaklaşmaya davet eder.

Postmodernizmde bu ilan-ı hürriyet basitçe bir alan ayrıştırması değildir.

Burada karmaşa ve zihinsel bulanıklıktan intişar eden bir hal vardır.

Karşılaştığınız veya en azından bir boyutuyla yaşadığımız bütün olgu ve olayları en genel çizgileriyle iki ayrı kategoride görmek ve değerlendirmek mümkündür.

Doğal alana ait olanlar ve tarihi alana ait olanlar.

Bu iki alandan her birini başlı başına ele alıp onun işleyiş düzeni ve gayesini göz önünde bulundurarak okumak ve değerlendirmek mümkün olduğu gibi ikisini birden, topluca ele alıp incelemek de miümkündür.

Burada, dosya konusu bağlamında, asıl üzerinde durulan veya durulmak istenen kona medeniyet, edebiyat ve kültür olduğuna göre, biz doğrudan doğruya tarihi alanla ilgileniyoruz demektir.

İşte tam bu noktada şehirler (eslafımızın diliyle söyleyecek olursak, medine, müdün ve temeddün) tabir caizse, tarihin temerküz ettiği, adeta canlı bir orkestraya dönüştüğü mekanlar olarak karşımıza çıkar.

Medine à müdün à temeddün

Başka bir ifadeyle, bir medeniyetin bağlı olduğu hakikat anlayışının, farklı dönem ve bölge şartlarımı da görerek, en açık bir şekilde tezahür ettiği mekânlardır şehirler.

Medine'nin medeniyete dönüşmesi, salt linguistik düzeyde işleyen bir kelime türetme işi değildir.

Tam tersi ne, şehrin kendi kimliği olarak algıladığı ve anladığı hakikat anlayışı yada dünya görüşünün, başta cami ve medrese gibi mekân sanatları olmak üzere, dil, ses ve görünt ya da çizgi gibi çeşitli düzeylerde kendini ifşa etmesi olgusudur.

Burada yapmak, yapılmak, olmak ve ermek birbirinden ayrı, birbirinden kopuk süreçler değildir.

Hacı Bayram Veli'nin diliyle söyleyecek olursak, şehirlerde, "Taş ü toprak arasında" biz de yapılırız.

Dolayısıyla, burada asıl üzerinde durulması gereken husus, tarihin sahibinin kim ya da ne oluğu anlayışı ve bilincidir.

Yani, her şeyin eninde sonunda dönüp-dolaşıp varacağı yer neresidir?

Bize aklımızı başımızdan alacak kadar karmaşık gelen bu olgu ve olaylar salt yatay düzeyde işleyen bir nedensellik yasasına mı bağlıdır?

Yoksa, tüm bu olup bitenler Tanrı'nın iradesi sonucu mu olup bitmektedir?

Kısaca, biz nereye, kime gidiyoruz?

Bu noktada, rahatlıkla diyebiliriz ki tarihin amacına ilişkin bir soru bizim nihãî mukadderatımızdan bağımsız bir soru değildir.

Hacı Bayram Veli'nin zikrettiğimiz dizesi, bizim geleneksel, tarihî şehirlerimizin hangi bilinçle ve niçin öyle kuruldukları konusunda önemli bir ipucu sağlayacak güç ve konumdadır.

Çok iyi bilindiği üzere, genel kabul görmüş bir anlayışa göre, medeniyet bir topluma duygu, düşünce, edebiyat, sanat, fen bilimleri ve ahlak gibi, maddi ve manevi alanlarda aynı yönü, aynı hızı ve aynı duyarlılığı veren bir güç ya da dünya olarak tanımlanmaktadır.

Nitekim, sözgelimi İslam şehirleri, İslam'ın hayat ve hakikat anlayışının, kısaca dünya görüşünün çeşitli dil ve ifade düzeylerinde ve son derece güzel ahlaki gelişmeye ayarlı ve uyumlu bir şekilde tezahür ettiği yerlerdir.

Bu açıdan bakıldığında, özellikle geleneksel şehirlerin kendine özgü, çok köklü ve derin bir dili olduğunu görürüz.

Nitekim, geleneksel İslam şehirlerinde bu dilin, çeşitli dönem ve bölge şartlarından kaynaklanan lehçe farkılıklarını bir tarafa koyacak olursak, aynı kullanım kurallarını paylaşığını görürüz.

Bu noktada rahatlıkla diyebiliriz ki şehirli olmak o şehrin gramerini, o şehrin öylece ve o şekilde kuran anlayışın yaslandığı dilin kullanın kurallarını ve daha önemlisi semantiğini anlamak ve okumak demektir.

Hatta öyle ki burada asıl önemli olan semantiktir.

Bizim klasik edebiyatımızın dili şehirlerin dili ile neredeyse bire bir örtüşür ve onun semantiğini paylaşırdı.

Edebiyat dili = şehirlerin dili

Nitekim, sözgelimi bir şehirde binlerce insan yaşamaktadır ve bunlar o sehri o şekilde kuran anlayışa bağlı kullanım kurallarını büyük ölçüde paylaşırlar, ama onlar, çoğu durumlarda yapı, yol, ya da düzenlemenin niçin öyle yapıldığı, ya da o eserin niçin o şekilde konumlandırıldığı konusunda herhangi bir bilgi ya da görüşe sahip değillerdir.

Tabii, mesele burada bitmemektedir:

Sehirli olmak, belli bir hakikat anlayışını mekan düzeyinde tezahür eden dilini, aynı şekilde şiir, edebiyat, görsel ve ritmaks natlar gibi başka alanlardaki etik ve estetik tezahürlerini okumasını bilmek ve okumak demektir.

Kısaca, bir insan belli bir hakikat anlayışın çeşitli dil ve ifade dillerindeki tezahürlerini ne ölçüde okuyabiliyor, onunla bütünleşebiliyor ve onu yapıyorsa o ölçüde o hakikat anlayışının şehirlisi oluyor.

Kültür düzeyi dediğimiz şey de işte bu okuma düzeyini gösteren oluş ya da yetişmişlik düzeyidir.

Tartışmaya açılmış ve dosya konusu olarak gündeme getirilmiş olan bu konu, geride kalan son bir iki yüzyıl açısından bakıldığında, bir yerde trajik diyebileceğimiz oluşum ve dönüşümleriyle çok canlı bir şekilde yaşamakta olduğumuz süreçlere tekabül etmektedir.

Açıkça, kıbleye bağlılığın açık bir şekilde görüldüğü ve yaşandığı eski şehirlerimize ya da mekân anlayışımıza karşılık, bugün şehirlerimizde, en azından belirgin bir şekilde, fonksiyonelliği öne almış bir mekân anlayışı hakim olmuş görünmektedir.

NOT: FONKSİYONELLİK = PRAGMATİZM à BU DA BİR İNGİLİZ FELSEFESİDİR

Bu durum da, kendi sırasında, başka bir dili konuşan ve başka bir dünyaya açılan bir şehirli talep etmektedir.

Sorun, asıl şimdi, burada ve buradan başlıyor galiba!

NOTLARIM :

Şehrin felsefesi mekanda teşahhus eder.

Şehir de insanda inşa edilir.

Şehir bir mekan değil anlam sistemidir.

Şehir = yalnızlığın ve krizin mekanı

Romanlarda ferdin buhranları mevzubahis edilir

Şehirin ruhu karakterin derinliğini belirler.

Mahallileşen à Evrenselden kopan

Şehir hayatının insan üzerindeki psikolojik ve ahlaki yükü

Bütünlüklü karakter yerine tercihlerle şekillenen dağınık bünyeler.

OĞUZ DEMİRALP

Sorunuzda tek bir bağlamdan söz ediyorsunuz.

Bu durumda "Edebiyat" ve "Kültür" kavramlarını "Medeniyet'e bağlı sayabiliriz.

"Medeniyet" kavramını iki biçim de anlayabiliriz.

Önce, insanlığın tümünü kapsayan bir hareket, insanlığın ilerlemesi, mağaradan gök delenlere, dört ayak üzerinde yürümekten aya gitmeye uzanan ilerleme dediğimiz evrim olarak alabiliriz.

Bu çerçeve içinde şehir ya da kent, insanlığın ilerleme serüveninin en önemli mekânı olmuştur.

 İlerlemeyi, basite indirgeyerek, katıksız doğallıktan ütopik kente uzanan çizgi olarak betimleyebiliriz.

İnsan doğanın insafına kalmış güçsüz bir varlık iken, kimine göre aklı, kimine göre hem aklı hem de inancı sayesinde kendini maddi/ruhi olarak geliştirir, doğanın, giderek evrenin efendisi olur, yeryüzünü bir cennete dmnüştürür. (Ah bir de ölüm olmasa!)

Bildiğim kadarıyla bu ilerleme mitosu Batı älemin de Yeni Çağ ile birlikte başlamıştır.

Kent kavramı da ilerlemenin hem mekânı hem de ölçütü olarak aynı dönemde öne çıkmıştır.

Kent/doğa, kent/köy karşıtlıkları ilerlemeyi ölçmek için kullanılmaya başlanılmıştır.

Bir uzmanın kent kavramının tarihini siyasal kent, ticarî kent, sanayi kenti, sanayi sonrası kent diye açıkladığını okumuştum.

Elbette, anamalcılığın tarihiyle iç içe geçen bir basamaklan(dır)ma bu.

Doğadan, köyden kente doğru uygarlaşma!

İlerleme ateşi gönülleri sarmışken romantiklerin tutup doğayı yüceltmelerine, doğaya dönüş türküleri yakmalarına gericilik denebilir belki

Gene de, anamalcılık tarihinde bu çoşumcu anı, Orpheus'un dönüp arkasına bakmasına benzetirsek cahillik mi etmiş oluruz, bilemem.

Her neyse, aşağı yukarı beş yüz yıldır kent ve kentli olarak gelişiyor insanlık.

Henri Lefevbre modern toplumun "kent toplumu" olduğunu söylüyor.

Dar ve teknik anlamda kentte yaşamasa da insanların tümü, ilişkilerin tümünün kentlileştiğini iddia ediyor.

En azından dünyanın gelişmiş kesimi için bu böyle.

Bir de "medeniyet in evrensel olarak değil, dinlere, coğrafi bölgelere göre birbirinden ayrı tarif edilmesi var.

Birbiriyle çatışmasından korktuğumuz anlamda "medeniyetler bunlar.

Alışılmamış bir yakıştırma olacak ama anamalcılığı üretmemiş "medeniyetler de diyebiliriz onlara.

Sonradan ya da yüz yıllarca yerlerinde saydık tan sonra katılmışlardır Batının uygarlık kervanına, kalım için katılmak zorunda kalmışlardır.

Ayak uydurmayanın vay haline! Bu tür "medeniyetlerde kent kavramı Batının siyasal kent dönemine karşılık olarak görülebilir.

Incil'de H. Isa'nin tüccarları tapınaktan kovduğu anlatılır.

Anamalci ticaret öncesi bu tür kentlerin ütopyasi gene de vardır, Platon'un Devlet'i, Farabi'nin Şehrül Fazıla sı gibi.

Ancak söz komuar Ütopyalarda teknolojik gelişmeden çok insan ilişkilerinin ya da toplum düzeninin alküsel hali düşlenir.

Derleme kavramı değil insan yaşamını o dönemde temellendiren değerlerin yetkin uygulanımı hedeflenir.

Gel gör ki, anamalcı üretim iliskileri, tüketim kalıpları bu tür "medeniyetlerin bölgelerine yayılmakla oralardaki kent tanımınıda, kent ütopyasının neliğini de Batınınkine benzetmiştir.

Bu evrimin en canlı orneği, yaşayan ütopya olarak Doha kentidir.

Doğadan Doha'ya: Cok sancıli bir evrimdir bu.

Batidan farklı olarak, düz bir  gelişme çizgini görülmez.

Sonuç olarak, gelişmekte ya da yükselmekte olan dediğimiz ülkelerin kentlerinde Batının değişik gelişim evrelerine karşılık olan yaşama biçimleri aynı anda görülür.

Kentler vardır ama kentli toplum henilz bütünüyle oluşmamıştır.

Eski vardır ama yeni ondan gelmediği gibi ona eklemlenmemiş, üstüne saldırgan biçimde yüklenmiştir.

Tarih bu tür kentlere kendini dayatmıştır.

Şehirlerin bağrında, Batı diyarının asırlar içinde katettiği terakkî mertebelerine tekabül eden muhtelif hayat tarzları aynı lahzada müşâhede olunur.

Her ne kadar şehirler mevcut ise de, şehirli cemiyet hâlâ kemâl bulmuş bir bütün hâline erişememiştir.

Maziden kalan ne varsa, bir taraftan kendini muhafaza edemediği gibi, diğer taraftan yeni olana da tam manasıyla iltihak edememiş; bilakis, hoyratça tahakküme uğramış gibidir.

Tarih, bu nev' şehirlerin üzerine adeta zorla çöreklenmiş, kendini dayatmıştır.

Roma ve Prag misâllerinden farklı olarak İstanbul ve Kahire gibi kadîm beldeler, bir yönleriyle geçmişlerinin hatırasından süratle uzaklaşmanın hicâbını yaşarken, diğer cihetten memleketlerinin—hatta bütün bir bölgenin—terakkî merkezi olmak mecburiyetindedirler.

İstanbul kendi kendine “Ben, New York yahut Hong Kong misali olursam, benden geriye ne kalır?” diye sual eder; lâkin ilerlemeci tarih denilen o sağır kudret, bu tereddütlere kulak vermez.

Batı’dan ayrıldığı nokta şudur ki: Bu şehirler, çizgisel ve muntazam bir gelişim seyri takip etmemiş, bilakis muhtelif zamanlara ait suretleri aynı mekânda cem etmiştir.

Nüfus artışı Batı şehirlerinde üretim nizamının tabiî neticesi iken, bizim memleketimizde köyden kente akın büsbütün başka saiklerle vukua gelmiş, köye götürülemeyen hizmet kentte aranmıştır.

Neticesinde, kentler köylü unsurların çoğaldığı, kentli zümrenin ise ekseriyetle azınlıkta kaldığı mahaller hâline gelmiştir.

Bu hâl, nihaî akıbeti belirsiz; kimi zaman iyimser, kimi vakit kötümser tefsirlere müsait, müşkül bir intikal devresidir.

 İlerleme ideolojisi zorlama bir surette ithal edilince, cemiyetler de ister istemez bu cereyana göre yeni bir hâl almıştır.

Kentlilik itibarlı addedilmiş; kentli–köylü ayrımı keskinleşmiştir.

Avrupa şehirlerinde asırlara yayılan “kentsoyluluk” geleneğinin, İstanbul’da mütehakkim bir misâline rastlamak pek nadirdir; zira ekseriyet, sonradan gelme kentlilerdir.

“Para, sahibine yakışıncaya kadar asırlar ister” sözü boşuna söylenmemiştir.

Kentlilik şuuru daha tam teşekkül etmeden, tüketim hevesiyle karışık bir kentli görünüşü zuhur etmiş; fakat bu hâl, sağlam bir toplumsal temele yaslanmamıştır.

Bütün bunların üzerine, İslâm diyarlarında yaşama şekli yüzyıllarca mahalle olduğundan, kentin bütününü içselleştirmek müşkül bir imtihan olarak karşımızda durmaktadır.

Üstelik çağdaş şehir, eski mahalle gibi yekpare bir dokudan değil; bilakis çeşitliliğin ve çokluğun meydanıdır.

Böyle bir zeminde ahenk nasıl tesis olunacaktır? Birlikte yaşamanın ahlâkı nasıl tahkim edilecektir?

Ne yazık ki, henüz bu seviyeye erişilememiş; bu sebeple İstanbul, gece gündüz kesilmeyen bir uğultuyla inlemektedir.

Kent bahsi, hem mevzu-i kalem hem de adeta bir kahramandır.

Poe, Baudelaire, Hugo ve Döblin gibi zevâtın telif ettikleri eserler, kendilerini vücuda getiren şehirlerden gayrû mütalaa olunamaz.

Zira Batı edebiyatında şehirlerin iç tarihini takip etmek imkân dâhilindedir.

Usta muharrirler, yalnızca şehrin seyrini aktarmakla iktifa etmemiş, istikbâlini dahi sezebilmişlerdir.

Rene de Chateaubriand’ın şehri “insanla dolu bir uçsuz bucaksız çöl” diye tavsif etmesi, kent insanının istikbaline dair menfî alâmetleri görmüş bulunmasındandır.

Batı medeniyetinin iddiası, “evrensel birey”, yani hayatının öznesi addedilen özerk şehirliyi inşa etmek olmuştur.

Lâkin buna muvaffak olunabilmiş midir?

Tüketim cemiyetinin güdümlü ferdi, o hayal edilen serbest insan teki midir?

Kafka’nın Prag’dan mülhemen kaleme aldığı satırlar, adeta bir peygamberî sezgi ve ileriyi görme misâlidir.

Batı edebiyatı, asırlardır şehir edebiyatıdır; şehir ile şehirlisinin yekdiğerine karıştığı bir muhitin edebiyatıdır.

Tersinden bakılacak olursa, bu edebiyat Batı’nın kendi iddiasını, yani şehirli yaratma sevdasını muhasebe eylediği bir zemindir.

Türk edebiyatında ise şehir, henüz ne bir romanın asli mevzuu ne de kahramanı olabilmiştir.

Köy romanı söylemi yerleşmiş iken, şehir romanı diye müstakil bir kavram dahi doğmamıştır.

Belki de romanın zaten şehirde zuhur eden bir tür kabul edilmesi sebebiyledir ki böyle bir ihtiyaca lüzum görülmemiştir.

Ne var ki İstanbul’un bir Hugo’su, Poe’su yahut Baudelaire’i yoktur.

Tanpınar ile Yahya Kemal’in İstanbul’u bile müşkülâtla ayrılır; ikisinin de tasavvurunda beliren İstanbul, “kurtarılması icap eden şehir”dir.

Huzur romanındaki İstanbul, belgesel bir şehir tasviri değildir; daha çok anlatının ruhunu taşıyan, mekânın kendisinden ziyade onun hatırasıdır.

Eserlerimizin pek çoğunda mahal şehre geçse de hâdiseler ekseriyetle şahıslar arasındaki münasebetler etrafında döner; şehir, bir kahraman gibi zuhur etmez.

Zira şehirle insanın bütünleşme devresine henüz erişilememiştir.

Abbas Sayar’ın Yılkı Atı gibi pek çok köy romanımızda dahi tabi’at ve köy, hâdiselerin yalnızca arka planı olmaktan çıkarak neredeyse canlı bir unsur hâline gelir.

Bu noktadan hareketle, yaşadığımız mekânı kent temsiliyle ele almak istediğimizde, henüz tam mânâsıyla ne kentleştiğimiz ne de şehirli olabildiğimiz neticesi çıkar gibi olur; gerçi böyle bir hükme varmak istemem…

Her ne kadar farklı istikametlerden gelsek de, ister Şark’ta ister Garb’da, artık müşterek bir “şehir medeniyeti”nden söz etmek kabildir.

Küreselleşmenin sevkiyle dünya, bu müşterekliğe gün be gün daha fazla ram olmaktadır.

Bununla beraber insan, kendi kaderini her an, bilerek yahut bilmeyerek yanlış seçimlerle tayin etmektedir: Verdiğimiz hükümler, yaptığımız tercihler neticesinde bizi bekleyen akıbet ya “Yeni Kudüs” ya da Sodom ile Gomorre olacaktır.

Bilmem, zarları attık; bakalım bundan sonra yolumuz nereye düşecek…

Kitaplar, Nehirler, Şehirler…

Atasoy Müftüoğlu

Tercüme : M.Furkan Sağdıç

07/12/2025

İbn-i El Nedîm, meşhur Kitâbü’l-Fihrist’inde hicrî üçyüz yetmiş yedi senesinde Bağdat’ta Beytü’l-Hikme’de altmış bin cilt kitâbın mevcud olduğunu ve bu kitâbların her birinin iştiyakla okunup müzakere olunduğunu kaydeder.

Aynı sûrette Endülüs İslâm medeniyetinin zuhur devrelerinde Kurtuba’da halîfenin şahsî kütüphânesinin, o günkü Avrupa’nın bütün kütüphânelerinden daha zengin olduğu mâlûmdur.

Tarihî şehirler, ekseriyetle büyük nehirlerin sinesinde vücut bulmuşlardır.

İslâm’ın kadîm şehirleri evvelâ ve bizzat entelektüel, irfânî, felsefî, ilmî ve mimârî merkezler olarak temâyüz etmiş; her biri birer medeniyet menbaı hâline gelmiştir.

Tarih boyunca bütün büyük şehirlerin aslında kozmopolit bir mahiyet taşıdığı görülür.

Şehirlilik, farklı dinî, kültürel ve etnik mensubiyetleri ihtilâf mevzuu etmeksizin kuşatabilme kudretidir.

İhtişamın tecessüm ettiği bu şehirler; farklı sadâların, farklı sözlerin, farklı güzelliklerin ve geniş ufuklu idraklerin buluştuğu mekânlar olarak temayüz eder.

Şehir, şehirlilik vasıtasıyla tefrikaların değil, te’lîf ve tevhitlerin lisanı olur; farklılıkları sinesinde toplar, muhafaza eder, uzlaştırır.

Avrupa medeniyetinin dahi teşekkülünde bireyin doğuşu ile kitabın ve şehir kültürünün eşzamanlı bir inkişaf gösterdiği müşâhede olunur.

Lâkin Batı’da sanayileşmeyle birlikte şehirlerin çehresi ve rûhu büyük nispette tahavvüle uğramıştır.

İslâm medeniyetine nazar kılındığında, hayatın her safhasında tevhid akîdesi ve şuuru tecellî eder.

Tevhid nazarıyla bütün varlık Allah’a nisbet olunur; şehir dahi, edebiyât dahi, mimârî dahi bu nisbet üzere şekillenir.

Medeniyet; hayatın türlü boyutlarını, renklerini, tezâhürlerini tevhidî bir zeminde mezc ederek bir bütünlük ihdas eder.

Bu bütünlük tarihe ve cemiyete istikamet verir.

İslâm şehirleri, hayatın her cihetine temas eden fikrî, kültürel, felsefî, irfânî, ilmî, mimârî ve siyasî ihtiyaçlara cevap verecek mahiyette beynelmilel,alemşumül muhtevâlar üretmiş; böylece tarihin dikkatini celbetmiştir.

İlâhî varoluşun bütün mertebeleri yüksek bir gayeye hizmet eder.

İnsan ise bu varoluşa bilerek, inanarak ve iradesiyle iştirak eder.

Şehir, ilâhî bir murad üzere mânâ ve maksat doğrultusunda inşa edilir.

Bu sebeple İslâm şehirleri, güzellik fikrinin ve estetik hassasiyetin müşahhaslaştığı mekânlar olarak her devirde mânevî cazibesini muhafaza eder.

Fakat modern sanayileşmenin menfî tesirleriyle, bugün hemen bütün şehirler aslî mahiyetlerini kaybederek kısmen taşralaşmışlardır.

Endülüs şehirleri denilince zihinlerimizde hemen büyük kütüphaneler, derin edebiyatlar, hikmet sahibi düşünürler, şairler, ârifler, büyüleyici bir mimârî canlanır.

Medeniyet, kültür, edebiyat ve şehirlilik burada yekdiğerine karışıp müşterek bir bütün oluşturur.

Kitabın yükselişiyle beraber edebiyatlar, kültürler, medeniyetler yükselir; şehir, fikr-i umk ve estetik zevk ile vücut bulur.

Modern–endüstriyel–kapitalist dünya tasavvurunun telkin ettiği değerlerle şekillenen bugünkü şehirler; her ne kadar kültür merkezleri, ticaret, hareket ve üretkenlik mahalleri olarak görünseler de, aynı zamanda hayatî kaygıların, yabancılaşmanın ve anominin de membaı olmuştur.

Şehirlilik artık estetik ve kültürel standartlarla değil; ekseriya maddî standartlarla ölçülür hâle gelmiştir.

Şehir hayatının kesifliği, keşmekeşi ve baskısı aile düzenini bile zedelemektedir.

Her yeni olanın güzel olmayabileceğini, estetik kıymet taşımayabileceğini ise modern şehirlerin hoyrat dokusuna baktığımızda daha berrak müşahede ediyoruz.

Bugünün şehirleri –hiçbir kültüre bağlanmamış, katı rasyonel planlamanın mahsulü olan– suni sayahalar/yapay alanlar hâline gelmiş, komşuluk, mahalle, samimiyet gibi kadim ilişkiler tümüyle zayıflamıştır.

Tekrar edilerek üretilen bu şehirler, estetik kaygıdan hâlî, yeknesak/monoton mekânlara dönüşmüştür.

Artık hangi şehirde yaşarsak yaşayalım, şehirlilik bir mekâna mensubiyet değil, sosyo–ekonomik ve kültürel normlara bağlı bir hayat tarzı hâline gelmiştir.

Şehir, giderek kültürün değil “eğlence endüstrisinin” merkezine dönüşmektedir.

Bugünün şehirleri artık kitapla, edebiyatla, kültürle değil; kirlenme, bozulma, çarpık yapılaşma, bencillik, göç, gecekondu, rekabet, ihtiras ve yalnızlıkla anılır olmuştur.

Modern medeniyetin ve modern şehirlerin yapısal buhranları gün geçtikçe derinleşmekte, içinden çıkılması güç bir hâl almaktadır.

Şehirlerin cazibesi sönmekte, rûhları adım adım kaybolmaktadır.

KENTLİLEŞMİŞ KÜLTÜR

Ahmet OKTAY

Şehir, bir kültürün hayatiyetinin işaretidir.

En kadim şekillerinden, en ileri teknolojilerle bütünleşmiş hallerine varıncaya dek, bu böyledir.

İbn Haldun, bedevî ve hadarî kültürler arasında tefrik yaparken, esas olarak cemiyetin tanzimindeki teşkilatlanma derecesini ve giriftliği nazar-ı itibara almıştır.

Şehir medeniyeti, daima ileri bir merhale teşkil etmiştir.

Her zaman için istisnaları mevcuttur elbette; fakat edebiyat ve sanatta en ileri ve yeni şekiller, umumiyetle istihsal ve istihlak münasebetlerinin, onların miyar ve ölçülerinin ve bu münasebetleri yaşayış ve idrak tarzlarının fevkalade muğlaklaştığı ve müşkilleştiği vakitlerde zuhur etmiştir.

Saray şiiri, bu cihetten halk şiirinden daha terakki etmiş bir mertebeyi ifade eder.

Yahya Kemal, teknolojik tekâmül ve tebeddülün zaruretini bu sebeple ileri sürer ve "imtidat" içinde bir "tehavvülden" bahseder.

Nâzım Hikmet'in "serbest nazmı", yalnızca şekil itibarıyla Âşık Veysel'in "aşk" terennümünden üstün değildir; aynı zamanda ve nispette tasavvur düzleminde de daha tahrik edici ve verimlidir.

Geleneksel kültür şekillerinin, telakkilerinin ve bilhassa kalıplarının, bugünkü hayatın mânevî/maddî ihtiyaçlarına ve beklentilerine artık kâfi gelmeyeceği âşikârdır.

Yahya Kemal'in yâd ettiğimiz sözlerine kulak kesilmek vakti gelmiştir:

"Yeni zamanlarda, yalıyı ve kayığı unutarak veya bize intikal edebilmiş olanları mâzi hatırası diye muhafaza ederek, 'leb-i derya'da bir mesken yerine, iki sahil yamanın tepelerinde uzanan vasi yollarla, o tepelerde peyda olmuş köylerle yeni bir Boğaziçi yaratmayı düşünmeliyiz."

İbn Haldun'un bahsini ettiği hadarî kültür, mümkün olan yenilikleri peşinen öngören ve kabule hazır, mûcid bir kültürdür.

Asrî şehir hayatı, her şeyden evvel, içinde yaşayan insanların beraberliğini arzu eden, onlardan 'Zamanın Ruhu'nu anında paylaşmalarını talep eden, neredeyse canlı bir organizma addolunacak bir yapıdır.

Bu zamanın ruhu, her şeyden evvel, bireyden şikâyet değil, bir aşma fiili bekleyen, üretici bir ruhtur.

Lewis Mumford, *Tarih Boyunca Şehir* nâm eserinin ahirinde şöyle der:

"Şehrin aslî vazifesi, kudreti şekillendirmek, enerjiyi kültüre, camid maddeyi sanatın canlı timsallerine, biyolojinin tenasülünü içtimai bir yaratıcılığa tahvil etmektir.

Şehrin müspet fonksiyonları, modern insanın bugün idare ettiği muazzam kuvvetlerle başa çıkabilecek yeni nazarî tanzimler vücuda getirilmedikçe tezahür edemez."

İşte bu yeni kentlileşmiş kültür, bu yeni içtimai insanı yaratacaktır.

📜 MEDENİYET, KÜLTÜR, EDEBİYAT VE ŞEHİRLERİN DİLİ

Veysel Çolak

Öyle görünüyor ki, medeniyyet ve kültür mefhumları etrafında, muhalefetleri susturup münâkaşaları hitâma erdirecek müşterek bir nazar teşkil etmek, pek müşküldür.

Asırdan mütecâviz bir müddettir, bu bahis üzerinde tefekkür eden zevât, zaman zaman birbiriyle telif olunan, bazen de tenâkuz teşkil eden netâyic-i fikriyye ortaya koymuşlardır.

Görünür ki bu hâlin bir müddet daha devâm edeceğini söylemek isabetli olur.

Bu müskilâtın aşılması ise, harsî bahislere dair daha verimli bir zemîn-i fikriyyenin teşekkülüne dahi delâlet eder.

Ne var ki, hâlen bu mefhumlar hakkında tam bir kavram ve ıstılah vahdetinin teşekkül edememesi, fikrî bir mani hâline dönüşmekte, sür‘ati kesmektedir.

Bu sebeble mevzûya eğilen her kimse, ister istemez kendi kabûlât-ı sâbıkasından ve doğrularından hareket etmektedir.

Benim de böyle yapacağım âşikârdır.

Zannederim ki İbn Haldûn’un söylediği gibi düşünüp onun umrân diye tesmiyettiği “medeniyyet ve kültürü” yekpâre bir bütün olarak telakkî etmek, sahih bir yaklaşım olabilir.

Bunun daha vâzıh olması için denilebilir ki: İnsanoğlunun vücûda getirdiği gerek maddî gerek manevî her şey “kültür” lâfzıyla karşılanabilir.

Böyle bakıldığında kültürün iki kısma —maddî ve manevî— münkasim olduğu anlaşılır.

Bu zaviyeden binalar, otomobiller, uçaklar, masalar, hesâb makineleri, çeşmeler, libaslar… hulâsa ne varsa, mecmûu maddî kültürü; ilim, san‘at, ahlâk, hukuk, din, âdet ve an‘aneler, mizah, aşk, dostluk ve kahramanlık anlayışı gibi değerler de manevî kültür nev‘ini teşkil eder.

Mâlûmdur ki insanın yaşadığı fizikî ve içtimaî muhît, onun şuurunu da tesir altında bulundurur.

Bu, içinde bulunulan şartların bir manevî kültür yaratacağı demektir.

Dış hakikat, kendine mahsus bir san‘atın teşekkülüne menba‘ olur.

Nazarî çerçevede böyledir; amma bu hakikatin roman, şiir, hikâye gibi edebî nev‘lere ne derecede aks ettiği tahkik edildiğinde görülür ki, çoğu şair ve muharrir bu şuura sahip değildir.

Dış gerçeklik —tarihî binalar, sokaklar, otomobiller, fabrikalar, barajlar vs.— ekseriya esere bir dekor kabilinden girer; kendi başına bir özne olarak görülmez.

Hâlbuki mekânla eşyanın insanı nasıl değiştirdiği, onu her vech ile belirlediği çoğu kez göz ardı olunur.

Bu yüzden de bizde kesit hikâyesi ve mekân merkezli roman pek vücut bulmaz.

Tuhaf olan şudur ki, romandaki kahramanların, nesne ve mekânın daire-i tesirinde birer fert oldukları sıkça unutulur.

Bu incelik fark edilmedikçe şehirlerin, sokakların, yapının ve binanın birer canlı organizma gibi idrakı müşküldür.

Hâlbuki her şehir, hem tarihinin hem hâlinin girift olduğu hareketli bir canlıdır.

Sıhhatle denilebilir ki şehirler, insanı tayin/yönlendirici ve tahrik/belirleyici eden müessir birer âmildir; edebiyat da bu tesirin tabii bir neticesi olmak durumundadır.

Mekân, bir eserin kurgusunda bazen asli müteharrik/belirleyiciye bile inkılâb edebilir.

Nitekim Jean-Paul Sartre’ın “Altıncı katın balkonunda: Bütün hayatımı burada geçirmeliydim.” sözü, varoluşçu felsefenin zaman–mekân meselesine işaret eder.

Sezai Karakoç’un “Balkon” şiirinde balkonun içtimâî ve derunî derinlikleri meydana çıkarır şekilde kullanılması da bu kabildendir.

BALKON

Çocuk düşerse ölür çünkü balkon

Ölümün cesur körfezidir evlerde

Yüzünde son gülümseme kaybolurken çocukların

Anneler anneler elleri balkonların demirinde

İçimde ve evlerde balkon

Bir tabut kadar yer tutar

Çamaşırlarınızı asarsınız hazır kefen

Şezlongunuza uzanın ölü

Gelecek zamanlarda

Ölüleri balkonlara gömecekler

İnsan rahat etmeyecek

Öldükten sonra da

Bana sormayın böyle nereye

Koşa koşa gidiyorum

Alnından öpmeye gidiyorum

Evleri balkonsuz yapan mimarları

Edebiyatta dış gerçekliğin, şiirin öz gerçekliğine dönüştüğü mühim bir misal olarak Ece Ayhan’ın Galata’ya, Çin’e, ölüm fikrine ve dağınık mekânlara yaptığı göndermeler zikredilebilir.

Burada mekân, bilgi ve hafıza arasında kesintili bir bağ kurulur; okuyucunun da bu bağı kurması icap eder.

İlhan Berk ise Galata’yı adeta bir tarih defteri gibi sayar döker; “2 kahve, 4 berber, 1 kadın berberi…” gibi teferruatla mekânın canlı dokusunu kurar.

Yahya Kemal ise şehri yalnız mekân olarak değil, tarih-millet-din bütünlüğünün timsali olarak resmeder.

Süleymâniye’de Bayram Sabahı, Koca Mustafapaşa, Hafız Osman’ın Kabri, Bebek Sahili gibi şiirlerinde mekân, hafızanın ve kimliğin kurucu unsurudur.

Bu söylediklerimin hulâsasını görmek isteyen için, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Bursa’da Zaman” şiirini kıraat etmek kâfîdir.

Zira o şiirde mekân, tarih, zaman ve ruh, yekdiğerine karışarak âdeta bir rüyanın billur avizesi hâline gelir.

BURSA'DA ZAMAN

Bursa'da bir eski cami avlusu,

Küçük şadırvanda şakırdıyan su;

Orhan zamanından kalma bir duvar...

Onunla bir yaşta ihtiyar çınar

Eliyor dört yana sakin bir günü.

Bir rüyadan arta kalmanın hüznü

İçinde gülüyor bana derinden.

Yüzlerce çeşmenin serinliğinden

Ovanın yeşili göğün mavisi

Ve mimarîlerin en ilâhisi.

Bir zafer müjdesi burda her isim:

Sanki tek bir anda gün, saat, mevsim

Yaşıyor sihrini geçmiş zamanın

Hâlâ bu taşlarda gülen rüyanın.

Güvercin bakışlı sessizlik bile

Çınlıyor bir sonsuz devam vehmiyle.

Gümüşlü bir fecrin zafer aynası,

Muradiye, sabrın acı meyvası,

Ömrünün timsali beyaz Nilüfer,

Türbeler, camiler, eski bahçeler,

Şanlı hikâyesi binlerce erin

Sesi nabzım olmuş hengâmelerin

Nakleder yâdını gelen geçene.

Bu hayâle uyur Bursa her gece,

Her şafak onunla uyanır, güler

Gümüş aydınlıkta serviler, güller

Serin hülyasıyla çeşmelerinin.

Başındayım sanki bir mucizenin,

Su sesi ve kanat şakırtılarından

Billûr bir âvize Bursa'da zaman.

Yeşil türbesini gezdik dün akşam,

Duyduk bir musikî gibi zamandan

Çinilere sinmiş Kur'an sesini.

Fetih günlerinin saf neşesini

Aydınlanmış buldum tebessümünle.

İsterdim bu eski yerde seninle

Başbaşa uyumak son uykumuzu,

Bu hayâl içinde... Ve ufkumuzu

Çepçevre kaplasın bu ziya, bu renk,

Havayı dolduran uhrevî âhenk..

Bir ilâh uykusu olur elbette

Ölüm bu tılsımlı ebediyette,

Belki de rüyâsı bu cetlerin,

Beyaz bahçesinde su seslerinin.

📜 OSMANLI ÜSLUBUNDA YENİDEN YAZIM

Şehr ve medeniyet mefhumları, edebiyat ve kültür bahisleriyle mezc olunduğunda, ekseriyet-i nâs gibi benim dahi zihnime derhâl merhum Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir nâmındaki eser-i azîmi gelir.

Bu abidevî kitap, millî irfânımızın mümtaz metinlerinden biridir.

İlk mütâlaamda, müellifin mukaddimede zikrettiği “hayâtımızda kaybolan şeylerin matemine karşı duyulan teessür ile yeniliğe beslenen iştiyâk” sözlerini tedebbür etmek için pek uzun müddet teemmül ettiğimi hatırlarım.

Zira kaybolanla arananın, şehirle olan münasebetini kavramaya yöneldiğimde, beni dipsiz bir kuyu misali sonsuz bir tahkîk sahasının beklediğini işbu eserle idrak etmiş idim.

Zaman ilerledikçe başka metinlerle hemhâl oldukça, şehrin ruhu, zamanı ve mekânı üzerine tefekkür etmeye başladım.

Çünkü her şehrin kendisine has bir rûhâniyeti, hususi bir zamanı ve mekânı vardır; bunlar dahi iz sürülmeye şâyân derin sırlarla doludur.

Bu öyle bir av ile avcı oyunudur ki, avcının takibi bitmez; her adımda başka kapılar açılır, yeni ufuklar belirir.

Tarih boyunca şehirlerin zuhûruyla birlikte insanoğlu, “şehir nedir?” suâlinin cevabını aramış durmuştur.

Muhtelif sahalarda pek çok tarif yapılmışsa da, bugün gelinen noktada, sırf malumat peşinde koşmanın beyhude olduğu bir kere daha müşâhede edilmiştir.

Zira ilimler, sanatlar ve mimarî, şehri anlamlandırmakta mühim inkişaflar sağlasalar da, yine de o kadîm mefhumu tam manasıyla ihata edememişlerdir.

Şehir, çoklu tabiatı ve birbirine mugâyir harektleriyle daimî bir tekamül içindedir; mekânı durmaz, sureti değişir.

Hâl böyle olunca şehrin sırrını kendi iç âlemimizde aramak icap eder.

Tanpınar’ın şehirleri tasvir ederken müşahedelerini kendi rûhunda eleyip ince bir zevk ile bezemesi, eserinin okurla bu derece kaynaşmasının aslî sebebidir.

O yüzden Bursa, Tanpınar’ın telakkisinde ruhâniyetle malûl bir şehirdir; okuru kendi zamanına dâhil eder.

İstanbul’un Beylerbeyi’nden Emirgan’ına, Kandilli’sinden İstinye’sine kadar her semtin günün seyrine göre nasıl başka başka renklere büründüğü ancak o mekânda bulunmakla idrak olunur.

Konya’da zaman, Mevlânâ’nın nefesiyle, Selçukî mimarinin sükûnetiyle mistik bir hâl alır.

Millî Mücadele günlerinde Ankara’nın, müellifin teşbihiyle, çelikten bir zırh olup milletin azmini sarıp sarmaladığı görülür.

Erzurum ise Malazgirt’ten Cihan Harbi’ne dek tarihî havayı içine çekmiş, isteyenin kucağına bırakan bir mâbed mesabesindedir.

Bizler çoğu kez şehir içinde yaşayıp da şehrin mahiyetini idrak edemeyenlerdeniz.

 Sanatçıların eserleri ise bize, bulunduğumuz mekânı bir aynada görürcesine yeniden idrak ettirir.

Onların kurguladığı şehirlerin izini sürdükçe, biz de kendi şehrimizin rûhuna dâir yeni seferlere çıkarız.

Nasıl ki Tanpınar bizi şehirler vasıtasıyla yerli ve millî kıymetlerle yüzleştiriyorsa, yabancı müellifler de başka diyarlarla irtibat kurmamıza vesile olur.

Italo Calvino’nun Görünmez Kentler’inde dediği gibi: “Kentleri ayakta tutan ne harikalarıdır, ne de rastlantılar; şehre sorduğun soruya aldığın cevaptır.” Öyleyse şehri kıymetli kılan, ilk nazarda görünen zahirî güzellikler değil, insanın gönlünde kurduğu ma‘nâsıdır.

Michel Foucault’nun Başka Mekânlara Dair risalesinde ifade ettiği gibi, modern şehir, Orta Çağ ve Rönesans şehirlerinin üstüne bina olunur; onları kuşatır, devam ettirir.

Kişi şehrin içine girdikçe, derinleştikçe, şehir büyür; zaman ile mekânın ahengi artar.

Bugün teknoloji ve bilginin ilerleyişiyle şehirler birbirlerine eklemlenmiş, yatay ve dikey genişlemelerle âdeta tek bir büyük şehir manzarasına inkılâp etmiştir.

Gerçek yahut metinsel dünyada şehir, öyle müşkil bir kavrama dönüşmüştür ki, güzergâh neresinden tutulursa tutulsun, sırrı tam manasıyla çözülemez görünmektedir.

Her ne kadar bu cümle müşkülleri bütünüyle halledemeyecek olsak da, mesele Saussure’ün dediği gibi, şehrin dilini, sembollerini ve teşkil eden sistemlerini çözmeye teşebbüs etmekte saklıdır.

Ertuğrul Günay

Asırlar boyunca aynı semânın altında bir arada yaşayan insanların yaşayış tarzları, âdet ve erkânı, hatıraları ve kültürleriyle kemâle eren şehirler, yalnız taş ve topraktan ibaret mekânlar değil; bilâkis medeniyetin, edebiyatın, san‘atın, lisânın, kimliğin ve mânevî bütünlüğün billurlaştığı sosyo-kültürel mahfiller hükmündedir.

Bu birikim ve tecrübeyle yoğrulan beldeler, zamanla kendilerine mahsus bir şahsiyet, bir lisân-ı hâl, bir ruh-u mekân kazanırlar.

İlk nazarda birbirine müşâbih görünseler de, dikkat ve teemmülle incelendiğinde her şehrin câzibesi, rengi, kokusu ve sesi kendine hastır.

Bu sebepledir ki tarih boyunca seyyahlar, müverrihler ve muharrirler şehirleri eserlerine mevzû etmişlerdir.

Kadîm zamanlardan bu yana nice medeniyete beşiklik eden Anadolu şehirlerinin tasvir ve kıssalarını Strabon’un satırlarında, Homeros’un destanlarında, Herodotos’un rivayetlerinde görürüz.

Osmanlı devrinde dahi yalnız Anadolu değil, koca cihanı kuşatan imparatorluk topraklarındaki beldeler, seyahatnâmelerin mühim mevzûlarından olmuştur.

Bunların arasında, elli yıl süren seyahatleriyle diyar diyar dolaşan, gördüğü her beldenin tabiatını, insanını, örf ve âdetini tafsilâtıyla nakleden Evliya Çelebi’nin Seyahatnâmesi, tarihî ehemmiyet itibarıyla zirvededir.

Zamanımızın Türk edebiyatında ise, sür’atle sanayileşen ve çehresi her gün değişen memleket şehirlerimiz, pek çok kalemin dikkatini celbetmeye devâm etmektedir.

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir’i eski ile yeninin çarpıştığı eşiği; Orhan Kemal’in satırları, sanayi işçilerinin yeni mahallerdeki meşakkatini; Orhan Pamuk’un İstanbul’u ise, bir medeniyetin külleri arasından doğan yeniliği terennüm eder.

Bugünkü şehirlerimizin maruz kaldığı müşkîlâtın başında, eski ile yeni şehir dokuları arasındaki uyumsuzluk gelir.

Zira kadîm dokular yalnız mimarî bir hatıra değil, şehrin kimliğinden bir parçadır; sosyal ve kültürel hayata dair pek çok delil taşır.

Şehrin mimarî hüviyeti ne kadar zengin ise, o beldedeki içtimai hayatın bereketi de o nisbette parlaktır.

Eski dokunun yenisiyle kavgasız ve ahenkli bir şekilde birleşmesi, hem şehir kimliğini nesilden nesle nakleder hem de içtimâî hayatı kuvvetlendirir.

Bu ise ancak tarihî dokunun korunması ve yaşatılmasıyla mümkündür.

Zira şehirleri muhafaza etmek, yalnız taşın toprağın değil, içtimai hayatın devamının de muhafazasıdır.

Kentli olmak; şehrin tarihini, lisânını, kimliğini idrak etmeyi, onu bir bütün olarak kavrayıp her teferruatı o bütünün mütemmim cüz’ü bilip sahiplenmeyi gerektirir.

İnsan yaşadığı mekâna mânâ yükleyip gönülden bağlandığında, o mekân da kendine mahsus bir kimlik kazanır.

Yıllar boyunca şairlere, edip ve mütefekkirlere ilham kaynağı olan şehirlerimizin; sokaklarının, mahallelerinin, ağaçlarının ve mimarisinin halk tarafından sahiplenilerek korunması elzemdir.

Kültür ve Turizm Nezâreti de memleketin dört bir yanındaki tarihî eserleri, planlı bir koruma-kullanma düsturu ile ayakta tutmaya çalışmakta; şehir dokusunun aslî ruhunu bozmadan yeni beldeler inşâ etmek için gayret sarf etmektedir.

Hece mecmuasının hayatımızın bu mühim sahasına husûsî bir sayı tahsis eylemesini takdirle karşılar, neşriyat heyetine ve muhterem okuyucularına hürmet ve muhabbetlerimi arz ederim.

ÜÇ KAVRAM DA İÇ İÇE,

DOĞAN HIZLAN

Medeniyet, edebiyat ve kültür… Asırlar boyu bu üç mefhumun rabıtası asla inkıtâya uğramamış; birbirini besleyen, birbirine ruh üfleyen üç cevher gibi yan yana akıp gelmiştir.

Lâkin tarihin seyr ü safhasında öyle devirler zuhûr etmiştir ki, cemiyetin ilerleyişi türlü mâni‘ ve müşkîlâtla sekteye uğradığında bu üç kavram, âdeta yalnızlık sahrasına terk olunmuşlardır.

Hâlbuki medeniyet, başlı başına şehirli olmanın nişân-ı mümeyyizidir.

Ne var ki bu üç mefhumu yeniden yokladığımızda zihnimizde şu suâl belirir: “Hangi medeniyet?”

Zamanımızda dahi “medeniyet” kelimesinin evveline başka sıfatlar ilâve edip onu taksime uğratırız. En sade tabirle “Şark medeniyeti”, “Garb medeniyeti” deriz. Bu tâbirlerin izini sürdüğümüzde şehirli olmanın her iki âlemde de nasıl tecellî ettiğini, şehir kültürünün bu zeminlerde ne suretle şekillendiğini kitapların sahifelerinden okuyup idrak ederiz. Şehirli olmanın vasıfları bir cihetten benzeyip diğer cihetten ayrılık gösterse de medeniyet tarihinin inkişafını anlamamız için bu ayrımlar bize yol gösterir.

Bir roman kahramanı, kendi devrinin içtimaî hâlini ve beşerî münasebetlerini anlatırken, bütün bunların üstüne romancının gözlemi ve hayal kudreti cilâ mesâbesinde eklenir.

 Yani edebiyat sahasında vakıa ve hakikat, sanatkârın kalemiyle yeniden vücut bulur.

Demek ki bu üç kavramı —medeniyet, kültür ve edebiyatı— insanın okuduklarıyla yaşadıkları arasındaki münasebet çerçevesinde değerlendirmek en sahih yoldur.

Zira “medeniyet” kelimesinin idraki, insanın yaşadığı muhite, o muhitin şartlarına bağlıdır.

Şark medeniyeti dediğimiz anlayış, bulunduğu coğrafyanın kabul ve tasdik ettiği ölçülere göre şekillenir.

Kendi içinde bütünlük arz eder.

Lâkin biz şehir ve şehirlilik ekseninde meseleye baktığımızda, taşrada hüküm süren bir medeniyet tasavvurunun genelleştirilmesinin kâbil olmadığını görürüz.

Asırlardan beri edebiyat eserlerinde karşımıza çıkan kahramanlar, hem zamanlarının millî ve hem de evrensel değerlerini bize okutur.

İşte burada kültür devreye girer. Zira kültür, medeniyet kelimesinin anlamını yorumlayan ve onu edebiyat sahnesinde tefsir eden bir makamdır.

Edebiyat taşrayı anlatırken çoğu zaman bu tanıklığı kültürel yahut medenî bir muhasebe zeminine yerleştirmez.

Bu sebeple okuyan da, öğrenen de, sırf bununla şehirli olmanın zihnî ve kültürel sermayesini elde edemez.

Edebiyatın hâline gelince… Ben, doğduğum günden beri İstanbul’un havasını teneffüs eden bir kimseyim.

Medeniyet, kültür ve şehirlilik üzerine söyleyeceklerim, bu şehrin ikliminden, sokaklarından, hatıralarından, gördüklerimden ve okuduklarımdan teşekkül eder.

Bu ufkun dışında kalan bir kimsenin söyleyecekleri ister istemez başka türlü olacaktır.

Bununla beraber, ister Şark ister Garp medeniyeti içinde olsun, şehirli olmanın kültürel kaidelerini tatbik etmek esastır.

Zira şehirli olmak, ferdin hürriyetiyle başkasının hürriyetinin kesiştiği noktada anlam kazanır.

Nihayet, insan hangi beldeden gelirse gelsin, yerel kültürünün değişmezliğine saplanıp kalmaktan ziyade şehir kültürünü idrak edip özümseyebildiği nisbette hem kendisi şehirli olur, hem de şehrin kültürel tekâmülüne katkıda bulunur.

GÜRSEL AYTAÇ

Medeniyet ve bilhassa kültür bahsiyle şehrin mevkii, asırlardır erbâb-ı kalemin dikkatini celbetmiş; bilhassa büyük şehirler, garbîleşme cereyanının doğurduğu kültür tekâmülünün mahalli olmak hasebiyle, edebiyata geniş bir mevzu ufku açmıştır.

Türk edebiyatında da, Osmanlı devrine olan alâkanın yeniden tezâyüdüyle, kadîm İstanbul’un resim, hat ve mûsikî gibi san’atları derk eden eserlerde, müelliflerin kendi nazarlarından eski şehrin ruhu aksettirilmiştir.

Bu kabilden misaller pek çoktur.

O devrin san’at telakkisini Avrupa zevkiyle mukayese eden romanlar dahi mevcuttur.

Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı adlı eseriyle İhsan Oktay Anar’ın Suskunları, resim ve mûsikîyi türlü cihetleriyle ele alan ilk misallerden sayılabilir.

Garb edebiyatında dahi, bilhassa küreselleşme mefhumu etrafında şehir meselesine ehemmiyet atfedilir.

Köyden kasabaya, kasabadan büyük şehirlere vukû bulan göçler, pek çok hikâyede bir kültür buhranı olarak işlenir.

Buket Uzuner’in İstanbulluları, memleketimizden Avrupa memleketlerine vâki olan göçlerin doğurduğu müşkilleri ve Atatürk Hava Limanı’nda birkaç saat zarfında cereyan eden iç ve dış yolcu karşılaşmalarını, tahammülü zaruri kılan bir davranış kaidesi suretinde işler.

Garbın bilhassa Almanca kaleme alınan eserlerinde “şehir” mefhumu, yirminci asrın edebiyat ilmine Großstadtroman (büyükşehir romanı) tabirini kazandıracak kadar ehemmiyet kesbetmiştir.

Almanca yazan Türk muharrirler, Alman şehirlerinin sanayi medeniyetinin getirdiği hayat şartlarını, oralarda ikamet eden Türklerin kültür değerleriyle yaşadıkları tezatları ve “çok kültürlülük” tabiriyle ifâde olunan meselenin gündelik hayatta nasıl tecelli ettiğini kendi nazarlarından tasvir ederler.

Yade Kara nam genç bir hanım muharririn 2004 tarihinde Almanya’da “en iyi roman” mükâfatına mazhar olan Selam Berlin adlı eseri, Berlin Duvarı’nın sukûtu ekseninde bu hususu tedkik eder.

Hâsılı kelâm: Şehir, şehirlilik, kültür ve göçlerin getirdiği tebeddüller, günümüz edebiyatında evvelkinden daha mütenevvi ve daha vâsi bir surette ele alınmaktadır.

Her ne kadar “medeniyet” ile “şehirlilik” Türkçede lügat kökü itibarıyla birbirine karabet arz edip kültür mefhumu ile beraber zikrolunsa da, bu kavramların hakikatte başka başka mânâlar taşıdığını nazar-ı itibara alırsak, zamanımızdaki inkılâpların ne derece medeniyet, ne derece kültür menşeli olduğunu daha vuzuhla müşahede edebileceğimizi düşünürüm.

Ayrıca, kavramların zamanla değişen telâkkilere tâbi olduğunu da hatırdan çıkarmamak gerekir.

HÜSEYİN ATLANSOY

KENT ÜZERİNE DAĞINIK NOTLAR

Şehri söylemek/Kenti konuşmak/

Kent nedir?

Kent bir sestir.

Şehir söylenir. Kent konuşulur.

Kent bir ses olmanin öncesinde bünyesinde bir sessizliği barındırandır. Susandır.

Susmayı bilmeyen kentten kimseye hayır, kimseye şer gelmez.

Kent bir sese ulaşabilirse bir form'a kavuşur.

Burada mimarinin sesi somutlaştırdığını görebilmek ve şehir içindeki yapılar da şehrin kalitesini va da sesin kalitesini, kentte ise tam tersini yani kalitesizliği görebilmek mümkündür.

(Belki bir tek çığlık sesi ve buna karşılık gelen mustariplerin eserleri müstesna Le Corbuiser ve sözleri gibi).

Bir şehrin söylenebilmesi için mekanın poetikası hakkında 'bütün bir sese gereksinim vardır.

Koma ses ise birliğe dönüşebildiğinde ancak mazur görülebilir.

Çünkü icinde buçuk iman barındırır.

Atina buçuktur. Kudüs tam. Hatta aşkındır.

Kent medeniyetten, medeniyetlerin kozmolojik öğretilerinden, akışları içindeki eklem noktalarından ve yaklaşım farklılıklarından bağımsız ele alındığında bakışımız kadük kalır.

Her kentin her mekânın doğumu ile yitimi arasında olgunluk ve çürüme durakları bulunabilir.

Her kentin kendine karşılık gelen insanı ve rengi vardır.  Ve üstelik sorusu.

Bir kenti konuşabilmek için bir şehri söyleyebilmek için sadece bilgi yetmez. Sezmek ve süzmek gerekir.

Kasabalar ve küçük kentler medeniyetlerin ilk adımları gibi görülebilir.

Bir yağmur medeniyetinin örnekleri iseler erdemi, saflığı, bir yıkım kaçkını iseler zehirli bır karayı bünyelerinde taşırlar. Ve taşarlar.

Kasabalar bu anlamda insanın en insansal yönlerini ilksel olma özellikleriyle içerir ve yansıtırlar.

Her anlamda.

İnsana dokunmayı, insanın vahşet, şehvet, aklı ve kalbiyle düşünebilmesinin mekâna yansımalarıyla dikkati çekerler.

Ancak kasaba kentin merkezden çevreye, çevreden merkeze gidebilen duyuş, seziş, ışık, renk, hareket ve sükün çemberlerini bünyesinde taşıyan sıkletini taşıyamaz.

 Kasaba ihmal edilmemeli ancak fiziken ve ruhen kasabada da kalınmamalıdır.

Çünkü kasaba, tek zamanlılığa izin verebilen bir yapıdadır.

Kent ise geçmiş, bugün ve gelecek tasavvurlarını bünyesinde taşımasının yanısıra eş zamanlılığı, çok merkezliği (tek merkeze bağlı çoklu yapılanmayı) geçişkenlik ve rengarenklik ile rafineleştirebilir.

Yani Mekke aşksa Medine inceliktir. Aşka dönülmeli ancak incelik unutulmamalıdır.

Bir kenti içinde taşımak/

Bir kenti sürekli içinde taşımaktan insanın içi dışına çıkabilir.

Bir şehri sürekli içinde taşıyan bir kişinin yolunun sanat ve bilime doğru evrilmesi neredeyse kaçınılmazdır.

Eğer şehir de sanatçıyı içinde taşıyabilirse muhteşem bir eserin ortaya çıkması kaçınılmazdır.

Bu anlamda Süleymaniye ancak İstanbul'da ve Mimar Sinan eliyle yapılabilir.

Ya da Sultanahmet'in bir İstanbul eseri olmasının yanısıra mesafe bildiren 'mavi' renkle anılması boşuna değildir.

Çünkü İstanbul Süleymaniye'yi ve Saltanahmeti kaldırır.

Sanatçılarını da.

Aynı eserleri bir başka kentte düşünmek mümkün değildir.

Burada Necat Çavuş un 'Anıt Öpüşler şiirini de hatırlamanın tam zamanıdır.

/Kent ve İnsan/

Kentler bir eşref-i mahlukat olan insanı, insanı oluşturan yanı dünyayı kam kılan dört unsuru canlı tutabildikçe, kendine ihanet etmedikçe hastalıklardan korunabilirler Tersi de mümkündür.

Kentin ateşı, suyu ruzgarı ve toprağı çeşitli değişim ve dönüşumlerin etkisini bünyesinde taşıyabilir.

Kentin ruhu, ateşı, antenleri, kanı, sesi, daveti, günahı, baştançıkarıcılığı, fetbazlığı, fettanlığı, cesareti, kahpeliği ve sairden bahsedilebilir ki kent zaten insandır.

Kent içinde yaşarken farkedilmeyen kentin kendisinden yayılan ferahlık hissi ya da çürüme kokusu ancak dışarıdan rüzgârlı bir bakış ile hissedilebilir.

Kentler ve mekânlar belki de insanların giysileridir.

Ve bu giysilerin renkleri niteliklerini verir: Sarışehir, Mavi Cami ve Yeşil Bursa gibi... Kim bilir

CELAL FEDAİ

"AMA BU, BİR TAVŞAN!.."

"Mescitlerinizi gösterişli ve süslü yapmayınız, sade yapınız. Fakat şehir ve kasabalarınızı muhteşem yapınız.’’

Hz. Muhammed

Bir şehr-i mamûre inşâ etmek ile bir cemiyet binâ eylemenin birbirinden farksız olduğu hakîkati artık öyle bir mertebeye gelmiştir ki, bunu tekrar tekrar beyan etmek, mâlûmu ilâm kabilinden olup sözü abesle iştigâle döndürmektedir.

Zîrâ bizleri yaşamağa mecbur kılan siyâsî teşkîlât, şehirlerimizi çoktan metruk ve virân bir hâle getirmiştir.

İçinde yaşadığımız beldeler yağmalanmış, sahipsiz kalmıştır.

İnsanlarımız arasında dahi bir muhâvere/diyalog değil, bir alışveriş farsı yaşanmaktadır.

Evvelce kelimeler için yaşamak, lüzumu hâlinde onlar uğruna cenk etmek düşüncesi dahi artık mensûh olmuştur.

Evet, bizler büyük binalar, köprüler inşâ etmekteyiz; mecburiyet zuhûr ettiğinde yeraltına köstebek yolları açabilmekteyiz.

Amma velâkin, söylediğim gibi, bunlar hep mecbûriyet doğduğunda yapılmış işlerdir.

Kelimelerle olan irtibâtımız, okumuşlarımızda dahi asgarîye inmiş, ekserimizde ise bütünüyle kesilmiştir.

Anadolu’da ‘okumak’ kelimesi ‘çağırmak’ mânâsına da gelir.

Bir kimse sizi düğününe okumaz ise, sizi hesâba katmamış demektir.

Bu da, isminize mukayyed varlığınızın yok sayıldığına işârettir.

Okumuşlarımız artık çağırmamakta, duyduklarını duyurmamaktadır; zâhir ki duyduklarının mes’ûliyeti kendilerine ağır gelmektedir.

Hâlbuki bir şehri ve bir cemiyeti inşâ etmenin, tuğladan ve harçtan evvel kelimelerle olduğunu söyleyebildiğimiz anda, meselenin köküne nüfûz etmiş oluruz.

Bu idrak, nefsimizden övünç değil, mes’ûliyet ister.

Lakin bu mes’ûliyet, bahtımızda var ise, bizi öyle bir hale getirir ki, Mısır’a gitmiş Havvâ’sını arayan Âdem gibi bir hicran duygusuna dûçâr eder.

Herkesçe bilinen, lakin mânâsı pek az düşünülen bir türkümüz şöyle der:

“Kerpiç kerpiç üstüne kurdum binayı; binayı kurarken gördüm Leylâ’yı.”

Meselenin özü —ister şehircilikte, ister cemiyet inşasında, ister şiirde, ister benlik terakkîsinde olsun— buradadır.

Zîrâ kerpiç üstüne kerpiç koyarak binasını kuran kişi, elbette Leylâ’sını görecektir.

Çünkü o, varoluşa eğilmiştir.

Varoluşa eğilen kimsenin başına böyle bir hâl gelir.

Başka türlü görmeler, hakikî görme değil, gösterilmedir.

Demek oluyor ki, kelimelere eğilip onlara şekil verdikçe, binamız da zihnimizde tasavvur ettiğimiz manzaraya doğru evrilecektir.

Amma bu da, ilk cümledeki gibi, tekrar edile edile mâlûmu ilâm hâline gelmiş sözlerdendir.

Öyleyse daha köke inmek icap eder.

Bu kök, hem derinliğe hem yukarıya doğru bir seyr ü sülûk ister; kadında ve erkekte, Âdem ve Havvâ’da var olan türden bir bünye…

Derken, hayvanlara isim koydukları rivayet olunan Âdem ile Havvâ’nın kıssası bize rehberlik eder:

Aslana benzer ama çizgili olana “kaplan”, küçük, beyaz ve uzun kulaklı olana “tavşan” demeleri…

Havvâ’nın “Neden tavşan?” sualine verdiği şu cevap, bir şehri, bir şiiri, bir toplumu kuracak benliklerin nelere rapt olması gerektiğini en güzel şekilde beyan eder:

“Çünkü aynı tavşana benziyor.”

Sözcüklerin teşekkülüne dair hiçbir ilmî teori, bu mesel kadar tenvîr edici değildir.

İnsan, dünyada varlıklara ad koyarak yahut adı konulmuş varlıklarla kendini arayarak günlerini geçirir gider.

Lâkin yalnız dünyada bulunmak değil, dünyada oluş hâlinde olmak da lâzımdır.

Bir de bunun üstüne kötülüğün dünya üzerindeki teşkilâtı eklenince, insan daralır.

Bugün şehirlerimiz metruksa, insanlarımız da asıl varoluş mecralarından kopmuş demektir.

Avrupa şehirlerinin göz kamaştırıcı güzelliği bile, başkalarının yoksullaştırılması üzerine kurulmuştur.

Biz ise, düşünceyi ve şiiri memleketimizden kovmak için her türlü müptezelliği baş tâcı ettik.

Bir benliğin inşâsı, tıpkı bir şehrin yahut bir cemiyetin inşâsı gibidir; tıpkı bir şiirin inşâsına benzer.

Yunus Emre’nin dediği gibi:
“Yunus bu sözleri çatar / Sanki bal ile yağ katar / Halka metâları satar / Yükü gevherdir tuz değil.”

Lakin halk, metâlar içinde cevheri değil, tuzu istemektedir.

Şiir, bu sebeple Leylâ’sı Mısır’a giden aşığın hali gibi uzak düşer.

Şehir de böylece bir şey kazanamaz; zîrâ şehir, tuz kabilinden gündelik ihtiyaçları talep etmektedir.

Neticede şu suali kendimize sormalıyız:

“Dünyada şairâne barınarak, varlıklara bizden evvel konmuş adları yeniden sahiplenip, benliğimizi, şehrimizi, cemiyetimizi ve şiirimizi inşâ etmeye niyetimiz var mıdır?”

İşte bunu diyebilen kimseye, bir gün ansızın, yoldan geçen bir mahlûku görüp:
“Ama bu bir tavşan!..” deme lutfu erişir.

Bu sözü söyleyen kimse, işte o vakit şair olur. Şairlik de o zaman, bir eşya yahut prestij meselesi olmaktan sıyrılır; aslî hâline kavuşur.

Ve böylece şehirlerimiz sömürgecilik batağına düşmeden güzelleşir; benlikler ise kendi varlığı kadar başkasının acısını da bilenlerden mürekkep bir cemiyet hâline gelir.

Bir şehir inşa etmekle bir toplum inşa etmenin birbirinden farksız olduğu gerçeği ni tekrar etmek, malumu ilam olanın tekrar edile edile bos laf halini almasından başka netice doğurmuyor artık.

Çünkü yaşamaya mecbur bırakıldığımız siyaset organizasyonu, şehirlerimizi çoktan metruk bir hale getirmiştir.

Yaşadığımız şehirler, yağmalanmıştır, sahipsizdir.

İnsanlarımızın arasında da bir diyalog değil bir alışveriş farsı yaşanmakta dır.

Aramızdaki, sözcükler için yaşamak ve gerektiğinde gene onlar için savaşmak düşüncesi, lağvedilmiştir.

Evet, büyük binalar, köprüler yapmaktayız, yeraltina mecburiyet doğduğunda köstebek yolları açabilmekteyiz de; ama dediğim gibi, önceden değil sonradan, mecburiyet doğduğunda yaptığımız şeyler bunlar.

Sözcüklerle olan irtibatimiz okumuşlarımızda bile en aza inmiştir, çoğumuz içinse kopmuştur.

“ 'Okumak". Anadolu'da 'çağırmak' anlamına da gelir.

Biri sizi düğününe okumadığında", sizi kaale almamış demektir ki, bu sizin adınızla mukayyet kılınmış varlığınızın yok sayıldığı anlamı taşır.

Okumuşlarımız çağırmıyor. Duyduklarını duyurmuyor, belli ki duydukla rının bu yanının taşıdığı sorumluluk düşüncesi onlara ağır geliyor.

Oysa, 'bir şehirin inşa etmek ile bir toplum inşa etmenin birbirinden farksız olduğu görüşü'nün önüne, bir şehir ve toplum inşa etmenin, tuğlalardan, harçtan önce sözcüklerle yapıldığını söyleyebilirsek, daha köke inmiş bir görüşe işaret etmiş olmakla, sorumluluğumuz yeni başhyor demektir.

Bununla ne kadar övünsek azdır; neticede övündüğümüz bön benliğimiz değil sorumluluğumuz olmuştur.

Ancak sıkı duralım, bahtımızda varsa, dinleyeceğimiz türkü bizi, Havva'sı Mısır'a gitmiş Adem misali eyleyebilir.

Hemen herkesin bildiği ama sanırım üzerinde, çok bilmekten olsa gerek, pek dü şünmediğimiz bir türkümüz şöyle:

"Kerpiç kerpiç üstüne kurdum binayıl Binayı kurar iken gördüm Leyla' yı"

Bana göre mesele, şehircilikte olsun, toplum inşasında olsun, şiirde olsun, benlik gelişiminde olsun buradan başlar ve başlatanından çoğu kere acılarla yüklü büyük bir emek bekleyerek devamını ister, çünkü dediğimiz gibi türkünün devamında, "kerpiç kerpiç üstüne binasını kurarken Leyla'sını gören', sonrasında onun Mısır'a gittiğini de duyacaktır.

Türküden çıkaracağımız asıl bilgi, ancak binasını kerpiç kerpiç üstüne kuranın Leyla'sını göreceğidir.

O, bu haliyle bir varoluşa eğilmiştir ve ancak varoluşa öyle eğilenin başına böyle bir hal gelir.

Başka türlü görmeler, gösterilme değil görmedir.

Demek oluyor ki, sözcükler üzerine eğilip onlara şekil verdikçe binamız kafamızda önceden tasarladığımız şekle doğru evrilecek.

Ne var ki bu cümle de en baştaki cümle gibi, malumu ilam olanın tekrar edile edile boş laf halini almasından başkasını doğurmayan cinstendir artık, "Sözcükler üzerine eğilip onlara şekilmek' de ne demektir?

Tüm bu göz korkutucu varoluş alanlarında bize yardımcı olabilecek, tıpkı eğildi miz sorunlar gibi kurgulanmış şu mesele bir bakalım.

Anlatıldığına göre bir gün H Adem, Hz. Havva'ya, karşılaştıkları hayvanlara bir isim verirlerse aralarındaki diyalgun yerli yerinde işleyeceğini söyler.

Ertesi gün ağaç gölgesinde otururken geçen hay vanlara isim vermeye baslarlar.

Hz. Havva geçen bir hayvana, "bu aslan olsun" der. Hz. Adem de aynı fikirdedir. Bir hayvan daha geçer aslana benzer ama çizgilidir go Bahçelerine geri dönerlerken aniden daha önce görmedikleri bir hayvan geçer önlerin sü, bu kez Hz. Adem, "bu da kaplan olsun" der.

Günler mutlu bereketli geçmektedir. den. Küçüktür, beyazdır, kürklü gibidir, uzun kulakları vardır. "Bunu kaçırdık" der iHz Adem, "buna ne isim vermek istersin...." diye sorar.

Hz. Havva, "Tavşan olsun" der. "Neden tavşan" diye sorar Hz. Adem. Hz. Havva'nın cevabı,  "Çünki aynı tavşana benziyor."

Dildeki sözcüklerin oluşumuna ilişkin 'bilimsel kuramların hiçbiri bu mesel kadar aydınlatıcı değildir.

İster iş kuramı olsun ister doğuştanlık kurmı mı, insan varlığının dünyada bulunmaya başlamakla yaşadığı iç darlığını izahtan çok uzaktır.

İlk nedeni kavramakta aciz kalıp ikinci nedeni ilkinin yerine ikame ederler

Yunus Emre,

"Bunca varlık var iken gitmez gönül darlığı" dediğinde, insanlık, varlık ları onlara koyduğu adlarla tanımış olmakta epey ilerlemiş bir zamanda idi.

Ama o, başka bir 'darlık'tan bahsediyordu.

İlk nedeni derinden kavramıştı ama insan olmanın halleri ile kâh coşuyor kâh üzüntüye kapılıyordu.

Gerçekten de biz insanlar dünyada varlıklara ad koyarak ya da konmuş adlar ile kendi varlığımızı arayarak günlerimizi geçirir gideriz.

Dünyada olmak yetmezmiş gibi bir de dünyada oluş halinde olmak zorundayızdır.

Bu da yetmez, kötülüğün dünya üzerindeki organizasyonunun kapanına sıkılmışızdır.

 İş hayatlarımız bizim için çoğu zaman asıl hayatı unutturan yanlış teselliler, oyalanmalara dönüşür.

Bu yüzden de çok zaman, "Hemen amel ediniz. Herkes ne için yaratılmış ise o şekil kendisine kolaylaşır." öğüdünü, nefsimizde pek az deneyimleriz.

Buraya kadarki sözlerim bana, kendimden bahis açma cesaretini verdiği için şunu söy leyebilirim: Düşünmek, düşündüğümü kompoze ederek düşündürmeye çalışmak, benim için ihsanlarla, lütuflarla dolu olmuştur hep. Çok vakit zihnimin açılışına havret etmişimdir. Benzer şeyi, ortaokulu son sınıfta terk eden, benden bir yaş büyük amcaman oğlunu bağ bostan işlerinde uğraşırken görmüştümdür. Onun retimind için lütufto, Bir başkası ömrünü teslim edinceye kadar, kendi tesellid içinde b neyimleyecektir.

Bunun böyle olması, kötülüğün bu topraklar üzerindeki organizasyonuyla devamlılığı korumaktadır.

Avrupa şehirleri muhteşemdir.

Oralan her gören anlatılacak çok şeyle geldiği yere döner.

Fakat o estetize edilmiş görüntünün ardında başkalarının yoksullaştırılması vardır.

İki paylaşım savaşı sonrasında bile estetizasyon süreci tez vakitte tamamlanmıştır.

Dünya, Avrupa ve Amerika'nin her türden hedonizmine medardır sadece.

Felsefe, sanat, teknik, hepsi yanlış tesellilerin çoğaltım alanlarıdır.

Bunun böyle olduğunu Rilke, Heidegger, Weininger, Trakl gibi vicdan sahiplerini okurken duyumsayabiliriz ama bizdeki nicesinde zerresine rastlamayız.

Kendi adıma, onların muhteşem şehirlerini doğduğum köyün bir türküsüne değişmem Olgunlaştığında sapından kurtulan sarı kavunları veren toprağın yeter miktar su verildiğinde aldığı hali gördüm.

Tüm mesele toprağı gereğince karıştırıp sulamaktadır. Yaşarken, seçtiklerini seçişinde benliğini fark edene bu bilgi her an sunulmaktadır: Yitik bir bilgi değildir, sadece okumakla kazanılmaz, birbirini çağıran her benliğe açıktır.

Bir benliğin inşası da tıpkı bir şehrin, bir toplumun inşası gibidir, onunki de bir şiirin inşasına, bir edebiyat eserinin inşasına benzer.

"Yunus bu sözleri çatar Sanki hala yağı katar / Halka metaları satar Yükü gevherdir tuz değil" diyen Koca Yunus, şurin nasıl bir inşa olduğunu nefis işaret ediyordu.

Onun işaret ettiğinde bir şey var ki ister şehir, ister toplum, ister şiir, istersek benlik inşa edelim, bulandırıp derinde ola-örtük kılıyor: Halk, metalardan cevher olanı değil, tuzu talep etmekte. Şiir buradan sonra "Mısır'a giden Leyla gibidir. Dolayısıyla kente de bir şey katamaz, kent bunu arzu etmemiştir, onun istediği tuz kabilinden günlük ihtiyaçlardır.

Ne yazık ki biz Türkiye'den düşünceyi de şiiri de kovmak için her tür müptezelliği baş tacı ettik.

İnsanımız günlük ihtiyaçları ile lüksleri arasında yaşamayı hayat sanır oldu.

Şiirin sarp zemine yükselip şehrini kurmasının nedenlerinden biri de bu zaten.

Şiir, çağrıldığında oradan gelir.

Ama sadece çağıranına bunu yapar.

 İnsan benliği de derinliklerini arzu edenine açar.

Şimdi şunu tek tek kendimize sormalıyız: 'Dünyada şairane barınarak. varliklara bizden evvel konan adları tek tek bizim kılıp binamızı, benliğimizi, şehrimizi, toplumumuzu, şiirimizi inşa etmeye niyetimiz var mı?

İşte ancak ondan sonra, oradan geçene, "Ama bu, bir tavşan!.." diyebilme lütfu gelip bizi bulur.

Bunu kim söylerse o bir sairdir, şairlik, işte o zaman fetiş nesnesi olmaktan kurtulup vaktivle olduğu gibi bir hal olur. Şehirler, sömürgeciliğe batmadan güzelleşir.

Benlikler, kendi varoluşundan başkasınınkinin acısını bilenlerin toplumunu oluşturur

ÖMER ERDEM

Şehir, ekseriya bir şair için nedir?
Bunu yaşadıkça gördüm.
Düşündüm. Rüyâsına daldım. Acı çektim. Hayıflandım.

Evvelâ, silikleşmiş, kimliğini zâyi etmiş, yaşama şevk ve heyecanını kaybetmiş şehirlerimizin kesreti karşısında âciz kaldım, teessür ettim.

Eğer bizim de vaktiyle şehirlerimiz tesis olunmamış olsaydı, istikbâlden daha ziyade ümitvar olabilirdik.

Lâkin, tesis edilmiş şehirlerimizi şu yahut bu sebeple yitirip muhafaza edememiş olmamız, kendimiz hakkında köklü ve yakıcı sualleri sormamızı icap ettirmektedir ki; “Yitirişler” adlı kitabımın “Bir Şehri Yitiriş” bahsi tam da bu suallerle alâkadardır.

Dünyayı gördükçe, şehirlerin yalnız dokusunu değil, gündelik cereyanını da çözdükçe, şehirsiz kalmanın ne denli yakıcı bir hâl olduğunu bihakkın idrak ettim.

Şehri olmayanın medeniyeti nasıl olabilir? Medeniyet denilen şey de, şehre düşmüş hayatın, yaşamanın tabaka tabaka kendisi değil midir?
Viraneliklerde, çarpuk çurpuk fizikî mekânsızlıklarda yaşamak, şehrin olsa olsa bir kâbus hâlidir.

Şehir, ilk nazarda elbette riyazî bir nizamdır.

Mühendislik ve mimarlık yekdiğerine omuz vererek bir tertip ve sistem bina eder.

Lâkin insanın konumlandığı ve insana göre konumlanan mekânlara şehir denilebilir ki, Garb şehirleri kendi insan ve insanlık telakkileriyle beraber tarihî seyrinin de bir parçası, bir akis ve neticesidir.

Eğer Semerkand’ı görmemiş, Buhara’yı yaşamamış, Mardin sokaklarında dolaşmamış, Safranbolu’da nefes alıp vermemiş, Ürgüp’te güneşin oyunlarını seyretmemiş, İstanbul’un pörsümüş yüzünde satır aralarında gezmemiş olsaydım; medeniyet de, şehir de, kültür de bende karşılıksız, boş bir hissiyata inkılâp ederdi.

Benim idrakimde şehir, şiirin yazıldığı bir mekân değil; bilâkis şiir yazdığı için var olan ve yaşayabilen bir cevherdir.

Bu mânâda Yahya Kemal en müşahhas misaldir.

Ne var ki bizim yazdığımız şiirde de şehir bir fon değil, bizzat zamanın kendisi olarak akar.

Lâkin şiir tek başına bir şehri inşa edemez; onun ruhunu yaratır, ona mânâ ve kıymet kazandırır.

Bugün bu kıymet ve mânânın çengel ve çivi yaraları gibi kanayışı içimdedir.

Türkiye’nin şehirleri, bizim zannettiğimizden çok daha süratli ve canlı bir surette tahavvül etmektedir.

Mekân, yalnız şekil değil, ruh da değiştirmektedir.

Bu değişimin sürati kadar istikameti, maksadı ve kurgusu da fevkalâde mühimdir; lâkin benim müşâhede edebildiğim müşterek bir hassasiyet, hattâ müşterek bir dert dahi yoktur.

Böyle bir manzara karşısında medeniyet, edebiyat ve kültür namına ümitvar olmak müşküldür.

Ancak son fırsat henüz büsbütün yitip gitmiş de değildir.

GÖKHAN ÖZCAN

Hayatımın ekser bölümü iki şehirde geçmiştir: çocukluğum ve ilk gençliğim Bursa’da, bâkî kalan zaman ise Ankara’da.
Haricî bir nazarla nasıl görünür bilemiyorum; lâkin üniversiteye kaydımı yaptırmak üzere Ankara’ya ilk adımımı attığım gün, bunun sert ve sarsıcı bir intikal olduğunu düşünmüştüm. Bugün dahi bu kanaatim değişmiş değildir.

Ankara’nın, çapına nispetle hayli pratik bir metropol teşkil edişi, tembelliğe meyyal tabiatıma yer yer muvafık düşmüştür; bunu inkâr edemem. Amma velâkin, insânî sıcaklıkları yoran ağır siyasî ve bürokratik havasını, aradan geçen onca seneye rağmen sevdiğimi söyleyemem.

Çocukluğunu Bursa’da; serviler ve beyaz sarıklı mezar taşlarıyla müzeyyen eski zaman kabristanlarının kıyıcığında, Emir Sultan’a komşu denilebilecek bir muhitte geçirmiş biri için; beyazların kirli griye döndüğü, kapıları kapalı, duvarları sağır, simitleri dahi evrak kâğıtlarına sarılı bu kasvetli şehre alışmak hiç de kolay olmamıştır; hâlâ da değildir.

Neyse ki Ankara’nın, elini eteğini toplayıp bir köşeye çekilmiş tarih ile hemhâl küçük bir “kurtarılmış bölgesi” de vardır: Hacı Bayram.

Hacı Bayram beni derhal cezbetmişti; Ankara’daki ilk yıllarımın hemen bütün okul çıkışlarında kendimi Ulus otobüsüne binmiş bulurdum. Kitabevleri, öğle vakitlerinde delilere çorba ikram edilen demli çayhaneleri…

Soruşturmanın mevzuu olan suale cevap ararken söze bu suretle başlamak benim için kaçınılmazdı. Zira şehir üzerine düşünmeye sevk eden ilk âmîl, iki şehir arasındaki kilometrelere sığmaz mesafe üzerinde yaptığım bu ilk sancılı yolculuktu. Yani o travmatik ve sert geçiş…

Bunu söylerken yalnızca coğrafî yahut mimarî farklardan bahsetmiyorum. İki başşehirden söz ediyorum: 1335 yılında Orhan Bey zamanında Osmanlı’ya payitahtlık etmiş Bursa’dan ve İstiklâl Harbi’nin ardından kurulan Cumhuriyet’le birlikte Türkiye’nin başşehri olan Ankara’dan.

Tarih bilmeye hacet yok; üniversite imtihanının mecbur kıldığı bu yolculuk, milletimizin ve medeniyetimizin asırlar öncesinden bugüne uzanan uzun seyr ü seferinin de müşkül bir güzergâhıdır aynı zamanda. Dolayısıyla bu gelgitin zihnimde biriktirdiği bütün suallerin, bu soruşturmanın mevzuu olan sualle aynı kapıya çıktığını söyleyebilirim.

“Şehir” ve “şehirlilik” mefhumlarının lügat ve dilbilim karşılıklarının benden beklendiğini zannetmiyorum. O hâlde, benden beklenebilecek bir yoldan düşüncelerimi arz etmeye çalışayım.

Bir insanın kendini bir şehre ait hissetmesinin yahut hissetmemesinin aslında basit bir mikyası vardır:

Eğer insan daima “gitmek” üzerine hayaller kuruyorsa, yaşadığı şehre ait değildir; yok eğer “kalabilmek” üzerine kuruyorsa, demek ki oralıdır.

Bunun ölçüsünü mantık tayin etmez; gitmeyi yahut kalmayı isteyen ruhtur.

Bana kalırsa medeniyetin zamana direnebildiği, direnebileceği yegâne mekân da işte orasıdır.

Benim hususen son senelerde hayallerim hep gitmek üzerine… Gitmek ama nereye?
Bir daha gitmek üzerine hayal kurmayacağım bir yere…

Orası, doğduğum ve bir gün ayrılmak mecburiyetinde kaldığım şehir değildir artık. Zira ben büyüdüm ve değiştim; o şehir de büyüdü ve değişti. Aynı formülü bir daha kuramam, aynı neticeye hiçbir vakit ulaşamam. O şehirle sanki hiç ayrılmamışız gibi kucaklaşabilmem için yeniden çocuk olmam icap ederdi. Yani artık gitmem gereken yer orası değildir!

Kendime dair bütün bu anlattıklarımın, bana tevcih edilen sualle doğrudan bir alâkası yokmuş gibi telâkki edilebilir. Hâlbuki vardır; zira yaşadığımız bütün bu ferdî seyr ü seferlerin yekûnu hayata tekabül eder.

Şehirlilik, en yalın mânâsıyla, bir yere ait olma hissidir. Şehir ise insanların kendilerini evlerinde hissettikleri mekândır.

Bunu ister ucu açık bir edebî yahut felsefî sual olarak ele alın, ister kimlik meselesiyle irtibatlandırın, ister meselenin sosyolojisine nazar edin; akl-ı selîm sizi daima “medeniyet” mefhumuna sevk edecektir.

Türkiye, kendini bir yere ait hissetmekte müşkilât çeken insanların yaşadığı bir memlekettir. Yine Türkiye, herkesin kendini kendine en yakın, en sahih hissettiği zamanın çocukluk olduğu bir ülkedir.
Çünkü Türkiye, yaşadığı o sert intikallerle, o ağır kültür travmalarıyla zihni ve ruhu karışmış insanların diyarıdır.

İç benliklerinde nereye ait olduklarının bilgisine vâkıf olan insanlar, önlerine serdikleri haritalarda o aşinalığın mukabili olan şehirleri bulamamaktadırlar. Aydın da olsalar bulamazlar, câhil de olsalar bulamazlar.

Hepimiz çok defa cereyana kapılmış gibi bir zihin ve kalp tutulması içindeyiz.
Doğrularımız o kadar sık değişmiş ve hâlâ değişmektedir ki, kim olduğumuzu hatırlamakta dahi müşkilâta düşüyoruz. Modern miyiz, geleneksel mi? Garplı mıyız, şarklı mı? Liberal miyiz, muhafazakâr mı?
Zihnimiz de, parçaları yer değiştirmiş bir yapboz misali; her şeye birden benzemeye çalışan çirkin şehirlerimiz de öyledir.

Çocukluğumuz bizi nasıl daha ziyade ifade ediyorsa, çocukluğumuzun şehirleri de bize daha kuvvetli bir aidiyet hissi vermektedir.
Demek ki zaman aleyhimize işlemekte ve ruhlarımızda karşılıksız kalmış bir aşinalık duygusu düğümlenip durmaktadır.
Buna da şükür!

HASAN ALİ YILDIRIM

MEDENİYET ŞEHRİN ÇOCUĞUDUR

Medeniyet şehrin çocuğudur; şehrin ve şehirliliğin. Üstelik çağdaşıyla, klasiğiyle; üstelik şarkıyla, garbıyla da.

Bilinen ve bilinmeyen cümle medeniyetler şehirde tevellüt eder; şehir için doğar ve yine orada tahnit olunur.

Bizzat medeniyet tarafından hem de; barbar bir medeniyet olarak.

Şehirliliğin zıddı değildir barbarlık. Bunu da bize yanlış telkin ettiler. Medeniyetin zıddı, hasmı, rakibi yahut muarızı değildir barbarlık. Barbarlık da bir medeniyettir; yalnızca başkasının medeniyeti, yabancının, ötekinin medeniyeti.

İster medeniyeti sözlü–yazılı diye ikiye ayırın, ister şark–garp, ister mısır–buğday, isterseniz hak–bâtıl diye tasnif edin; neticede hep aynı hakikati müşahede edersiniz:

Felsefe, ilim, sanat ve hattâ din dahi bir tek şehirde doğar. Belki bilâhare etrafa da intişar eder.

Zira zihin şehir ister; yani oturmak, yerleşmek ister.

Klasik medeniyet insanlığın müşterek malıydı.

Şarktan, garptan, şimalden ve cenubdan gelip ayağını şehre basmış adamın malıydı.

İdame-i hayattan, hayatını yaşamaya intikal etmiş adamın.

Biz şehirde medeniliğe dair kendinden menkul neleri icat etmedik ki!

İnsanlık tarihinde köyün ve köylülüğün yüceltildiğini göremezsiniz.

Modern zamanlarda kıymetler sahasında vuku bulan bu sapma, hattâ kimi vakit raydan çıkmış zihin hâli, bize köylünün ve köylülüğün yüceltildiğini de göstermiştir.

Sizin için tabiat ancak pastoral bir değer kazandığında köyü ve köylüyü yahut büyük köy hüviyetindeki kasabayı yüceltirsiniz.

Evet; kasaba şehrin küçüğü değildir, köyün büyüğüdür. Tarihte kendine sağlam bir yer bulamamasının sebebi de budur.

Klasiğiyle ve moderniyle medeniyet şehrin çocuğudur, dedik. Lâkin çocuk deyip geçmemeli. Bugün artık birbirimize bakarken göz ardı etmeyi tercih ettiğimiz o eski kaidelere göre çocuk dahi ikiye ayrılırdı: Sahih ve gayr-i sahih diye.

Kadim zamanlarda, hangi çağda ve dünyanın neresine giderseniz gidin, her birinde müşterek bazı paydaların mevcudiyetine şahit olurdunuz.

Nesebin sıhhati o eski ölçülerden biriydi.

Nesep ilminin ilimden sayılmadığı ve kişinin hem kendisini hem de karşısındakini nesebinden hareketle değerlendirmeye lüzum görmediği o noktayı isabetle tayin ettiğinizde buna rastlarsınız.

Doğrudur; içinde yaşadığımız medeniyet de şehrin çocuğudur, tıpkı klasik medeniyetler gibi.

Bir farkla: Klasik medeniyet şehrin çocuğudur; çağdaş medeniyet ise gayr-i sahih bir çocuk…

Demek ki şehir, serapa medeniyetten başka bir mânâya gelmez.

Edebiyat, kültür, sanat vesaire mi? Onlar da bu çocuğun oyuncaklarıdır.

NALAN BARBAROSOĞLU

DEVİN KARNINDA, UĞULTULARLA

Bir masal devinin karnında sabaha uyanırım…
Yapış yapış artıklarla bulanmış kirpiklerimi açmakta müşkilât çekerim. Guruldama ve horultular arasında başlayan bir günün hengâmesine kendimi bırakırım.

Her sabah aynı uğultu: Kendini yitirmiş, şuuru boşalmış bir mahlûkun mânâ yüklenemeyen hecelerle boğuk boğuk çıkan sesi… Yabanî bir haykırışı andıran bu sabah uğultusu, enerjisini yitirmeksizin gün boyu inişli çıkışlı bir ritimle, çokuluslu otomotiv sanayiinin en son mahsullerinden sâdır olan homurtulara karışır.

Devin karnında dört bir yandan menzili meçhul kalabalıklar akar; devin her hantal adımında oradan oraya savrulur, akışa kapılıp gidenler. Dev, insanları avuç avuç ağzına atar. Yalnız insanları mı? Altyapısız gecekondu mahalleleri, elektronik teknolojinin nimetleriyle teçhiz edilmiş gökdelen siteleri dahi devin diş kovuğunu dolduramaz.

Kendi birikimi kifayet etmez; takviye kuvvetler misali yetişen, Türkiye’nin dört bir yanından gelen insan kafileleri dahi açıkçası devi doyurmaya yetmez. Ekmek parasının yahut can derdinin peşinde, umut kırıntılarıyla yerinden yurdundan olmuş insanlar devin karnında bir çırpıda öğütülür.

Şarkılarda işittikleri, filmlerde seyrettikleri efsunlu akşamlar; yıldız yağmuru altında geçirilen geceler; tül gibi hafif hayatlar; lezzet tüten sofralar; aşkla bakılan sular pek uzaklarda, meselâ bir rüya âleminde kalır. Bedenlerinden süzülüp oluk oluk akan yorgunlukları devin ağdalaşmış kanına karışır.

Demli çayın yanında çıtır simitler, mis gibi kokan balık ekmekler, semt pazarlarının zenginliği ve bereketi bezgin bedenleri diriltemez.

Rüyasız uykular, uyanan şuurlardan yüreği hafifleten bir istikbal vaadini de alıp götürür.

Mazisi yağmalanmış olduğundan, istikbalin taze ekmek gibi tüten ümitleri kıyım kıyım boğulur; belleksiz, ucube bir âleme savrulmuş devin karanlık karnında parça parça yok olur.

Evvel zamanlarda, mevsimlerden bahar olduğunda lodosun sürüklediği bulutları renk tufanıyla gölgelendirerek doğan güneşin altında lâleler açar; yaz yağmurlarından sonra çan kulelerinden minarelere gökkuşakları uzanır; kar altındaki şehir meydanlarına derin mi derin bir sükût çöker; güz vakti kızıl yaprakları akşam rüzgârları uçurur; Mayıs geldiğinde erguvanlar havaî fişekler misali dört bir yana saçılırdı. Mehtaplı gecelerde Boğaz’da yakamozlar arasında gezinilirdi.

Her bir karışı kanla ve aşkla yükselmiş yedi tepenin arasında, gürül gürül sularıyla ve akıntılarıyla, güneş doğarken ve batarken tutuşan muhteşem boynuzuyla denizleri birbirine rabteden Boğaz uzanırdı… Masmavi sularında deniz kızları gözlerinden inciler dökerek savaşa tutuşan tanrıları seyreder; mâbedlerde pagan dinlerden semavî dinlere binbir lisanda dualar okunur; binlerce yıldır koynunda büyüttüğü hayatları ana şefkatiyle saklayan şehre, dünyanın dört bir yanından gelen seyyahlar methiyeler dizmekte birbiriyle yarışırdı… Evvel zamanlardı bunlar.

Devin keçeleşmiş saçlarını Boğaz’ın suları nice zamandır yıkayamaz. Ağırlığıyla insanı dahi ağırlaştıran kokusunu poyrazlar, lodoslar dağıtamaz. Her sabah hemşehrilerimle birlikte hantal bir kaosu ve belirsizliği paylaşırken, bir sarnıcın uçsuz bucaksız serinliği düşer hatırıma; geçmiş ve gelecek zaman yağmurlarının ferahlığı…

Sarnıcın kapısını açarım; özlediğim şefkati su damlalarının sesinde bulduğumu fark ederim. Su damlalarından kendime bir koza örerim. Sarnıçta, su damlalarından mamul bir kozada arınırım.

Fısıltılar sızar… Devin karnındaki ev içlerinin, balkonların, avuç içi bahçelerin, sokakların ve caddelerin uğultusu kozada çözülür; birbirine karışmış hayatlar ve o hayatları taşıyan insanlar fısıltılarda ayrışır; hikâyeleri benim hikâyem olur.

Nefes almakta müşkilât çeken dev öksürür… Nefes darlığını kabullenmiş, ağırbaşlı bir refleksle göğsünü tutar… Bir an için sükûta gömülür… Binyılları taşıyan hatıralarının canlanıp sonra yeniden karanlığa gömüldüğünü hissederim. Bir lahza da olsa belleğine, sevecen dilinin seslerine kavuştuğunu düşünürüm.

Bir mucize olsa… Şu dev cüsseyi kucaklasam; elini yüzünü temizlesem; burnunu silsem; yaralarına berelerine pansuman yapsam; saçlarını tarasam; sarnıçlardaki efsunlu sularla kaslarının yorgunluğunu alsam… Denizden bir lodos kopup gelse ve gün yeniden başlasa.

GÖNÜL YONAR UTKU

YANILGI ÇAĞINDA MEDENİYET

Bugün şehirlerimiz; haftasonu mâbedi hâline gelmiş alışveriş merkezlerimiz, statü göstergesi mekânlarımız bizi; bütünlük hissi telkin eden meydanlarımızdan, ulviyet ve âhiret rabıtasını kuvvetlendiren kabristanlarımızdan, samimiyetin timsali yüz yüze baktığımız komşularımızdan, enginliğiyle mirasın derin mesuliyetini idrak ettiğimiz tarihî eserlerimizden, kandil olup yolumuzu aydınlatan okumalarımızdan fersah fersah uzaklaştırmıştır.

Şehrin, tıpkı medeniyet ve sanat gibi canlı bir organizma olduğunu bize hatırlatan; hemen her zeminde zihinlerimizin yanılgılarını silmeyi gaye edinen adamlar geçmiştir bu topraklardan.

“Kubbeyi yere koymadan” çok evvel, kökleri ta Orta Asya bozkırlarına uzanan; toprağı, ağacı, denizi ve göğü mukaddes bilen mütefekkirlerimiz ve sanatkârlarımız olmuştur.

Şehri bir iskân merkezi, bir imar plânı yahut bir transit yol ve şantiye olarak görme hastalığımıza inatla mukavemet edenler; hiçbir şatonun, surun, kalenin, konağın ve köşkün insanla olan bağını koparmaksızın yükselemeyeceğini; cetvelden çıkmış sokaklar yerine, kıvrımlarıyla komşuluk sıcaklığına ve tabiatın gizemli fısıltılarına kulak kesilmemiz icap ettiğini imâ etmişlerdir.

Evlerimizin esir düştüğü konfor soğukluğuna, kazanç yarışına, hırs ve tefahurumuza bir set çekmenin vaktinin geçmek üzere olduğunu haykırmışlardır.

Bu şehirlerden hep agâh mimarlar, duru inançlar ve sade hayatlar geçmiştir. Bir ruh nezâketinde, bir gölge gizinde ve bir karınca yürüyüşünde… sessiz sedasız.

Hastalıklı tasavvurlarımızın mütehassısı ve acısı henüz taze bir isimdi Turgut Cansever.

Cihanşümul mirasın insan–medeniyet bağını çürüten her teşekküle karşı çıkmıştır.

Sadeliğin de bir zerafet olabileceğini; süs ve gösterişin o ulvî duyguyu yerle bir edeceğini müdafaa etmiştir. İmza attığı projelerde onun, tarih ile meselesi olan; medeniyetle yoğrulmuş; düşünen; idrak kapılarını kapatmamış; şehirle kucaklaşan, insan merkezli, faal bir yapı tasavvuru geliştirdiğini müşahede ettik.

Yüz – Temas – İletişim ve Tasavvurlarımız

Lâkin bilhassa on dokuzuncu asır, insan–sanat münasebetinde bir anlayış kırılmasının ve bir ölçek değişiminin başlangıcı olarak, izleri günümüze kadar süren derin bir yarılmayı da beraberinde getirmiştir. İnsan ölçeğinin mimarî ölçekle yer değiştirdiği; en muhafazakâr zümrelerde dahi tevazunun gösterişle alabora edildiği bir gidişatın ilk adımlarıdır on dokuzuncu asır.

Yüz/cephe, şehir yapılanmasında büyük bir ehemmiyete sahiptir. İnsan ile temasın en üst seviyede tutulması gereken mahaldir yüz. Bu sebeple; “pencerenin ölçüsünü komşudan olan mesafeye bağlayacak kadar kısıtlayıcı, akılcı olmayan, bilgisiz, emredici ve teferruatçı” bir zihniyet, bugün çokça şikâyet ettiğimiz yabancılaşmaya bizi sürüklemiştir.

Geçmişin mimarî mirasının reddedilmesi yahut anlaşılamaması, günümüzde trajik boyutlarda mekân algısını başkalaştırmıştır. Mimarîde yüz ve cepheye hak ettiği hassasiyeti göstermeyenler, ruhî yalnızlığı da tetiklemekte; birbirine bütünüyle yabancı, yüz yüze gelmeyen, yüzüne bakmayan; kopuk, statik, sun’î ve keyifsiz bir cemiyetin teşekkülünde müessir olmaktadırlar.

Cansever, putlaştırma yanılgısının en mühim sebebinin bürokrasi olduğunu vurgular. Abdülaziz’in demiryolunu Sirkeci’ye kadar getirtmesinin de bu anlayışın bir yansıması olduğunu ifade eder. Cumhuriyet devrinde ise bürokrasinin, ciddi yanılgılar ve imar facialarıyla bütün bir memleketi adeta bir şantiye sahasına çevirdiğini belirtir.

İnsan Sanata Ne Verir?

Bir medeniyetin vücuda getirdiği insan tipi, o medeniyetten ayrı mütalaa edilemez.

On sekizinci asırda medeniyet seviyesi ne ise, temel unsurlarıyla ortaya çıkan insan da o seviyededir.

Şu hâlde medeniyet–insan ilişkisinde merkez insandır; zira yapıcı ve yıkıcı tesir ona aittir.

Peki insan sanata ne verir?

Medeniyeti inşa eden, yöneten, ilerleten, durgunlaştıran ve çökerten insan iken; üstelik sanat ana damarlarıyla medeniyeti beslerken, insan sanata ne vermektedir?

Onun yapıp ettikleriyle ortaya çıkan şey medeniyet ise, bugün bu iki kavram arasında bir ihanet ve bir küskünlükten bahsetmek mümkündür.

Öyle bir ihanet ki; miras kalan bir medeniyet saçılıp savrulmuş, en özgün eserler hangi sebeple olursa olsun yok edilmiş, tahripkâr bir tavır sergilenmiştir.

Öyle bir küskünlük ki; ziyan verenin hiçbir pişmanlığı kabul edilmemekte, ne yapılırsa yapılsın bu zeminde eğreti durmakta; ihya cılız ve silik kalmaktadır. Ziyana uğramanın kırılganlığı içinde kendini topluma kapatmış olan medeniyet, kendi gerçeğinin akustiğinde can çekişmektedir.

Cansever, mimarî eserlerin ancak cüsseleriyle orantılı mekânlar içinde bulunduklarında değer kazanabileceklerini ifade ederken; bugün yapılan ihyanın neden cemiyetin çehresini değiştirmeye kâdir olamadığını da izah etmiş olur.

Dev plazaların gölgesinde kalan cılız minarelerin, işyeri mantığıyla tıka basa doldurulmuş külliye kubbelerinin neden şehrin umumi manzarasına sirayet edemediğini de bu suretle anlatır.

Tarih Üzerine Temellendirilmiş Bir Gelecek

Tarih şuuru, sanatın istikametiyle doğrudan irtibatlıdır.

Bugün mevcut olan her şey, bu şuurun seviyesini göstermektedir.

Cansever, sanatın kültür tarihi ve dinler tarihiyle olan sıkı bağını vurgularken, “tarih üzerine temellendirilmiş bir gelecek tasavvuru”ndan söz eder.

Bu tasavvurun zihnimizden çekilip yerini yıkım ve talana terk ettiği on sekizinci asır; bugün bize telafisi müşkil, yaşanabilirlik kapasitesi düşük, bedeli ağır; sanattan uzak, statik evler; geniş eşya–mekânlar; minyatür bahçeler; devasa otoyollar; yeşili çekilmiş bitki örtüsü; nemi kaybolmuş topraklar ve mutsuz ruhlar bırakmıştır.

Yeni bir inşa hareketinin, bir ihya ile desteklenmeden gerçekleşmesi yahut medeniyet bağlamında müspet bir mânâya işaret etmesi güç görünmektedir.

Bugün görülen hakikat şudur: Çürük bir zemin üzerine atılmış temellerde yükselen köksüz tasavvurlarımız, gerçeğimizi ve istikbalimizi şekillendirmektedir.

Mevcut olmayan bir tarih şuuru, mevcut olmayan —sanal— bir toplum üretmeye devam etmektedir.

İKİ TUTKU İKİ TUTSAKLIK

ABDULLAH HARMANCI

Bu yazıyı yazmak için masamın başına oturuncaya kadar, ağırbaşlı bir üslupla edebiyat şehir ilişkisine dair kimi değerlendirmeler yapacağımı sanıyordum. Ancak Mevlana'nın dediği gibi, Allah, kendi kaderinin varlığını belli etmek veya hissettir mek için, kulunun planlarını bozarmış. Benim planlarım da alt üst oldu. Aslında, bir anlamda, edebiyat ve şehir başlığı, ben ve benim gibi, gençliklerini yazma heyecanla-ıyla doldurmuş kimseler için, hiç de soğukkanlılıkla değerlendirmeler yapılabilecek bir alan değil. Çünkü en gerçek ifadesiyle, "hayatımız söz konusu", Gençliğimiz. Ömrümüz. Ben ve benim gibiler: 1. Hayatlarının ortasına gelmiş, 2. bu sürenin büyük bir bölümünü yazı heyecanlarıyla geçirmiş, 3. ve gene bu sürenin büyük bir bölümünü "taşra" olarak adlandırılabilecek şehirlerde geçirmiş kimseler, nasıl olur da, şehir ve edebiyat ilişkisini büyük bir serinkanlılıkla anlatabilir, inceleyebilir, işleyebilirler?

Öykü kitaplarımı açıp baktığım zaman, edebiyat ve şehir ya da taşra ve edebiyat bağlamında düşünülebilecek öykülerimin hiç de az olmadığını görüyorum.

İki tutku, iki tutsaklık. Edebiyat da şehir de, içinde yaşadığınız ve dışına çıkma şansınızı her geçen gün biraz daha yitirdiğiniz, tutkuyla bağlandığınız, ama tutsağı da olduğunuz bir "şey"e, bir iptilaya, bir hazza, bir kedere, bir kapana, bir "kapanma"ya dönüşüyor.

Şehirden çıkıp gitmek, bir otobüse atlayıp yola koyulmak, bir otomobilin şoför koltuğunda gaz pedalini topuklamak o kadar kolayken, bir o kadar da imkansız.

Gitmek yok. Bunu anlamanız gençliğinizi de kimbilir hangi sessiz parklarda, çay bahçelerinde, kültür sanat programlarında bıraktığınızı ve artık hiçbir zaman, hiçbir zaman, hiç bir zaman başka bir şehirde yaşlanamayacağınızı anlamanız demek oluyor.

Elbette Kavafis. Elbette Kavafis'in o zehirli şiiri. Gerçekten zehirli. Zira tıpkı o şiirdeki gibi, gidemiyorum, gidemedim, gidemeyeceğim, gidemem, gitmem, gidebilemem...

Ve tıpkı edebiyat gibi. Ben sanıyordum ki, ben kendimi yazmaya zorluyorum, ben sam-yordum ki yazmazsam yazmam. Ben sanıyordum ki yazmak benim günahımdır. Hır sımdır. Öyle değilmiş. Binlerce dipnotun içinden sıyrılıp, şehirdeki bütün işlerimi br rakıp, arabamın gaz pedalini topuklayıp evime sığınmak ve o uzun öyküyü kan ter içinde yazmak nasip olacakmış. Ne edebiyatsız, ne şehir(im)siz, Gitmek yok.

Gidemeyeceğiz. O halde kalalım. Kalmanınsa bedeli var. Üç gün önce İstanbul'a gelmiş, ayakkabısının kenarında köyünün gübresi henüz kurumamış kişiler, aaa Konya'da mı yaşıyorsunuz, inanmıyorum! derler. İnanmıyorum! Bu demektir ki, Konya'da nasıl yaşayabiliyorsunuz, Konya'da yaşayan biriyle mi söyleşi yapıyorum ben şimdi, Konya'da nasıl yapabiliyorsunuz? Konya sizi boğmuyor mu?... Dediğim gibi bu tepkiyi veren arkadaşın fetihten sonra İstanbul'a aktarılan Anadolu nüfusundan olma ihtimali yok, zira İstanbul'a geliş bileti gömlek cebinde duruyor. Ama o çoktaaan, İstanbullu yazar, metropol delikanlısı, cangılın içinde kendini yitirmiş "acı"nın "haz"zında boğulan entelektüel kovboy rolüne girmiş, bezgin bakışlarını da buna delil getirmiştir. Vah zavallım. Utanmasa abi bırakıp gidemiyorum, Istanbul'un büyüsüne bir kaptırdın mi kendini yollu ucuz edebiyat repliklerine başlayacak.

Kalmaninsa bedeli var. Taşrada yazıyla çiziyle uğraşan ve kendilerini edebiyat dünyasına kabul ettirememiş bir grup "kifayetsiz muhteris", giderek baya büyük bir grup kifayetsiz muhterise dönüşür ve mesela neden kendilerine Sezai Karakoç gibi devranılmadığını ve mesela neden gazetelerin kendilerinden bahsetmediklerini ve neden antolojilerde yer almadıklarını, ve neden önlerinde yerlere kapanılmadığını merak ederler. Allahtan bu soruları seslendirmezler. Hakları yenilmektedir. Çeteler dergileri, yaymevlerini ele geçirmiştir. Kendilerine rağmen bir edebiyat ortamı kurulma-ya çalışılmaktadır. Köşeler tutulmuştur. Kifayetsiz muhterisler, zannedildiğinden çok daha büyük bir çıban başıdır taşrada. Oyunun kuralına göre oynanması gerektiğini bil-mezler. Estetiğin kurallarından habersiz, kaygısından uzaktırlar. Taşrada edebiyat, bü-yük oranda bu kişilere hiçbir zaman anlayamayacakları "edebi olan"ın ne olduğu, "edebiliğin ne şekilde sağlandığı, "anakronik "liğin, edebiyat tarihinin temel metinle-riyle hesaplaşma-manın "yazar"ı nerelere sürükleyebileceğini anlatmakla geçer.

Bunlan söylemesek de olur: Edebiyatın taşrası başkadır, taşranın edebiyatı başkadır. Taşralılık bir kavram, bir durum, bir olgudur. Mekanların ötesindedir.

Nazan Bekiroğlu Trabzon'dan sesini gayet yüksek perdeden duyurmuştur da, İstanbul'da yaşadığı halde kim olduğu bilinmeyen, kendi çalıp kendi söyleyen onca insan vardır. Taşra nedir? Daşradır. Dışarıdır. Ama dışarıda olmak ne demektir? Ahmet Turan Alkan daha düne kadar Sivas'taydı. Ama hiçbir zaman taşrada olmadı. Buna karşılık, İstanbul'da yaşayıp da hiçbir zaman bir türlü İstanbul'da olamayan niceleri vardır. Dedik ya, bunları yinelemenin bir anlamı yok.

Şehir ve edebiyat. Ben ve benim gibilerin otuz beş yılıdır. Yarı ömrüdür. Hüzün-lüdür. Herkes gibi, ben ve benim gibiler de hayatlarını bir bardak gibi masaya koyup da onunla hesaplaşmalıdırlar.

Zira bu şehir "doğru şehir" midir? Bu amel, güzel amel midir? Bu meşguliyet, içinde hakikat endişesi olan bir meşguliyet midir? Bu çile ne içindır?

"Öbür dünyadaki mertebesini merak edenler, Allah'ın kendisini bu dünyada nerede istihdam ettiğine baksın." denilmiş.

Nerede? Ne ile? Nasıl? Niçin? Kalbimizde yanan ateşin anlamı nedir? Rengi nedir? Kokusu nasıldır? Ne ile yanar? Nasıl ya-nar? Niçin yanar?

Dört formalık bir kitap için beş sene hayal kuran bir şair, gün gelip de, içindeki "acı"nın kaynağını araştırmaya başladığında, taşradan ve edebiyattan ötede bir noktaya yükselir ki, bu yükseliş bir başka yazının konusudur.

ŞEHİRLER GÜCENİYOR

ŞÜKRÜ KARATEPE

İnsanoğlunun, kucağında doğduğu tabiatı hiç değiştirmeden, onun bir parçası olarak yaşama şansı yoktur.

Barınma, beslenme ve korunma gibi temel ihtiyaçlarımızın çoğu tabiatın olumsuzluklarını giderici önlemler alınarak karşılanır.

Tabiatın hayatı zorlaştıran olumsuzluklarını gidermeye yönelik çabalar sonucunda kültür ortaya çıkar.

Kültürü insan üretir, ama aynı zamanda kültürel çevre insana yön verir.

 İnsanoğlu özgürlüğünü doğal çevrede, kişilik ve kimliğini ise kültürel çevre içindeki pratikleri ile kazanır.

Kültürel çevreden kopuk, onu hesaba katmayan veya kültüre yeni değerler katamayan topluluklar kendi şehirlerini kuramazlar.

Her kültür çevresi kendi şehrini kurar ve her şehrin kimliğini yansıtan kendine özgü yerel kültürü vardır.

Şehir, her şeyden önce; içinde yaşadığımız konutlar, çarşılar, iş merkezleri, park, bahçe, cadde, meydan, sokak, atölye, fabrika, anıt gibi maddi yapılardan meydana gelir.

İnsan emeğinin ürünü olan ve fizik yasalarına göre gerçekleştirilen tüm maddi yapıların gayesi insana hizmet etmektir.

Şehrin hayatında sosyo-kültürel faktörler, fizik yasaları kadar önemlidir.

Gündelik hayatta ekonomi, siyaset, eğitim, spor ve benzeri konularla ilgili olan maddi eserlerin sosyal ve kültürel yönü öne çıktığı ölçüde şehirler insanın hizmetine girer.

Beşeri zenginlikler, bölgesel ve yerel farklılıklar. şehrin başka bir değerle değiştirilemeyecek kadar kıymetli hazinesidir.

Geleneksel şehirlerin uzun geçmişlerinden süzülüp gelen ve hayatın her alanında etkili olan bir yerel kültürü vardır.

Meydanlar, anıtlar, resmi ve sivil yapılar, düğün ler, bayramlar, beslenme, barınma ve eğlenme usulleri, kuşaktan kuşağa aktarılarak zenginleşen bu kültürün izlerini taşır.

Kültürünü sürekli yeniden üreterek diri tutabilen şehirler, insanların ilgisini çeken cazibe merkezleridir.

Bu cazibeye kapılarak şehre gelenler, ortalama şartlarda geçinebilecekleri maddi refaha kavuşunca, eski tutum ve davranışlarını terk ederek şehir kültürünü benimser.

Kır kültürüne göre daha fazla işlenmiş ve kurumlaşmış olan şehir kültürü daha baskın ve etkilidir.

Şehre dışarıdan gelen nüfusun miktarı, şehirli nüfusun doğal ar tış hızını aşamadığı sürece, şehir kültürü köy kültürünü içinde eritir ve köylüler bel li bir süre sonra şehirli tutum ve davranışını benimseyebilir.

Şehre sonradan gelen nüfusun miktarı şehirli nüfusu geçince ise, etkileme tersine dönebilir. Azınlıkta kalan şehirliler, kırsal nüfusun etkisine girer ve şehirler, şehir olma özelliğini kaybeder.

Kırsal bölgelerden şehirlere yoğun göçün yaşandığı sanayi şehirlerinde, şehir kül türünün karşılaştığı bu ciddi buhran, kendi yerli teknolojisini üreten ülkelerde kısa sü rede aşılmıştır. Kendi sanayisini kuran ülkelerde sanayileşme yerli-şehirli kültürünün bir öğesi olarak geliştiğinden, sanayi toplumuna özgü yeni bir kültürün oluşumuno iç dinamikleri mevcuttur.

Bu dinamikler, farklı çevrelerden gelen milyonlarca insanın bir arada yaşamasını sağlayan, sanayi şehrine özgü yeni bir kültürün oluşumunu ko-lastamıştır.

Geleneksel sehir kültürünü tamamen reddetmeyip, kendi içinde dönüş üren bu yeni kültür, sanayi toplumunun ihtiyaçlarına da cevap vermiştir.

yeni bir şehir kültürü üretilememiştir.

Şehirlerde, geleneksel kültürün yetersiz katkat modernleşmenin öncülüğünü yapan bürokrat-aydınlar, bilgi zenginliği ve düşünce derinliğinden yoksun olduğundan yeterince başarılı olunamamıştır.

Mutlak doğru model olarak görülen ve bir değerlendirmeye tabi tutulmadan aktarılan batı kültürünün ürünleri, hızla büyüyen şehirlerde, yok olan geleneksel değerlerin yerini doldurulamamış, eski değerlerini kaybeden, şehirler yenisini üretemeyen kişiliksiz ve kalabalık mekanlara dönüşmüştür.

Değişik zamanlarda yapılan, farklı tür ve karakterdeki yapılar ile diğer çevresel öğelerden oluşan şehrin fiziki dokusunun, genel kanaate dönüşen bir algılanma biçimi ve imajı vardır.

Bu imaj kolay oluşmaz ve ayrıntıya yönelik düzenlemelerle de değişmez.

Benzer malzemeler kullanılarak benzer mekanların oluşturulduğu modern şehirlerin en önemli kimlik ve imaj unsuru tarihi yapılardır.

Bu nedenle şehirlerin kimliğinin korunabilmesi için eski eserlerin özenle korunması, yeni yapıların da bunlara uyumlu ölçek ve karakterde planlanması gerekir.

Orta Çağ kentlerinin semboller dünyasını kentin merkezinde yükselen kale, mabet ve saray gibi anıtsal yapılar oluşturuyordu.

Sanayi şehrinde bunların yerini parlamento, belediye, hükümet konaği, opera, merkezi postane ve tren garı gibi değişik kamusal hizmetlerin yürütüldüğü anıtsal binalar aldı.

Modern şehirlerde bu yapılar arka plana itilirse, geride trafik karmaşası, kalabalık insan görüntüsü, çevre kirliliği, tabiatla insanın arasını açan, ruh sağlığını bozucu, beton ve demir yığını mekanlar alır.

Şehirde hiçbir öğe tek başına algılanmaz. Her şey çevresiyle, kendisini doğuran olaylar zinciriyle ve geçmişten taşıdığı anılarla ilintili olarak algılanır.

Böyle geniş ve ayrıntılı bakınca, şehrin esas kimliğinin, mimariden ötede ve toplumsal dokunun içinde olduğu görülür.

Bu dokuya dikkatli bakanlar için, şehirde her an duyulanın, görülenin ve bilinenin ötesinde keşfedilmeyi bekleyen değerler vardır.

Türkiye gibi ülkelerde kırsal bölgelerden büyük merkezlere yönelen kitlesel göç şehir kültürü ile birlikte uzun dönemde oluşan imajı da zedeliyor. Şehirleri kuşatan köylü nüfusu, şehre damgasını vuruyor ve şehrin eski sakinlerinin bilmediği yeni talep ler, hrrslar ve düş kırıklıkları doğuruyor.

Türkiye'de şehirli nüfus, ülke nüfusunun %70'ine ulaştı.

Fakat bu nüfusun en az yarısı, birinci nesil göçmendir ve dünya görüşü köy kültürü içinde gelişmiştir.

Bu insanlar şehirde yaşamalarına rağmen, şehirli ol manın gerektirdiği eğitim, bilgi ve sosyal tecrübeden yoksundur.

Köyden ayrılmışlar. henüz şehirli olamamışlar, ama köylü kültüründen de uzaklaşmışlardır. à piçler yani

Fiziki alt yapı eksikliğini tamamlamada zorlanan şehirlerin, şehir kültürü ile bütünleşemeyen kitlele tin, sosyal alt yapı eksiklerini tamamlaması daha çetin mücadeleyi gerektirmektedir.

Kalitesiz yapılaşma ve alt yapısı olmayan çarpık kentleşmeden genellikle mimar lar, müteahhitler ve yerel yönetimler sorumlu tutulur.

Aslında düzenli ve kaliteli şehirler kurmak için iyi mimar, şehirci ve yöneticilerin olması zorunludur.

Fakat bu ye terli değildir.

Kontrol edilemeyen ve mevcut imkanlarla talepleri karşılanamayan hızı büyüme ve çarpık çıkar ilişkileri şehrin kültürüne ve fiziki dokusuna yansımak tadır.

Çarpık şehirleşme ve kalitesiz yapılaşma, kamu rantlarını gasp eden görgüsüz zenginlerin, yerleşik değerleri dejenere eden medyatik kültürün, haksız çıkar yarışına dönüşen ekonomik ilişkilerin ve toplumuna karşı sorumluluk duymayan bencil yaşama kültürünün ortak sonucudur.

Yoğun göç alarak aşırı büyüyen şehirlerde, insanlar nerede yürüyeceklerini, nerede bağıracaklarını, nerede susup nerede konuşacaklarını, pencereden yemek bohçasının, balkondan halının ne zaman silkeleneceğini yeni bir şehir kültürü olmadan öğrenemezler.

Şehirlerin lüks semtlerinde bile insanlar apartman dairelerini bağımsız evleri gibi kullanıyorlar.

Balkonlar camekanla kapatılarak odalardan birine ilave ediliyor veya depo yapılıyor. Eski soba, kullanılmayan koltuk, sandalye, somya, so ba borusu, yatak ve benzeri ne kadar işe yaramaz eşya varsa balkona konuyor.

İnsanların kendi evlerini kullanmada gösterdikleri hoyratlık ve saygı eksikliği, şehrin kullanımına daha acımasız boyutlarda yansıyor.

Şehirde ortak kullanılan yapıları bozup tahrip eden çeteler kuruluyor.

Kalabalık şehir merkezleri insanları tedir-gin eden, güvensiz ve korkulu mekanlar haline geliyor.

Hırsızlık, dolandırıcılık, tecavüz gibi suçlar hızla artıyor. Geleneksel aile bağlarının, akrabalık, hemşehrilik, semt sakinliği gibi sosyal kontrol ilişkilerinin zayıflamasıyla, şehrin cadde ve sokak-larında emin adımlarla yürüme şansı azalıyor. Sanayi toplumunun büyük metropol lerinde insan ile tabiat, kültür ve inanç arasındaki bağ kopma noktasına geldi.

Insanoğlunun zenginleşme ve hayatı kolaylaştırma adına yapıp ettikleriyle bozulan şehir, kalabalık, gürültülü, kirli, hatta korkutucu mekanlara dönüştü.

Yoğun trafik, şehrin dolaşım kanallarını tıkıyor ve insanların zamanının çoğu yollarda geçiyor.

Caddeler, meydanlar, parklar, kaldırımlar, hızlı değişime ve aşırı kullanıma dayanamayıp kısa sürede eskiyor.

Bu sorunlardan uzaklaşmak isteyen şehrin varlıklı kesimleri, daha bakımlı ve güvenli bir çevrede yaşama duygusuyla, etra fı duvarlarla çevrili, tüm sosyal ihtiyacı bünyesinde karşılanan ayrıcalıklı sitelere çe kiliyor.

Giderek, zengin, yoksul ve orta sınıfların oturdukları mekanlar birbirinden kesin sınırlarla ayrılıyor.

Bu ayrışma, değişik sosyal sınıflar arasındaki toplumsal çatışmayı, kıskançlığı, düşmanlığı körüklüyor; toplumsal barışı tehdit ediyor.

Londra, Tokyo, New York, Berlin, İstanbul gibi dünya başkentlerinin gürültüli, sıkışık, karmaşık ve kirli mekanlarında insanların başına nerede ne geleceği belli olmuyor.

Aileler çocuklarının geleceğinden endişeli; akşama eve hangi kötü alışkanlı ğa ya da hastalığa yakalanmış olarak döneceğini tedirginlikle bekliyor. Güvenlik güçlerinin aldığı önlemler, sorunun çözümünde tek başına yeterli olmuyor. Modern şehirlerde, inanç ve ahlak buhranı yaşayan manevi boşluk içindeki gençlerin, tatnin için alkol ve uyuşturucu kullanımı gün geçtikçe artıyor.

Metropol insanının manevi boşluğunu dolduracak iki temel kavram olan sanat ve din henüz yeterince etkili olamıyor.

Duyguları iletme ve kalp dilini oluşturma işlevi üstlenmesi gereken sanat, kent ortamından koparak sınırlı bir çevrenin, bos zamanları doldurma deneyimi olarak dat mekanlara hapsediliyor.

Şehirdeki yoğun siyasal ve ekonomik hareketlilik, duygu ve düşüncenin hayata uyumunu zorlaştırıyor.

Duygu şehirde inciniyor, güceniyor ve kabuğuna çekiliyor.

Duygudan uzaklaşan şehir, kargaşaya, anarşiye, yabancılaşmaya, çatışmaya, soyguna resmi ve sivil adaletsizliklere yataklık ediyor.

Tarihten ve tabiattan koparılarak, pasif bir kültür ortamına itilen sehir insanının, televizyon ve diğer görsel eğlencelerin esaretinden kurtarılarak, yaşanan hayatın parçası olan aktif sanatla ve pratik hayatı güzelleştiren inançla yeniden ilişki kurmaya acil ihtiyacı var.

Sanayi toplumunun dev metropollerini yönetenler klasik şehir kültürünün kaybolan ruhunu ararken, Türkiye'de hükümetlerin aşırı denetimi ile yerel çıkar gruplarının menfaat çekişmesi arasına sıkışan şehirler kimliğini ve ruhunu kaybediyor.

Osmanlı'ya duyulan nefretin ifadesi olarak yıllarca ihmal edilen İstanbul, biriken sıkın-nyı hafifletmek için yöneticilerin kazma ve dozerlerine muhatap oluyor.

Dünya'nın en güzel mekanında kurulan, kıymetli tarih, tabiat ve kültür mirasının başkenti İstan-bul'un tüm değerleri yıkılıyor, yakılıyor, çalınıyor, soyuluyor, yağmalanıyor, aşırı kullanım ve bakımsızlıktan yok oluyor.

Ankara Osmanlı'nın başkenti olan İstanbul'a siyasi, sosyal, ekonomik ve kültü-rel bakımdan rakip yeni başkent olarak kuruldu.

Yeni rejimin sembol şehri olarak ku-rulan yeni Ankara'da, resmi yapılarda Grek ve Roma mimarisi, sivil yapılarda ise ba-umın her türlü estetik kaygı ve mimari değerden yoksun olan işçi lojmanları örnek alındı.

Hacı Bayramın ve kalenin çevresindeki dini mekanları yoğun eski Ankara'ya inat, yeni kurulan şehir dini ve metafizik öğelerden tamamen soyutlandı.

Cumhuri-yet şehirciliğine örnek gösterilen yeni Ankara'da Türk tarihinin İslam döneminden motiflere ve dini mimarinin sembol yapısı olan camiye yer verilmedi.

Şehirlerinde yerli kimliğin öne çıkarılmasından rahatsız olan gruplar, özellikle İs-lam öncesi ören yerlerini ve yabancılaşmanın sembolü olan kentsel mekanları dirilt-me çabası gösteriyor.

Anadolu'da cemaati kalmamış mabetlerin korunması için uluslararası destekler sağlanırken, altı asırlık Türk İstanbul'da, diriltilecek örnek semt olarak Beyoğlu seçiliyor.

Beyoğlu 18. yüzyıla kadar Galata surları içinde oturan Levantin'ler ile Musevi, Ermeni, Rum ve Beyaz Rus gibi Müslüman olmayan unsurlar tarafından kuruldu.

Bu insanlar kurdukları şehri, doğal olarak bağlı bulundukları uygarlığın örneklerine benzer şekilde imar ettiler.

İstanbul'un içinde batılı bir semt olarak doğan Beyoğlu'ndaki toplulukların yaşama biçimi yapıların özelliğine de yansıdı.

Kilise ve sinegog gibi İslam dışı dini yapılar yanında, belediye, tiyatro, elçilik, otel, restoran, kafe, taverna gibi geleneksel Osmanlı şehrinde bilinmeyen batı tarzı yapılar da burada ortaya çıktı.

Batılılaşma döneminin bürokrat ve aydınları, Beyoğlu'nun batı tarzı hizmet veren mekanlarında Avrupa özlemlerini giderirlerdi.

Bugün artık Beyoğlu'nu diriltme çabası bir düşten ibarettir ve öyle kalacaktır.

 Çünkü İstanbul ile birlikte Beyoğlu da Anadolu oldu artık.

Eski Levantin, kozmopoIit ve alafranga Beyoğlu'nun yerinde yeller esiyor.

Kibar beylerin şık hanımlarla şarap yudumladığı kahve ve pastanelerde lahmacunla şalgam suyu ya da hamburgerle kola ikram ediliyor.

Fiziki çevre eski görünümünü kazansa bile, şehri terk eden Ermeni, Rum, Musevi, Levantin sakinleri geri getirilemeyeceği için Beyoğlu düşü, özlemi çekilen şehri diriltme yönünde bir düş kırıklığı olarak kalacaktır.

Tarihi zenginliği olan eski şehirler, sınıfsız bir okul, kitapsız bir kütüphane, laboratuvarsız bir üniversite, kültürlerin açık müzesi, azizlerin mabedi, şair ve filozofların kahvesidir.

Bu zenginlikte mallar artar ve eksilir, bilgiler çoğalır ve yok olur, düşünceler değişir, fikirler kök salar, yayılır ve yasaklanabilir, duygular heyecana dönüşür, köklenir, hatta zedelenebilir.

Farklı olmak, farklı düşünmek, başkalarına zarar vermeden farklı yaşamak ancak şehrin özgür ortamında mümkün olabilir.

Zıtıklar dan hayat bulan şehir, tarihin tanığı, geleceğin temsilcisi, değişimin öncüsü ve uygarlığın merkezi olma niteliğini korur.

Yaşayan herkesi yakından ilgilendiren şehir sorunlarının çözümü yöneticilerin tekeline bırakılamaz.

Sadece mimarların, şehir plancılarının ve yöneticilerin aldıkları kararlarla bunca karmaşık sorun çözülemez.

Sorun insanidir ve çözüm hemşehrilerin birlikte üretecekleri yeni şehir kültürüne bağlıdır.

Yöneticilerin gözden kaçırdığı. hatta gizlediği bu gerçeği ancak hemşehriler görebilir.

 Şehirleri, insan ruhunu yücelten inanç ve sanatla ancak hemşehriler yeniden buluşturabilir.

Yöneticiler, şehir plancıları ve mimarlar da hemşehrilerin bu yöndeki gayretini dikkate alarak şehre yaklaşırlarsa, şehirle insan arasında kopan duygusal bağlar yeniden kurulabilir.

Şehirler ancak yaşadığı mekanlara azami çıkar sağlayacağı nesne gözüyle bakmayan hemşehrileriyle birlikte değişir ve değişip yenilendikçe de hemşehrileri ile birlikte yaşamaya devam eder.

İnsanlar birlikte yaşayıp, birbirlerine katlanarak insan olmayı öğrenirler.

Birlikte insanca yaşayabilmemiz bakımından şehrin alternatifi yoktur.

Şehrin suyunu, toprağını, havasını, tarihini, doğal çevresini, evlerini, sokaklarını, anıtlarını, fabrikalarını kendi parçası olarak gören hemşehriler, yaşanan aktif sanatı ve inancı şehre taşıyarak; küllenen insani duyguların yeniden canlanmasına öncülük edebilir.