4.KISIM-ŞEHİR VE KÜLTÜR

4.KISIM

ŞEHİR VE KÜLTÜR

ŞEHİR MEDENİYET KÜLTÜR RETORİĞİ

CEMAL ŞAKAR

Insanın anlamak, incelemek, tanımak istediğiyle arasına derin bir mesafe koyması: onunla özne-nesne ilişkisi kurması gerektiği şeklindeki akademik varsayım, tuhaf bir şekilde aydınları, sanatçıları da sarmış durumdadır.

Tuhaflık özellikle şehir, medeniyet, kültür gibi olgulardan söz ederken kendini bariz bir biçimde göstermektedir.

Bu olgu lardan söz ederken birçok aydın sanki şehirde yaşamıyormuş, medeniyet ve kültüre kendisi de katkı sağlamıyormuş gibi dışarıdan, mesafeli, profesyonel bir tavır sergilemektedir.

Serinkanlı olabilmek, konunun etkisinden uzaklaşabilmek için belki gerekli olabile cek mesafeye, bir de profesyonel tavır eklenince ortaya ironik bir durum çıkmaktadır.

Şehir, medeniyet, kültür insanın kendi elleriyle yapıp ettiği bir şey olmaktan çıkıp tersi ne bir işleyişle onlar, insanı etkileyen, inşa eden failler olmaktadırlar.

Eşyanın, insan şuurunu belirlediği şeklindeki materyalist yaklaşımın etkilediği bu algıda insan meful bir konumdadır.

Yaşamı boyunca ilişki içinde olduğu eşya daima insanı belirler, değiştirir, dönüştürür.

Tabii ki bu meful pozisyon, insana da bir masumiyet bağışlar.

Çünkü o, eşyanın cebri altındadır; eşya onun zihnini belirler, o da bu belirlenimler altında yeni şeyler üretir.

Müslümanlar açısından bakıldığında bu yaklaşımın anlaşılabilir tarafları vardır.

 Modernleşmenin en keskin ve sert biçimine maruz kalmış olan Müslümanlar, uzun bir süre neyle yüz yüze geldiklerini anlayamamışlardır.

Kendilerini tanımladıkları, tutunduklan, bağlandıkları her ne varsa hemen hepsinin kısa bir zamanda ellerinden alınmasıyla birlikte çırılçıplak kalmışlardır.

Seçkinlerin bir proje olarak tabana yaydıkları modernleşine karşısında yaşanan şok, teknoloji-ahlak bağlamında yapılanı tartışmalarla aşılmaya çalışılırken; modernizmin sunduğu olanaklar zaten birer nimet olarak insanların hayatına girmeye başlamıştı bile.

Bir yandan nimetler hayatı kolaylaştıran, refahı yükselten araçlar olarak değerlendirilip hüsnükabul ile karşılanırken, diğer yandan modern olana karşı fikri direniş sürdürülmeye çalışıldı.

Ancak bu gelişmeler Müslümanların bilinçlerinde derin bir yarılmaya neden oldu; kendilerini hiçbir zaman modern olarak kabul etmediler, oldukça zayıf argümanlarla modernizmi eleştiriye tabi tuttular.

Modernizmle birlikte yaşadıkları köksüzlüğü, bağsızlığı, icat ettikleri 'mükemmel bir geçmiş'le aşmayı denediler.

Dahası bu mükemmel geçmiş kurgusuyla zaten zayıf olan argümanlarını da güçlendireceklerini varsaydılar.

 Tabii ki bu durum geleneğin keşfiyle sonuçlandı.

Mükemmel bir geçmiş olarak gelenek, hem sığınılacak bir melce, hem de Müslümanların kendilerini ifade edebildikleri bir zemin sağlamış oldu.

Modern olanın eller den aldığı her şeyi gelenek cömertçe sunuyordu: İyi ve güzel şeyleri; el değmemiş hatiraları saklayan çeyiz sandığı gibi.

Mimarinin, musikinin, edebiyatın en güzel eserleri, ahlakın, adaletin, hukukun en güzel timsalleri hep orada, kullanıma hazır bekliyordu.

Müslümanların yakın tarihimizde şehir, medeniyet, kültür gibi konuları daima kendilerini dışlaştırarak, bir kenara ayırarak ele alışlarında, şehir yaşamından söz ederken hep şikayetçi bir üslup kullanmalarında, entropik bakış açısı ve elbette buna bağlı olarak yaşanan bilinç yarılması etkili olmuştur.

Betonlaşmadan, asfalttan, otomobilden şikayet edip atalarımızın evlerini bir ömürlük ahşap malzemeden yaptığın dan, evlerin, sokakların önce insan gözetilerek konumlandırıldığından söz ederken: hiçbirimiz ahşap evler yapmayı göze alamadık. à münafıklık değilse de ahmaklıktır

Bu göze alamayış geçmişin güzelli ğinden söz etmeyi sadece romantikleştirdi ve şimdiden, şimdinin sorunlarından da kaçışı sağladı.

Dahası şimdiyi değiştirmeye, dönüştürmeye yönelik bir tutum almaya, sorumlulukları kuşanmaya dönüşmediği için de gelenek vurguları retorikleşti.

Bunun en güzel örneği İslam'ın bir şehir dini olduğu, zaten şehir demek olan Medine'de kök saldığı ve medeniyetin de medine demek olduğu şeklindeki totolojidir.

Elbette Medine ile medeniyet arasında kurulan münasebetinde bir yanlışlık yok.

Ancak bu bakıştaki temel sorun; oldukça modern olan gelenek ve medeniyet kavramlarıyla uzun bir geçmişin totalize edilmesidir.

Not: modern ve ecnabi kavramlarıyla mukaddes islam akidesinden çıkacak olan mimarî/şehirleşme telakkisi izah edilemez

Bu totalizasyonla birlikte bir yandan uzun geçmişimiz aklanıp paklanırken diğer yandan bugüne ait her ne varsa kötü, değersiz addedilmektedir.

Bugün yaşayanları elinden iyi, güzel hiçbir şey gelmez insanlar mesabesine indirgeyen gelenek ve medeniyet merkezli bakış açısı, aslında insanlardan kimi sorumlulukları da düşürmektedir.

Adaleti, ahlakı hayatının her anına yayma sorumluluğundaki insan, böylece tasarı ve tasavvurlarını mükemmel bir geleceğe erteleyebilmektedir. à KLASİK NURCUİZM ADETİ

Çünkü o; ne Selimiye benzeri bir cami tasarlayabilir, ne Itri gibi besteler yapabilir, ne de Fuzuli gibi şiirler yazabilir.

Aslında burada daha da vahim olan, entropik bakışın İslam'ın ilk otuz yılda yarattığı müthiş enerjiyi; Hz. Peygamberin ve sahabenin ulaşabildikleri her yere avuçlarında bir ateş gibi taşıdıkları ışığı örtmesi, hatta söndürmesidir.

Zira modernizm karşısında yaşanan travmayı atlatmak üzere geriye dönerek kurgulanan medeniyet ve gelenek tasarımıyla Müslümanların bin dört-yüz yılı aşan tarihsel birikimi bütün yükleriyle birlikte Medine'ye yıkılmaktadır.

Medine her türlü tasarıma, tasavvura, ideolojiye en azından meşruiyet için bile olsa, bitmez tükenmez bir pınar olarak kaynaklık etmektedir.

Zemzem pınarlarından beslenen gelenek, medeniyet tasarımları aslında bizler için birer kültürel çerçeve kurmaktadır.

Burada gözden kaçırılmaması gereken husus sahip olduğumuz kültürel çergevenin aklımız için hazırlanmış, kodlanmış veriler sunmasıdır.

Akıl, bu çerçevede saatin tiktakları gibi şaşmaz bir düzen içinde işler.

Çoğunlukla sahip olduğu çerçeve nin sorunlarını, yanlışlarını, açmazlarını görmez, göremez.

Zira akıl, kültürel çerçevelerin sunduğu referans sistemi sayesinde çalışır, bu rutin de onun sahip olduğu kültü tel çerçevenin meselelerini düşünmesini engeller.

Çünkü akıl, sahip olduğu kültürel ler anlatısıyla çalışır ve ürasıyla doğup beslendikleri havzanın dünyaya çerçeve vasıtasıyla çalışır ve üreterek ona katkı sağlar.

Doğal olarak kültürel çerçeve msana bakışının eseridir.

Bu bağlamda gelenek, medeniyet gibi olgular, kültürel bir çerçevenin kurulmasında vazgeçilmez önemdedirler.

Tanrı, âlem, insan hakkında da bir tasavvura sahip olan kültürel çerçeveler, kurdukları referans sistemiyle retlerini ve kabullerini belirlerler.

Böylelikle meşruiyetin kaynağına dönüşürler.

Mükemmel bir geçmişin, daima 'mükemmel bir gelecek' fikrini de doğurup bes lediğini söylemeye bile gerek yok.

Gelenekte örneklerini gördüğümüz her güzeliği gelecek güzel günlere de taşıyabilirdik.

Bugünü, bugün ortaya konanları toptan kötü, Müslümanların kurdukları ya da kendileştirdikleri kültürel çerçeveler zorunlu olarak Medine kaynaklı olmak durumundadır demiştik; zaten aksi düşünülemez bile.

Bu zoranluluk nedeniyle içine aldığı; yani onayladığı ve reddettiği her şey de elbette dini olmaktadır.

 Bu noktada kültürel çerçeveler bir cebir uygular, dinî olmaklığı bakımından yapılanlar veya yapılmayanlar meşrudur.

Dahası bunları ortaya koyanlar da aynı nedenler den dolayı örnek insanlardır.

Yazımız bağlamında modernleşme karşısında tutamaklannı kaybeden Müslümanların, geriye dönerek kurdukları gelenek, medeniyet tasavvurlan; her daim İslam'la, Hz. Peygamberin sünnetiyle ilişkilendirilmeye çalışılmıştır.

Camilerin kubbeleri, arabesk süslemeler sonsuzluk duygusuyla; şehirlerin cami etrafında dairesel olarak kurulması zaman anlayışıyla, avlular evin harîmliliğiyle ilişkilendirilmiştir.

Elbette bunlar doğrudur, her dinî hassasiyet kendi estetiğini de belirler.

Ancak bu bakış açısı daima kültürler arası çatışmayı, etkiyi, tepkiyi esgeçerek; sahip olduğu estetik duyguyu bizatihi kendi dinamiklerinden ürettiğini iddia eder.

Doğrusu bunu da önemsemiyoruz; buradaki asıl problem  ;

gelenek içinde üretilen ve medeniyet olarak totalize edilen koca bir bünyenin mistifiye edilerek, insan elinden çıkma hüviyetinin silinmesidir.

İslam sanatı, İslam estetiği, İslam medeniyeti, İslam şehri.. gibi başlıklar altında yazılan eserlerin neredeyse tamamında böylesine mistifiye edici bir üslup kullanılmaktadır.

Insan elinden çıkan, insana ait bir verim olan ve medeniyetin göstergesi olarak zikredilen her ne varsa, genellikle metafizik bir dil kullanılarak ve ontikleştirilerek anlatılmaktadır.

İnsanın etkilediği, insanı etkileyen bir süreç olarak kültür, dünyaya ait olmaktan çıkınca ve insanla kültür arasındaki korelasyon daha çok metafizikle kültür arasında kurulunca doğrusu bir akıl tutulması yaşamamak olası değil.

Daha önce de değindiğimiz gibi camideki en mükemmel örnek Selimiye olunca; Selimiye dolayımıyla kurulan her türlü estetik algı da mutlaklık kazanmaktadır.

Artık bu noktadan sonra hiç kimse, cami duvarlarında boşluk bırakılmamacasına doldurulan kaligrafiyle ikonografi arasında bir ilişki olup olmadığını tartışamaz hale gelmektedir.

Yine cami duvarlarında Käbe'nin, gülün, lalenin oldukça gerçekçi bir biçimde resmedilmesinde de suret yasağı tartışmaları görmezden gelinebilmektedir.

Dört halifenın, bazı yerlerde de ehl-i beyte kadar uzanan özel isimlerin serlevhalar halinde duvarları süslemesi de, Allah ve Hz. Peygamber lafızlarının yer almasından dolayı sukutla karşılamaktadır.

Benzer bir biçimde musiki yasağı, kadın sesinin haramlığına; Divan Edebiyatını saran fahiş mazmunlar, bâtını anlamlara irca edilerek aşılmaya çalışılmaktadır.

Elbette bu itirazları bir Kadızâde Kafası'nın nobranlığına, hoyratlığına yorarak aşabiliriz, reddedebiliriz.

Ancak aklın, sahip olduğu kültürel çerçevenin meseleleri üzerine düşünemediğini, çünkü ancak onun sayesinde çalışabildiğini söylemiştik.

Bu nedenle sahip olduğumuz kültürel çerçevenin meseleleri üzerine düşünebilmek için başka bir çerçeveye ihtiyacımız olduğu, ancak başka bir yerden bakarak meselelerimiz üzerine düşünebileceğimiz de açıktır.

Yazımız boyunca vurgulamaya çalıştığımız gibi gelenek ve medeniyet merkezli bakış açısının temel problemi; kurduğu tasavvurun özgül olarak İslam'dan beslendiğini varsaymasıdır, sanki başka türlüsü düşünülemez, başka tasavvurlar kurulamaz gibi.

Oysa unutulmamalıdır ki, gelenek, medeniyet merkezli bu bakış açısının kalkış noktası, modernizm karşısında yaşanan travmadır.

Gelenek ve medeniyet olgularının kendileri modern oldukları için kavramsallaştırılmaları da moderndir.

Dahası, gelenek ve medeniyet modern problematiklerdir, yani gelenek ve medeniyet bizatihi moderdir, modern-öncesi dönemde, gelenek ve medeniyet ne kavram olarak ne de problem olarak kaynaklarımızda kesinlikle yer almaz.

Kendini modernin karşısında konumlandırdığından, ona karşı direnebilmek tutunabilmek, dayanaklar oluşturabilmek için kurduğu mükemmel geçmişi yüceltmek: atalarının ortaya koyduğu nadide eserleri öne çıkararak, modernlerin ortaya koyduklanını değersizleştirmeye çalışmak; böylelikle mükemmel bir geleceğin kendilerini heklediğini ihsas ettirmek aslında bir retorikten ibarettir.

Gelenek ve medeniyet esas bakış açısı geçmişi mitleştirmek pahasına, kullandığı kavramları metafizik anlamlarla doldurduğu için, bugün kendisi de geçmişinin altında ezilmektedir.

Bu geçmişin inşasında, cami yapılacak yerlerin tayininde görülen rüyaların belirleyiciliğinden tutun da, Hızır'ın çeşitli şekillerdeki inayet ve yardımlarına, mimarların ruhaniyetlemne, hatta banilerin evliyalığına kadar birçok mitik aktöre rol verilmektedir.

Mitik aktörlerin başrol oynadığı bu mükemmel geçmiş; modern olanın, yani bir anlamda betonların, asfaltların, otomobillerin, cep telefonlarının, internetin ifsadı arasında giderek retorikleşmektedir.

Bunca mefsedet arasında bugünü anlamak da olası değildir, bugüne karşı hep bir yabancı tiradı sergilenmekte, umutlar, hayaller hep mükemmel bir gelecek için tehir edilmektedir.

Hz. Peygamber'in önderliğinde, sahabe çağında ortaya konan Tevhid ve adalet çağrısı, ulaşabildiği her kültürel çerçeveyi neshedip Allah'ın hidayetiyle yeniden tanımlanırken, öncelikle görünür ve görünmez tanrılara karşı insanları özgürleştirmişti.

Onlar için mescidin anlamı, şirk pisliğinden temizlenmiş toprak parçasıydı.

Tıpkı Hz. İsa'nın Tapınağı bu pisliklerden temizlemesi gibi, mademki Kabe de kudsiydi, o da pislikten temizlenmeliydi.

Bu çağrı onlar için Allah'la yaptıkları misakın bir gereğiydi, onlar ne geçmiş güzel günlerle övünmeyi, ne de gelecek güzel günlerle avunmayı seçtiler, sadece yüklendikleri emanetin sorumluluğunun peşindeydiler.

Geçmiş, en azından ibretlik bir numune olması bakımından önemlidir.

Yapılması gereken açıktır madem ki mükemmel bir geçmişe sahibiz, o halde, geçmişi sadece estetik duygumuzun tatminine yönelik bir retoriğe dönüştürmeden, oradan tevarüs edileceklerimizle bugün çokça şikayetçi olduğumuz modern hayatımızı değiştirip dönüştürmektir.

Bu yapılmadığı takdirde ortaya iki sonuç çıkmaktadırı ya şikayetlerimizde samimi değilizdir, -ahşap evler yapmayışımız gibi ya da ikiyüz yılı aşan modern tarihimizin de, artik bir gelenek oluşturduğunu, ama bizim hālā modern karşısında söyleyecek sözümüz olmadığıdır, -modernliğin bize sunduğu her türlü nimeti kemal-i afiyetle tüketmemiz gibi.

Bu bakımdan hiçbir kültürel çerçeve insana bugününü unutturmamalıdır, zira insan, ancak ömrü boyunca yaptıklarından sorumludur.

Mazi, insan için her zaman atalarının esatirine dönüşme tehlikesini mündemiştir.

Dolayısıyla insanlar için her zaman güçlü bir birikim ve korunaklı, muhkem sığınaklar sunar.

Teyakkuz halinde olmayan bir aklın munisçe teslim olabileceği bu temerküz etmiş geçmişten beslenebilmek için Hidayet'e. Furkan'a, muhakeme ve temyiz gücüne ihtiyaç vardır.

Sahip olduğunu iddia ettiğimiz mükemmel medeniyetimizi kemmel bir geçmiş nasıl insanı kurtaramazsa, mükemmel bir gelecek de bu medeniyetimizi yaratan ruh, ateş, gelenek yoluyla tevarüs edemediysek bile hälä Kitap ve sünnet olarak elimizin altındadır ve bize rehberlik etmeye devam etmektedir.

KENT VE KÜLTÜR ÜZERİNE NOTLAR

KÖKSAL ALVER

1. Kent ve Kültür: Zorunlu Birliktelik

Çok yönlü, çok boyutlu, hayli engin, yoğun ve derin manalarıyla kent ve kültür, zorunlu birlikteliği sergiler.

Kent, tam anlamıyla kültürel bir ürün olup insanın doğaya elini değdirmesiyle gün yüzüne çıkar.

Doğada hazır olmayan, insanın taştan, topraktan. ağaçtan, çelikten, demirden ürettiği ve içinde yaşamının tüm boyutlarını hem de yoğun bir şekilde sergilediği bir varlık olan kent, ancak kültürel iklimde neşet eder, kültürden beslenir ve kendisi de bir kültür formu olur, kültürü kendisinin omurgası bilir.

Kültür, sadece kentte değil diğer mekânsal formlarda da hayat bulabilir.

İnsanın nefes alıp verdiği, hayatı bir şekilde inşa ettiği her yerde zaten vardır.

Örneğin, köy, belirgin bir şekilde kültürün yerleştiği bir mekandır.

Kasaba da öyle, mezralar, köy ler kurulan ovalar, vadiler, dağ etekleri, göçerlere yurt olan çadırlar da.

Ne ki kültür, kentle birlikte başka biçimler kazanmış, kendini daha üst boyutta gerçekleştirme, hayata kazıma imkânı bulmuş dahası medeniyetleşme, bir medeniyete can suyu olma haline ulaşmıştır.

Kentle medeniyetin neredeyse birlikte anılması bundandır, kültür kentte yeni bir form kazanmıştır.

Kent artık medeniyetin beşiği ve merkezidir.

Medeniyet kenti, kent medeniyeti çağırır.

Her medeniyet kentle anılır, 'her medeniyet bir şehir getirir, medeniyet kendine has şehirler kurar ve bu sadece mimari üslup bu kımından değil, hayat üslubu bakımından da göze çarpan bir fark oluşturur.

Kent, medeniyetin uçbeyidir; öncü, güçlü ve biriciktir.

Medeniyetin zirvesidir: tüm hayatı donatan, geliştiren, incelten bir zirve olan kent, bozulduğunda, mana ikliminde kimi zedelenmeler yaşadığında hayatı zehirler, yeniden biçimlendirir, bozar, başkalaştıır.

Çünkü kent, zirve ve merkezdir dolayısıyla güçlü ve etkilidir.

Kent ve kültürün zorunlu birlikteliği, bir kültür havzası olan kentin tüm yönlerın de net bir şekilde izlenir.

Cansever'in belirlediği gibi à Kent ;

insanın inşa edip içinde yaşadığı yapıları, mekânları, yaşama biçimlerini, maddi-ekonomik, biososyal, psişik ve manevi varlık alanların has ürünlerin bir toplamı ve yansıması olarak görülmelidir.

Tüm yönleri ve boyutlarıyla değerlendirildiğinde kentin kültürle dokunduğu dolayısıyla zorunlu bir birlikteliği a priori bir şekilde kurduğu tespit edilmektedir.

Fiziki bir gerçekliğe karşılık gelen kent, aynı zamanda toplumsal ve kültürel bir yapidir.

Kent à Hem Fiziki gerçeklik hem içtimai ve kültürel bir eser

Fizik birimden bir kent var eden, orada bir kent dokuyan aslında kültür çevresi dir, dolayısıyla her kent aynı zamanda bir kültür havzasıdır.

Bu havza, kültürleşme, uygarlaşma ve farklılaşmayı doğurur ve başlı başına kendine özgü bir hayat tarzina meydan verir.

Bu da kent tanımında sadece mekânsal ve demografik ölçütlerin kullulamayacağına işaret eder.

Bunun yanında "bazı önemli toplumsal potansiyellerin, bunlarin gelişim evrelerinin, geleneklerin, kültürün ve yerleşik bir insan topluluğuna ait eelliklerin birikimci gelişimini ya da diyalektiğini kent tanımında öne almak gerekir

2. Kent Kültürü ve Kent Kimliği

Kendisi bizatihi kültürel bir varlık olan kentin bir kültürü gereksinmesi, belli bir kültürel iklimde var olması kaçınılmazdır.

Bir kültürel varlık olan kent, zamanla kendisi de o kültürel iklimin vazgeçilmez unsurlarından biri haline gelir.

Kültür, kent ortamında başka yönler, başka çizgiler kazanır.

Kent, yoğun bir şekilde kültüre dahil olur.

Kentin bir kültür oluşturması, kendince bir kültür yani hayat tarzı ortaya koyması onun özellikle bütün boyutlarıyla ilgilidir.

Hayatın her yüzüne aşina, her yüzünün çizgilerinde yuvalanmış bir hali vardır kentin.

Ve kent ancak tüm boyutlar göz önü ne alındığında gerçek resim verebilir.

Dini, iktisadi/sınai, toplumsal, siyasi, demog rafik, coğrafi/fiziki, mimari, ahlaki, hukuki vb. boyutların bir araya gelişinde gerçek anlamını bulan kent, bütünlüklü değerlendirilmeyi bekler.

Onun kültürel iklimi bütün bu boyutlardan derin etkiler taşır.

Farklı yüzleri, değişik bölüm ve kategorileri de bu bütünden ayrıştırılamaz.

Söz konusu çok yönlülük, çok boyutluluk esasına göre değerlendirildiğinde kent kültürü ve kent kimliğinin o kentin bütün bir yaşama, düşünme, eyleme pratiklerini, kentin kendine özgü yapısını, kent bağlamında ortaya çıkan üretimlerini ifade ettiği görülür.

Kentin kültürü ve kimliği, o kentin topyekün bir imge olarak var olmasıyla doğrudan ilgilidir.

Kent imgesi, gerek kültürel doku gerekse kimlik unsurları bakımından kentin ipuçlarını, temel yönlerini, esaslarını barındırır.

Bir imge olarak kent kendine ait pek çok şeye referans olur.

Bir kent imgesinde Lynch üç önemli esas belirler: aynîyet/özdeşlik, inşa/yapı ve mana.

Özdeşlik ilkesi bir kimlik ve kültür katmanı olarak kentin biricik ve benzersiz oluşunu ifade eder.

Kentin bizzat kendisi olması, başkasından esinlenmeden kendi yapısal unsurlarına bağlı kalarak var olması beklenir.

Bu noktada, başka kentlerin kötü birer kopyası olan kentlerin nasıl bir imgeye büründüğü hemen akla gelir.

Kent imgesinde bir diğer ilke olan yapı, kentin görünümü yani fiziki ve mekânsal biçimlerine karşılık gelir.

Binalar, yollar, köprüler, meydanlar, abideler, evler ve bütün bu yapıların mimari özellikleri, görünümleri, biçimsel anlamları o kentin imgesinin başat kaynağı olur.

Hiçbir şekilde kent imgesi onun yapısal özelliklerinden, yapı değerlerinden ayrılamaz, kopamaz.

Bu bakımdan her yapı aslın da o kent imgesine atılan bir imza, bir çentiktir ve bundan dolayı da kültürel, iktisadi, dini, siyasi vb. kimi şifreleri taşır.

Son ilke olarak ifade edilen husus ise aslında o imgenin var olmasını tamamlayan anlamdır.

Anlam kentin her yerine ve her şeyine sinen ve onun kimliğinin ipuçlarını ele veren, kenti okutan, kenti gezdiren, kentten manalar belki de dersler çıkaran temel yapıdır.

Anlam kent kültürünün ve kent kimliğinin halesi ve iklimidir. H

er kent kendi anlam haritasının çizgilerinde var olur.

Bir kent imgesinde Lynch üç önemli esas belirler:

1-aynîyet/özdeşlik,

2-inşa/yapı ve

3-mana.

Her kentin bir adı vardır, ad onun kültür ve kimliğinin yalın bir işaretidir aslında.

Çünkü isim pek çok şeyi temsil eder, pek çok şeyi taşır.

Kent, kültür ve kimliğine ilkin adıyla kavuşur.

Kent ilkin adıyla var olur: Mekke, Kudüs, İstanbul, Paris, Bağdat, Petersburg, Tokyo, Isfahan, Halep, Üsküp, Berlin, Manhattan olur: Adı sanı ayrı, dunyaları apayrıdır.

Ortak yönleri çoktur elbette; ortak arzuları, ortak güzellikleri, çirkinlikleri

Ne ki hepsi kendi basına, kendi kimliği ile bas başadır, kendisi olarak vardır çunkü isimleri o kentlerin kültür ve kimliğinin bir parçası ve hatta kaderi olur

Kent kültürü ve kent kimliğinin bir başka ipucu, hayat tarzlarında saklıdır.

Kentlerin adları gibi yaşam tarzları da birbirinden farklılaşır, her biri kendi özelinde hayata dahil olur.

İnşalar, mekânlar, insanlar, ritüeller, inançlar, değerler, hayat tarzları, bölgeler, mahalleler, sokaklar, hatta kentin silueti, dokusu, ruhu, ilgiler, imkanlar elele verip o kentin kültür ve kimliğini dokur.

Kent bu katmanlarda, bu yapıda haya bulur.

Bu asli durum her kente bir dil, bir gramer verir, o kentte yaşamanın, o kente tutunmanın yoluna gösteren dil ve gramer.

dil ve gramer à o kentte yaşamanın, o kente tutunmanın yoluna gösterir

Kenti bir varlık haline getiren, onu biricik kılan da budur zannımca.

Kentlerin adlarıyla birlikte belli bir kültür ve kimliği ifade etmesi, imgesel bir çağrıya kapı aralaması bundandır.

İstanbul'un hayat tarzı ile Konya'nın, İzmir'in yaşama iklimi ile Ağrı'nınki ne kadar farklıdır.

Acaba Maraş'ta hayat Trabzon'da aktığı gibi mi akar? Edirne'nin Kars'a sözü nedir? Neden bir Sivash ile bir Sinoplu ayı ayn değerlendirilir; neden Hatay'm insanlarıyla dibindeki Antep'in insanları arasında farklar görülür? Şırnaklı'nın imajı ile Manisalı'nın imaj neden ayrıdır? Bu biraz da o kentin kültür dünyası ve kimlik kalıplarıyla ilgili değil midir?

 Avusturalya'nın en büyük iki kenti Sidney ve Melbourne'ü karşılaştıran Lupton, bu kentlerin tiplerinde dahi önemli bir ayrım olduğunu ileri sürer.

"Sydney sakinleri ; daha hedonist ve kaygısız, zihinlerini beslemektense bedenin gelgeç zevklerine düşkün olarak tasvir edilir.

Sydney, genellikle güneşli bir kent olarak resmedilir, subtropik iklimi, zengin bitki örtüsü, güzel limanı ve çok sayıda plajıyla esenlik ve gevşeme hislerine katkıda bulunur ve büyük ölçüde açık hava yaşam biçimini destekler...

Melbourne sakinleri ; çoğu kez daha entelektüel, daha Avrupalı ve yaşama karşı ciddi insanlar olarak tasvir edilirler.

Bu, Melbourne'nün plajlardan yoksunluğuna, Avustralya kıstaslarına göre daha soğuk iklimine ve iyi planlarımış ızgara caddeli yerleşimine bağlanır.

Melbourne'ün bu veçhelerin ona adamsı ama insanların açık hava etkinlikleriyle zevk peşinde koşmak yerine pub, kafe, kitapçı, sinema ve ya tiyatrolarda toplandıkları kültürlü bir muhit özelliği kazandırır."

Kentlerin kimliğı onun kültürel kodlarında saklıdır.

Kente dair ne varsa bu kodlarda yuvalanır.

3. Kent Kültürün İlmekleri

Kent merkezdir, hayatın tüm boyutlarının yoğun bir şekilde süreğen hale geldiği bir mekândır.

Kent, merkez oluşunu çekiciliğine borçludur yahut kent zaten merkez olduğu için çekicidir de denebilir.

Tarih boyunca kent insanın arzusunu kabartmıştır, insan onu dayanılmaz şehvetle arzulamıştır.

Ona dahil olsa da olmasa da, sevgili yahut düşman bilse de, insan kenti hep önemsemiş, kente yönelmiş, en azından ona dönmüştür.

Tabi burada kalmamış, ileriye atılmış ve kentler kurmuştur, bile isteye.

Bir mıknatıs olarak kent her şeyi çekip çeviren, kendine bağlayan bir imge olmuştur.

Bunda elbette kentteki birikimin, bizzat kentin varlığının etkili olduğu söylenebilir.

Kent kültürünü var eden bütün hasuslar burada yoğunlaşma, üst boyutlarıyla ve ayrıntılarıyla var olma, kristalleşine, incelme, estetik bir zirveye ulaşma özelliği sergiler.

Medeniyetm neden kentle birlikte anıldığı burada daha net anlaşılır, medeniyet merkezde neşet eder ve bu da kenti öne çıkan Kent, mekandır, kültürün ilmek ilmek dokuduğu bir yaşam alanıdır.

Kent, mekänin bir kültür ve hayat kalıbı olarak ne kadar etkin olduğunun bir ifadesidir.

Kent, hayatın dolu dizgin aktığı, farklı hayatların bu akışta zaman zaman birbirine değdiği zaman zaman teğet geçtiği bir mekânsal organizasyondur.

Kenti var eden farklı hayatlar ise kendilerine özgü mekânlarda oluşur.

Böylece kent, mekânın hayatla, hayatın mekânla bütünleştiği en yoğun yaşama alanı haline gelir.

Sokaktan caddeye, mahalleden semte, varoştan gettoya, güvenlikli sitelerden uydu kentlere, gökdelenlerden gecekonduya tüm kentsel mekânlara özgü hayatların varlığı söz konusudur.

Mekân belli bir hayat tarzına varan en kestirme yolu imlemektedir.

Bu doğrultuda kentte hayatın izine mahalle, semt, meydan, bulvar, çarşı, vitrin, cadde, sokak, varoş, getto, gecekondu, uydukent gibi mekânlardan varılabilir.

Bir mekân formu ve kültür ilmeği olarak kentin kendisi, mekân-kültür ilişkisinde öne çıkar.

Kent, bir farklılıklar sahnesidir.

Hayat değişik iklimleri, renkleri, tarzları, tipleri ve gerçekleriyle yer alır kent sahnesinde.

"Kentin kendisi karmaşık bir toplumun güçlü simgesidir ve tek-örnek olmayan ne kadar çok şeyi barındırır.

Bir farklılıklar, başkalıklar, zıtlıklar ahengi, armonisi, seremonisi yahut çelişkisi olarak anıtlaşır kent.

Kent, kendi içinde farklılaşan, ayrışan ve heterojen bir yapı oluşturan nüfusu barındırmaktadır."

Şehir birbirlerinden farklı insanları bir araya getirir, toplumsal hayatın karmaşıklığını yoğunlaştırır, insanları birbirlerine yabancı olarak sunar" Richard Senett / Kent Ve Taş

diyen Sennett, kenti, yabancıların kol gezdiği bir mekân olarak ifade eder.

Yabancıların yoğunlaştığı bir alandır kent mutlaka, ne ki insan bu yabanıl diyarda da kendine yakın olanı bulmak için çabalamaktadır.

Kişisel, toplumsal, cemaatsel birlikler kurmakta, bir şekilde sesine karşılık aramakta, belki insan olmanın en yalın biçimini tüm zamanlarda yürürlüğe sokmaktadır.

Farklılıklar, yabancılar denizinde boğulmama adına bir mücadele ortaya koymaktadır.

Kente alışmak, kenti kendine alıştırmak istemektedir.

Elbette bütün bunlar da kentin gerçekte, karmaşık bir düzlem olma yönünü değiştirmemektedir.

Kent, özgürlük alanıdır, "kent havası özgür kılar' diyen meşhur bir Alman atasözü, kentin özgürlüğü besleyen yönüne işaret eder böylece.

Kent havası insanı birkaç açıdan özgür kılar.

İlkin gündelik hayatın sürdürülmesinde bu özgür ortamı görmek mümkündür, Yabancılarla dolu bir iklimde insan kendini yalnız ve bağlantısız hissedebilir.

Bu yabanıl ortam insana özgürlüğü verebilir.

Kendi muhitinde, öz yurdunda kimi belirgin sınırlarla çevrili insan, o sınırların olmadığı yerlerde kendini daha farklı bir iklimde bulabilir.

Kentin dünya kadar hayat tarzını, tutum ve davranışı, rolü pozu, edayı, ilgili ilgisiz bin bir resmi barındırmasında biraz da bu rahatlatıcı ortamın yattığı düşünülebilir.

Kent, başka alanlarda da özgürlüğü besler.

Siyasal ve düşünsel hareketlerin ortaya çıkışı ve yayılışında, maddi, entelektüel ve kültürel etkinliklerin oluşturulmasında kentin daha rahat bir ortam sunduğu söylenebilir.

 Bir merkez olarak insanı çeken kent, bunu özgürlüğe alan açmasına da borçlu olsa gerek.

Elbette kentin insanı özgür kılması, onu kuşatmadığı, baskı uygulamadığı şeklinde anlaşılmamalı.

Kent, hiçbir zaman sınırsız bir özgürlük alanı olmamıştır.

Bilakis kent, ayu zamanda iktidarın etkin bir şekilde ve tüm kurumlarıyla yerleştiği bir mekân olmuş tur.

Kent, iktidarın açık ve gizli hissedildiği, izlendiği, gözlendiği ve gerçekleştiği, dönüştürüldüğü mekandır.

İktidarın tanıdığıdır kent, tanığı olmakla kalmayıp bizzat uygulanabilmesi için kendini seferber edendir.

Kentin yapısı ve düzeninde iktidar mündemiçtir.

Buna yaşam tarzlarından modalara, düşünme kuruluşlarından siyasal ve iktisadi aktörlerin eylemlerine, kentsel dönüşümden kameralara, kent mekânlarına açık müdahalelere ve hatta iktidar eliyle üretilen kentlere kadar pek çok sahada izlemek mümkündür.

Bir özgürlük ortamı olan kent, bugün daha fazla iktidarın yuvalandığı bir mekândır.

Özgürlüğü besleyen kentsel yaşam, paralel bir şekilde bireyselleşmeye de yol açmaktadır.

Bireycilik, ayrışma, kopma, yalnızlık, yabancılaşma kentin ayırıcı bir vasfi haline gelmektedir.

Simmel'e göre bu durumun bir dizi nedeni vardır.

Öncelikle insan metropol hayatınım boyutları içinde kendi kişiliğini ortaya koymak gibi güç bir işle karşı karşıyadır...

Birey, toplumsal çevrenin ilgisini bir şekilde üzerine çekmek için, çevrenin farklılıklara ilişkin duyarlılığından yararlanır.

Sonunda insan, kasıtlı bir şekil de tuhaf olmaya teşvik edilir, yani yapmacık tavırlar, ani değişkenlikler gibi metropole özgü aşırılıklara yönelir.

Insan "farklı olma" adına türlü türlü eylemlere girişir.

Kendi farklılığını, ötekinden ayrılma nedenleri daha belirgin bir şekilde eylemleriyle dillendirmeye girişir.

Bununla birlikte kentteki bireyler arası ilişkiler kısa ve seyrektir.

Kent, farklılıkların bir aradalığı yahut çelişkisi olduğu kadar aynı şekilde bir ayrışma ortamıdır.

Kentsel ayrışma, geçmişten günümüze değişik biçimlerde, farklı içeriklerde kentle beraber var olan bir gerçekliktir.

Çok değişik sınıf, zümre, meslek, din, ark, millet unsurlarını barındıran kent, kendi içinde kimi kapanmalara, ayrışmalara yol açmıştır.

Genel kentsel kültür dairesinde farklı gruplar kendilerine göre seçenekler or taya koyabilmişlerdir.

Tefrika doğal bir şekilde geliştiği ve kentsel hayatın tabii bir sonucu olduğu gibi bile isteye, belli bir siyaset, kimlik ve kültür kalıbı olarak yahut maddi, entelektüel, dünyevi farklılıklar temelinde de gerçekleşebilmektedir.

Kentsel ayrışma, bir kimlik ve kültür farklılaşmasına denk düşmektedir temelde.

Yaşam tarzlarının ayrışması, düşünsel ayrışma beraberinde benzer yapı ve kimliklerin kendi özel dünyalarını var etmesini salık vermektedir.

Git gide bu kimliklerin par çalanarak kapanımasını, böylece kent düzleminde sayısız ortamın var olmasını sağla maktadır.

Ancak kentsel ayrışmanın daha saf, yalın ve keskin bir şekilde izlenebildiği alan mekânsal düzlemdir.

 Mekânsal farklılaşma, ayrışımanın keskin ucunu temsil etmektedir.

Geçmişte doğal bir ayrışma işlevi gören kapı, sur, duvar gibi olgular bu gün yeniden yorumlanmakta, biçim almakta ve kentin tam orta yerinde hayata dahil edilmektedir.

Görünmez kapılar, surlar, duvarlar belirgin sınırlar çizmekte, kenti bölmekte, adaletsiz ve eşit olmayan yeni bir kent hayatını kışkırtmaktadır.

Bugünün kent kültürünün önemli bir sorunu haline gelen ayrışma, bütün dünyayı saran, kuşatan, yeni kimlikler, yeni bakışlar peydahlayan bir boyuta erişmiştir.

4. Kentlileşme

Kentin bir kültür iklimi olması, kendince bir tarz ortaya koyması ve bu tarz de insanı donatması söz konusudur.

Insan kentte başka bir ruh ve hayat ile kuşatılır.

Kentin yaşam kalıplarını zamanla içselleştiren, o kalıpların izinde yeni yaşam tarzlarvyla yüzleşen ve onlan uygulayan insan kentli hale gelmektedir.

Bu anlamda kentlileşme, kentin kültürel ikliminin beklenen ve arzulanan bir sonucudur.

İbn Haldun, göçebe lerin şehirde yeni bir hayat tarzı ile karşılaşıp zamanla ona alıştıklaruu, rahat ve sakin yaşamayı istediklerini belirtir.

Medeni kent hayatı, insanı kendine alıştırmaktadır, onu kendi boyasıyla boyamaktadır.

Kentlileşmenin bir hayat biçimi olduğunu özenle vurgulayan Wirth, kentsel yaşam biçiminin belirgin niteliklerini ikincil ilişkilerin baskın hale gelmesi, akrabalık bağlarının ve ailenin öneminin zayıflaması, komşuluğun kaybolmaya başlaması, toplumsal dayanışmanın geleneksel temelinin zayıflaması paralelinde irdeler.

Buna ilaveten birbirleriyle oldukça parçalanmış rollerle karşı karşıya gelen kentlilerin ise yapay, geçici ve parçacı ilişkiler kurduklarını, soğuk ve kayıtsız olduklarını, yüzeysellik, ussallık, çıkara dayalı ilişki ağında yer aldıklarını belirtir, 10  

Louis Wirth, “Bir Yaşam Biçimi Olarak Kentlileşme”, Ayten Alkan, Bülent Duru (Der. ve Çev.), 20. Yüzyıl Kenti, İmge Yayınevi, Ankara, 2002, s.

Bunu bir adım daha ileri götürerek söylersek, kentlileşme kentli olma halini tüm boyutlarıyla yürürlüğe sokma iradesi ve siyaseti olarak görülebilir.

Kendine özgü hayat kalıplarını siyaseten öneren kent, kentlileşmenin kendi olağan sürekliliği açısından ne kadar mühim olduğunun farkındadır.

Bundan ötürü kentlileşme bir hayat biçimi şeklinde okunabileceği gibi kültürle kendini gerçekleştiren bir siyaset olarak da görülebilir.

Kentlileşme, bir kültür ögesi, bir kültür değişimi sürecidir.

Bir bütünleşme, uyum, bağlanma, çatışma, dönüşüm ortamına işaret eden kentlileşme, insanı yeni bir kültür ve yaşam tarzına käh zorla käh tabii bir şekilde davet etmektedir.

Kentlileşme, kentin değer dünyasıyla yeni bir bakış, düşünme, pratik, eylem edinmeyi gerektirir.

Bu anlamda kent-kültür ilişkisinin verimli bir tartışma alanıdır.

ŞEHİRLİYE DAİR à tekrar oku

MUSTAFA MUHARREM

Yer yuvarlağı üstünde insanoğullarının rastgele lokal öbeklenişleri, tarihin hemen her döneminde baskısını hissettiren ikamet ortaklıkları arayışlarının vaadlerinden doğar.

Dünyanın neresinde hayatın kendini var kılma iradesine rastlıyorsak, orada coğrafyanın ve biyolojik ortamın insan karşısında edilginleşmeyi benimsediğine tanık oluyoruz.

Ardından ayrı bir kaimlik tabakası halinde müşterekliğe bağlanmış bir bilinç, bu saha paylaşımını kendince denetler, değerlendirir elbette.

Daha da ileriye firlayıp, hayatı bölüşmeyi bir ana ilkeye; kurucu norm değerine oturtarak kendi manifestosunu ilan eder.

İnsanların biyolojik devamlılıklarını temin bakımından kapladıkları her alan, day tesirler ile hayat arasında geliştirilmiş ilişki diline, hukuk yöntemine, araç-amaç denklemine göre bir gereksinimler hiyerarşisini de beraberinde getirir.

Açlıktan başlayan piramidal serüven, güven ara katından sevgiye; oradan da hazza yükselirken bunun paralelinde, hayatı onayacak temel bir referans inşasından uzak duramaz hiç şüphesiz.

Açlık à güven à sevgi à haz

İster bir kurguya dayansın, ister bir çağdan, bir anlayıştan halefine devir-teslim silsilesinden aksın, varlık-bilgi-değer cetvelleri, insanlar arasındaki zımni protokollerdir.

Bir üst sözleşmedir bu ve paylaşmayı yaşantı modunda karşılıklılık esasının ifası şartıyla hayatı eksi veya artı, fizik veya metafizik, bireysel veya sosyal bütün boyutlarıyla kapsadığı için, fanusuna girmekte beis görmeyen herkesi ögeleştirir.

Mukimlik iddiası, ekzistansiyal tırmalanmaların tahrişi ve tahrikiyle, muhtaçlar dayanışmasını çabuk üretir.

Çünkü canlılığın ilanı kendi başına yeterli değildir.

Cismaniyet kazanarak canlı kalma maharetini de sergilemelidir.

Kozmik tehlikelerle uzlaşma sağlanarak hayat emniyetini tesis, insan potansiyellerini çok aştığına göre, üstesinden gelinme ihtimali yüksek mutabakatlar seçilmelidir pratikte. Gökle anlaşmak, tabiatla barışı iki taraflı olarak sağlamak imkansız ise, uyumun kutuplarını ba sitleştirmek ve böylelikle somut düzleme kaydırarak görünürleştirmek gerekir.

Bu insanoğlunda trajiği çıbanlaştıran bir evrimdir de: Ulaşılmazlığından dolayı yakınsakta bir çıkış bulmak ve kurtuluşun tabanını genişleterek sona dair korkuyu yataylaştırmak.

Bir bakıma, bilinemeze karşı algılanabilirliklerden örülmüş bu de fans, yeryüzü macerasının bazen miğferi, bazen baltası, bazen de safları sıklaştırılmış bir harp düzenidir.

Taarruza uğramak hakkındaki bütün deneyimini, bütün bizn kimini, bir savuşturma refleksi olarak organize etme dürtüsü, hayat hissedarlığının genel mazeretidir bu nedenle.

Bu nedenle, semavi ya da dünyevi, saldırı nesnesi olduğunu içselleştiren insan, elenme istasyonunda indirilmemenin bütün bedellerini ödemekten kaçınmaz.

Öyleyse, ontolojik güvenlik problemini gidermesi için, biyolojik itkilerinin talep lerine yetebilmelidir. Öyleyse, hayatı da dünyayı da kendisine tanıtımış bir hak bilmeli; bu idrakten devşireceği norm koyuculuk yetkisiyle yaşamayı canı lehine ödevleştirmelidir. Öyleyse, kendine yüklediği görevlerin bir yandan hedeflerini de-recelendirmeli, amaçlarını etikleştirmeli ve estetikleştirmeli; bir yandan da başarma garantisinin beklentilerini eylemleştirerek ödül demini kendisi lehine mutlaka kuv vetleştirmelidir.

Kavga, insanın ontolojik ikamet sahipliği ile son arasıma gerilmiş bir şehvettir bu canlılık boyası sıçramış tabloda ve isin garibi, çerçeve zamanın istikrarını hiç boz-mayan hırsından ibarettir. Dolayısıyla insanın farkına varamadığı dilyman, canir kal-mak uğruna sarıldığı hasretleri dindirebilme gayretinin matematiğidir. Bir bakıma, gayretin hareketleşme baremi olarak zaman, insanı varlığının devamlılığını koruma daki hassasiyetinin izniyle, kademe kademe tüketir.

Hayat enstrümanlarına yöneliş, insanın tarihsel izleği boyunca yaşama formları içindeki yolculuğunun geçtiği mesafeleri verir. İnsanın yeryüzündeki mevcudiyeti, bu yüzden hayat üsluplarının yeğlenme ve terk edilme hikayesidir. Bu yüzden bir ha yattan diğerine sıçramak, ikamet etme stilleri içinde ilerlemektir de.

Mukimliğini çevreye nüfuz misyonuyla koruma altında tutmak niyeti, kişioğulla-ı sınıfından şehirliye has bir perspektiftir. Doğumla başlayıp ölümle biten rüyada santral olma vazifesi üstlenebilecek kabiliyet ve azim göstermek, şehirlinin ikamet terbiyesidir yani. İnsanı tehdit eden korkulara karşı birlik içinde bir hat çekmek, dip-lemesine bir blöften başka bir şey de değildir aslında ama, bu ekonomik ve bir o ka-dar sembolik hile, acziyeti simetrik bir avuntu şebekesine evirir.

Ekonomiktir, çünkü aşkın ile yüz yüze hesap görmenin pahasını rayiçlendirmek-tense denklik ölçüsünü dünyanın sunduklarından keser. Böylelikle mücerredin tartı da çekilemez sıkletini silip yerine müşahade kapasitesinin hacmini geçirir. Nicelik-selleştirilme müjdesini haykıran, nitelin erişilmezliğinden çok daha kolay bir mesa fe, çok daha itaatkar bir munisliktir. Şehirlilik, bu kertede tabiatın da hayatın da in-sana karşı yaktığı sadakat ışığı etrafında kümelenme hamlesidir.

Semboliktir, çünkü kolektif tasvipler ve tasdiklerin kalburu, özel anlamlandırma ların genel kodlar olarak ilişkileri tanzimini disiplinleştirir. Kişiler, bu semboller dü zeninin rükünlerine göre figürleşir. Aradaki ilmekler, düşünüşleri, duyuşları ve tasa-rımları parolalar yardımıyla taşıyıp açan dilin bazen tekli bazen çoklu kuryeleridir. Kişilerin zihinlerini üyelik aidatı olarak ödediği bir örgüt modelidir dil bu yüzden ve içine alınmışlık, objelere, tarihe, topluma adım atabilmektir.

Bu semboller, korkuya karşı insanı koruyacak savunma aletleridir ayrıca ve bu sayede şehir, aynı muhkem mecazlarda müttefik olanların mekan meselesidir. Şehir-li bu vechesiyle, aynı güneş altında bulunmaktansa, birbirlerine üstünde konvansiyo na gidilmiş remz ve mecazlarla perçinlenmektir. Mensubiyet, sembollerin birleştiri ci ve yapıştırıcı faaliyetine tanınan fırsat ırmaklarınca emzirilir, gürbüzleştirilir. Şe hirli bu yüzden sembollerin merkezden çevreye mekanlaştırılmasının aklı olarak ta biatı kendi mizansenine, kendi heyecanlarının sahnesine iliştirir. Bu dekoratiflik. dünya ikameti cihetindeki sahiciliğinin şeffaflaşmış delilidir halbuki ve bu yolla, hä küm sürmeyi bir müdahale fesahatinin cezbesine çevirir.

Mukim kalmayı, hemcinslerini tokuşturarak kaybedenler için bir tasviye meleke. si ve kazananlara ise bir sulh güvencesi yapan, şehirlinin hayata dair vukufiyetidir Bu duruşun referansı, hiç şüphesiz tesisleşmiş menfaatlerdir. Hayatın, bu menfaat id rakinden zengin ve bir o kadar da her türlü takdim kombinasyonuna müsait teşkilat lanmalar üretebilmek demektir. Şehirli, mekanlaştırmayı bir menfaat koordinasyonu nun mükemmeli ıskalamak istemeyen iç hatasızlığına çabuk razı etmekte mahirdir. Estetik artık organize bir yükseliştir ve zevkler, bu irtifa sebebiyle kişiyi zorunluluk ların baskısından müstakilleştirir. Bu yüzden şehirli, ikameti estetize eden çok kaz manlı bir tecrübedir. İkametinden tabiatın da tutmaktan ve katılmaktan başka bir şey yapamayacağı istikamet kazanmak, şehirliye özgü bir ontolojik yetenektir.

Şehirli olmak, bu bağlamda inceltilmiş argüman dizilerinden hangisinin durumu açıklayabileceğini belirlemek üzere, ihtiyaçları tablet cevapların nezaketinde işle mektir. En kutsaldan en sıradana, bir silsile izleyerek mukimliğinin gereklerini kar şılıklı güvence taahhüdleri olarak istifler şehirli. Emniyetini, metafizikten pratije, otoriterden başı buyrukluğa, güzelden kötüye birbirini nötrleştiren zıtlıkların denge-sini gözetmekten türetir.

Denge, şehirli için kozmik telakkide de, sosyal münasebet ekseninde de, oto kon-trol ve oto kritik süreçlerinde de hem bir ikamet ritmi, hem bir hayatiyet akidesidir.

TAŞIN GÖVDESİNDEN DÜŞÜRÜLEN ŞEHİR

ALİ AYÇİL

1

Yalnızca ilk çağlarda değil, basım tekniklerinde ciddi bir sıçramanın ortaya çıktığı Orta Çağ sonlarına kadar 'yazı', kentin ve mimarinin ayrıştırılmaz birer parçasıydı.

Sümerlerin, yumuşak kil tabletler üzerine nakşedip pişirdikleri iptidai işaretler-den, kadim şehirlerin anıtsal yapılarına uzanan dört bin yılı aşkın zaman boyunca kentler, yazı ve yapının iç içe inşa edildiği birer "kitap kent" hüviyetine sahipti.

İnşa edici zihnin yazı ve yapıyı iç içe geçirmiş olması, mimariyle alfabe arasında eş zamanlı bir dönüşümü de elzem kılmış; taş ve harf tıpkı bir ikiz gibi aynı rahmin içinde birlikte incelmiş, beraberce olgunlaşmıştı.

Bir rahimde şekillenmelerinden ötürü, mekânın ve cümlenin inşası arasında aynı zihin işleyişinin ürünü olan başka bir ortaklık daha vardı: Taşlar aslında birer harfti; yan yana gelerek cümleleri yani duvar-ları, birer paragraf olan odaları ve nihayetinde 'yazı yapı'yı ortaya çıkarıyordu.

Kil tabletlerin, taşların ya da bir yazı gibi şekillenen yapıların cephelerine kondurulan harfler, mekânı düşüncenin, kanunun, ilahiyatın, kimi zaman da düş kurmanın kamusal zemini haline getirdi.

Düşüncenin derinliği ve vardığı boyut, doğal olarak kendini kentin mimarisinde sergiliyordu.

Victor Hugo, Orpheus'un taştan harflerinin yerini Gutenberg'in kurşundan harfleri alınca, mimarlığın da tahttan düştüğünü söyler.

Bu aslında "kitap kent"in de sonudur.

Orta Çağ'ın sonlarından itibaren alfabe kentin gövdesinden ayrışmaya başlayacak, alfabeyi ve yapıyı iç içe inşa eden zihin bir biçimde çatlayacaktır...

2

Yazının, yapının böğründen sökülüp alınmasıyla, modernliğin temellerini atan düşüncenin eş zamanlı olarak gelişmesi de bir tesadüf değildi.

Kadim gelenekte iç içe gelişip boy atan insan, yazı ve yapı, modern düşüncenin tarihi içerisinde tam tersi istikamete girecek, peyder pey ayrışmaya başlayacaktı.

Kendi kendini dillendiren, insanı hafızasının hem ortağı hem de mağduru haline getiren "kitap kent" bir dillendirilendi artık.

Başka bir deyişle, alfabenin taştan ayrışması, mekânla zihin arasında da bir mesafe açmış, onu üzerine konuşulabilir kılmıştı.

Zamanla olgunlaşacak bu ayrışma, kentin anlatımını başka bir zemine taşımanın önünü açtı.

Kentin, edebiyat tarafından yeniden tasarlanması ve bunun taştan/yapıdan bağımsız bir zemine işlenmesi, 'yazı yapı'daki çözülmeyle başladı.

Çünkü hem şiir, hem düşünce hem de diğer anlatılar, mekânın gövdesine, hacmine ve arzusuna eşlik etmekten kurtulmuş, onu kendinden bağımsız olarak düşleyecek, kayda geçirecek, dahası taşıyabilecek yeni bir imkâna kavuşmuştu.

Kentin bir kitaba sığdırılabildiği yeni bir dönemdi bu dönem ve bu yeni dönem, bambaşka bir şehrin, bir "edebiyat şehri" nin kuruluşunu müjdeliyordu...

3

Kentin anlatımındaki tarihi dönemecin, bütünüyle yazı yapı arasındaki çatlakla başladığını söylemek haksızlık olur.

 İki sebebi var bunun.

İlki "kitap kentler" in bizzat kendileri, kendilerinin ifşacısı idiler ve eski zaman kentlerinde mekânın algılanış bir biçimde yine kentin gövdesine nakşediliyordu.

İkincisi hem sözlü gelenek içinde üretilen, hem de tüccarların, orduların, kaçkınların, seyyahların ve hacıların bir coğrafyadan diğerine taşıyıp durdukları kent intibalarıyla şekillenen bir anlatı söz konusuydu.

Yazıyla yapının çözülme sürecinde ve şehrin dışarıdan bir gözün anlatı nesnesi haline gelişinde seyyahların rolü sanılandan daha büyüktü.

Modern bakışın dokulara ayırdığı ve çok daha özel bir duyguyla ilişki kurduğu sonraki şehir anlatılarına benzemese de, seyyahların kentleri, ötekinin evine, sokağına, kısacası mekân içinde şekillenen hayatına yönelen bir merakın ürünüydü.

Marco Polo'nun aslında hiç gitmediği kimi şehirleri hayali olarak anlattığı iddia edilir.

Doğrusu bu edebiyattan çok tarihin bir konusudur.

Edebiyat cephesinden bakıldığında, kentin anlatıcısının, mekânın kendi görünüşüyle onun düşlenişi arasındaki sınırı belirsizleştirmesi neredeyse kaçınılmazdır.

Kent anlatımlarının mirasının şekillenişinde, seyyahların hiç de yabana atılmayacak bir iş gördüklerini kabul etmemiz gerekiyor...

4

Alfabeyle iç içe şekillenen, bir cümle gibi duvarları örülen eski kentlerin, edebiyat tarafından taşın gövdesinden koparılarak yazı nesnesi haline getirilmesi, onun tıpkı bir insan gibi canlı bir gövde olarak algılanışıyla eş zamanlıdır.

Mimar, ressam, matematikçi ve bir anatomi uzmanı olan Leonardo da Vinci'nin bu dört yüzü, rönesansın şafağında ortaya çıkman şehre ait yeni düşüncelerin bir terkibi gibidir.

Eski kentler gibi "tasarlanan" ve simetrisi sağlanan yeniçağ kentinin artık resmedilebilir bir yanı da vardır ve o tıpkı bir insan bedeni biçiminde düşünülmeye başlanmıştır

Meydanların, yolların, ana ve ara sokakların ve evlerin bedendeki karşılıkları, kalp, atar - toplardamarlar, kılcal damarlar ve hücrelerdir.

Bütünlüğü parçalanan, gövdesi liflere ayrılan bu yeni şehrin yeni bir ahalisinin de ortaya çıkması kaçınılmazdı.

Bir den fazla değişkenin bir araya gelmesiyle biçimlenen yeni kentlerin, bireyi de şekillendiren mekânlar oluşu, "seyyah göz" den, modern anlatıcıya geçişin kapısını araladı.

 Parçalı, karmaşık ve an be an ruhu tehdit eden yeni kentin yazıya geçirilişinin hikâyesi, bu uzun dönüşümün kendisi kadar karmaşık ve sancılıdır...

5

"Yazı kent" ten beden kente geçiş, mekânda bir düşüşe de işaret eder.

Nihayetin de yazı kent bir "tanrı kent" ya da "tevhidi şehir'di.

Şimdi bütün parçalara bölünmüş kutsal olan dünyevileşmeye başlamış ve kötülük doğal olarak kentin bir parçası olmaya hak kazanmıştı.

Modern anlatıcı istese de bu dönüşümden bağımsız bir zihin işleyişiyle hareket edemezdi.

Bunun iki sebebi vardır; hem kelimeler bu dönüşüm esnasında bir bağlamın parçaları olmaktan çıkmış, başka bir deyişle "söz düşüş hem de kentle birlikte toplumun bedeni de parçalara ayrışmıştı.

Kent kutsallığını  yitirdiği ve insan ciddi biçimde semadan koptuğu için, bundan böyle eşyanın ruhani yeti biraz da edebiyatçı tarafından inşa edilecektir.

Modern şehir anlatıcısını bekleyen garip bir çelişkidir bu.

Çoğullaşmış mekânın bu yapayalnız düş kurucusu, aynı mekânın anlamını bulmaya da mahküm biridir artık.

Şehir anlatılarında, bu kaçınılmaz çelişkinin yazarın yakasını bırakmadığını görürüz.

Yine de çelişkinin zirveye vardığı yer modern şiirdir.

Modern şiir, yeni zamanın birbirinden kopmuş nesnelerini bir araya getirme, mekânın ve zihnin parçaladığını dilde birleştirme çabasının bir ürünüdür.

Şair, tanrı kentin parçalarını ve insan tasavvurunun çözülüşünü, dilde toparlamak, ona yeniden bir ahenk kazandırmak için didinip durmaktadır.

Baudelaire'le Rimbaud, Yahya Kemal'le Ahmet Hasim arasindaki temel fark, buradadır.

Baudelaire ve Yahya Kemal, hala daha bir tanrı kentin söz bağlamını korumaya çalışırken, Rimbaud ve Ahmet Haşim bu beyhude çabayı bir yana bırakıp, düşmüş şehrin mekânını dilde bütünleştirmeye, ona yeni bir ruhaniyet kazandırmaya yönelmiştir...

6

Yine de, kenti metne taşıyıp duran asıl işçi şair değil romancıdır.

Romancıdır çünkü o bizzat şehrin bir ürünüdür.

Büyük düş kurucu Don Quijote kırdan kente evrilen yeni dünyanın eşiğini ustalıkla geçmiş, ardıllarına bedelini ödeyemeyecekleri bir miras bırak mıştır.

Epik anlatının çözüldüğü, mekânın çıplaklaştığı, insanla hayat arasındaki mesafenin ortadan kalktığı bu yeni zemin, sayısız yüzüyle romana konu edilecektir.

Aslında kimin kimi anlattığı netameli bir konudur.

"İnsan yaşadığı yere benzer." demişti, Edip Cansever.

Başlangıçta anlatıcısırı büyüten, onun zihnini, tasavvurunu şekillendiren şehir, bir yerden sonra onun tarafından tekrar bir kurguya tabi tutulur.

Yeni zamanların parçalı şehrinin, anlatının bizzat nesnesi olduğu durumlar da parçalıdır.

O kimi zaman bir ev, kimi zaman bir semt, kimi zaman bütün bir gövde, kimi zaman da izlenim ve düş olarak girer metne.

Belli kentlere yoğunlaşan, içinde yaşadığı şehri bir "roman kent" olarak yeni baştan kurgulayan yazarlarda, kentle yazıcı arasında hiç bitmeyen bir etkileşimin yaşandığını, sayısız imge kapısının açık durduğu bu iri gövdenin romanı daima beslediği görürüz.

 Bir hafıza olarak, bir kötülük ve karmaşa olarak, bir eğlence ve imkân olarak ve bir gelecek olarak kent, yazan adamın kışkırtıcısıdır...

7

Ama kent bir sınırdır da.

Anlatıcısını beslediği gibi, onu kendi gövdesinin mağduru haline de getirir.

Kafka'nın romanlarında varlığını hissetiren bu "belirleyici mekân" aşmak için, kimi yazarlar zamanı atlatmayı denerler.

 İktidarı kendi kentinin bünyesinden yola çıkarak anlatamayacağını bildiği için gelecekte bir iktidar kenti düşleyen Orwell'in "1984" ü ile Calvino'nun "Görünmez Kentler" i, mekanın anlaya çektiği sınırı aşmaya matuf birer çabaydı.

Siirle aşılabilecek bu suuts, yine düz yazının imkânları icinde kalarak aşma arzusu, bir yok mekâna yöneltti onları.

Ancak olmayan bir kentin mevcutlarından bağımsız olarak düşlenememesi, hayali şehri de bir bakıma hayal olmaktan çıkarıyordu.

"Yazı kent" ten koparılan alfabenin, rahmine halen daha sadık kaldığının bir işaretiydi bu.

SEYAHAT AŞK İMİŞ...

AYDIN ÜNAL

"Üstad Ebu Abdullah Ibn Battuta der ki:

Kutsal evi haccetmek ve Yüce Peygamberimizin mezarını ziyaret amacıyla yedi yüz yirmi beşte Tanrı ayı Receb'in ikisinde Perşembe günü (12 Haziran 1325) do  ğum yerim olan Tanca'dan hareket ettim. Ne sohbetiyle ferahlayacak eşim ve dos tum, ne de beraber yürüdüğüm bir kervan vardı. Lakin kalbime bu kutsal topraklan görme arzusu iyice yerleştiği için dostlarımdan ayrılmayı göze alarak kuşların yues dan gidişi gibi terk ettim yurdumu. Annem ve babam henüz hayatta oldukları için in ce bir hüzne boğuldum ayrılırken. Ayrılıktan benim payıma düşen neyse onların pa yına da düşen oydu. O zamanlar 22 yaşındaydım."

Ebu Abdullah Muhammed İbn Battuta Tanci, Rihletü İbn Battuta adlı seyahatna mesine bu sözlerle başlar. Fas'ın Cebeli Tarık kenarındaki Tanca şehrinden Hac için yola çıkan İbn Battuta, yaklaşık 30 yıl boyunca 117 bin kilometre yol kateder. Ku zey Afrika, Orta Afrika, tüm Hicaz yarımadası, İran, Anadolu, İstanbul, bugünkü Irak, Filistin, Suriye, Kırım, Kazan, Semerkand, Harezm, Herat, Tus, Delhi, Maldiv ler, Bangladeş, Malezya, Çin, Sumatra, Cava'yı gezer... Birkaç kez hac yapar. 1350'de memleketine geri döner ama, duramaz ve yeni bir seyahate çıkar. Endülüs ve oradan Afrika içlerine açılır. 1353'te yeniden Fas'a döner.

İbn Battuta'yı yola revan eden, hiç şüphesiz hac arzusudur. Ancak Üstad kendi sini Mekke'den geçecek rüzgara teslim etmiş, 28 yıl içinde birkaç kez Mekke'ye uğ ramanın yanında o günün dünyasını da neredeyse tamamen gezmiştir. Seyahatname si o günün dünyası hakkında eşsiz bilgiler ihtiva eder. Yollar, ülkeler, şehirler, insan lar, dinler, mezhepler, yaşam tarzları, savaşlar, iktidarlar... Seyahatnamesini sılaya döndükten sonra yazdırmıştır. Not tuttuğuna dair bir delil yok, zaman zaman hitar sızlıklar, bilgi yanlışları, kopukluklar göze çarpsa da, 30 yılın birikiminin şehir ve in san isimlerine kadar hafızada saklanmış olması hayrete şayandır.

İbn Battuta'yı seyahate teşvik eden sebeplerden birinin, ilim tahsilinde gösterdi ği hevessizlik ya da tembellik olduğu iddia edilir. Döneminin ilimlerinin hiç birinde uzmanlık sağlayamamıştır. Belki de, çok okuyamadığı için çok gezmeye karar ver miş ve bu sayede kolay elde edilemeyecek bir bilgi hazinesine sahip olmuştur. Seya hatten döndükten sonra anlattıklarına kimselerin inanmadığı da rivayet edilir. Ancak hem gittiği ülkelerde, hem de nihayet kendi ülkesinde biriktirdiği ilmin değeri anla şıldığında epeyce itibar da görmüştür.

İbn Battuta bir seyyahtır. Bunun yanında örneğin Marco Polo bir gezgindir. Ibu Battuta, Resululah'a ve Beytullah'a ulaşmak yolunda tamamen hesapsız ve kitapsa bir yolculuğa çıkmıştır. Kabe'de tavaf, Arafat'ta vakfe dışında bir gayesi yoktur. Zaman mefhumu anlamını yitirmiş, gurbet ile sıla kavramları birbirine karışmıştır. Para kazanmış, kaybetmiş, çalışmış, gittiği ülkelerde kadılık gibi makamlara getirilmiş evlenmiş, boşanmış, çocukları olmuş ama yoldan vazgeçmemiştir.

Zamanın seyyahları gibi görmek, görmüş olmak, tecrübe etmiş olmak, orada bir süre bulunmuş olmak gibi fani hevesleri de yoktur.

Gördüklerimi ilerde anlatırım, yazarım derdinde değildir. Seyahatnamesi, bütünüyle yola teslim olmuş bir seyyah portresi çizer.

 Gördüğü hiçbir şeye şaşırmaz. Hayalkırıklığı yaşamaz. Heyecanlanmaz. Merak etmez. Kaydetmez, Gittiği hiçbir yerde turist olmamıştır.

Mudurnu önlerinde Anadolu Türkleri tarafından aldatıldığında ve donma tehlikesi geçirdiğinde dahi sinirlenmez, öfkelenmez, kin tutmaz.

İnsan sarrafı olmuştur.

Bakışlardan, tavırlardan, hal ve hareketlerden ne denilmek istendiğini anlar. İstenmediği yerde durmaz, baş tacı edildiği yerde oturup kalmaz.

Battuta'nın seyahat planı da yoktur. Gittiği şehirlerde, ülkelerde, camileri, tekkelerı, kabristanları, ulemayı, evliyayı, sultanları ziyaret eder.

Fas'ta kazandığı ilim bütün yol boyunca rehberidir. Belli ki bir şehre girer ve uzunca süre kaldığı şehirde duyduğu mekanları, şöhretini işittiği kişileri ziyaret eder. Şehirde gördüğü önemli ya da önemsiz her şeyi anlatırken, efsaneleri, masalları, hikayeleri dinlemeyi ihmal etmez.

Ibn Battuta Tanca'dan yola çıkarken yanına ne aldığını, nasıl bir hazırlık yaptığını, kendisinin ve ailesinin mal varlığını bildirmiyor. Seyahatname boyunca evliliklerinden, yolda doğan çocuklarından, yol arkadaşlarından bahsetse de, bütün içinde bu bilgi kırıntıları tam bir fotoğraf vermiyor. Geniş İslam coğrafyasında emniyet içinde seyahat ediyor.

Sınırların olmadığı bir dünyada keyfince dolaşırken, Müslüman olmayan topraklarda da İslam dünyasının gücüyle emniyette kalıyor, itibar görüyor.

Ancak Battuta'nın yalmz gezmediğini, maiyetiyle birlikte seyahat ettiğini de eserinde görüyoruz.

Yanındakiler-den hemen hiç bahsetmiyor, dostlarım diyor, cariyelerim diyor, çocuklarım diyor, develerden, çadırlardan bahsediyor. Bir yerleşim yerine girdiğinde, sanki önden bir haberci gitmiş gibi karşılanıyor, şehrin ileri gelenleri tarafından ağırlanıyor, ülkelerin sultanları tarafından kabul ediliyor.

Her ne kadar Anadolu'da, misafir ağırlamakta birbiriyle yarışan, hatta rekabeti abartıp misafiri kapmak için çatışma noktasına kadar gelen ahiler onu ağırlasa da, fakir zengin başka bir çok coğrafyada da İbn Battuta yalnız kalmıyor.

Battuta'nın sultanlar tarafından kabul edilmesi belki de yanında taşıdığı mektup-lardan kaynaklanıyordu. Ancak şurası daha da muhtemel ki, her dönemde olduğundan çok daha fazla şekilde seyyahlara değer veriliyor, uzak yerlerden gelen bu kişi-lerin görüp işittikleri merakla dinleniyordu.

Hükümdarlar da İbn Battuta'yı kabul ettiklerinde merakla gezdiği coğrafyaları dinliyor ve rakipleri olan ülkeler hakkında bilgi edinmeye çalışıyorlar. Osmanlı Devleti'nin kurulmasının hemen ertesinde, 1333 yılında İbn Battuta Başkent Bursa'yı da ziyaret eder. Orhan Bey'den bahsetmekle birlikte görüştüğünden bahsetmez, ancak Beylün (Nilüfer) Hatun tarafından kabul edilmiş, kendisine hediyeler ihsan edilmiştir.

Seyyahlığın cesaret istediği, değer gördüğü bu coğrafya kuşkusuz misafir ağırlamak noktasında da bugüne kıyasla çok ileri bir seviyede idi.

Battuta'ya bütün yol bo-yunca azık olan da işte bu misafirperverliktir. Üstad gittiği her yerde hediyeler alıyor, kendisine zaman zaman kılavuzlar veriliyor, at ve develer armağan ediliyor, yolda ihtiyaç duyabileceği her şey kervanına sağlamyor.

İbn Battuta Maldiv adalarında yaşadı maceraları anlatırken, seyahatinin finansmanına iliskin önemli ipuçları vermekle bir-likte anlaşılmayan bir çok nokta da bırakıyor. Önce korsan gemileriyle mücadele ediyorlar, onları savuşturduktan sonra 12 gavur gemisi saldırıyor, savaş oluyor, lakin üstadın tarafı yeniliyor.

"Zor zamanlar için biriktirdiğim her şeyi aldılar. Seylan Hüküm darının verdiği inci ve yakutları, ermislerin bana ihsan ettikleri nice elbise ve yollukla n kaptılar. Donvari bir şalvardan başka hiçbir şey bırakmadılar. Diğer yolcuların da her şeyi alındı. Böylece bizi kıyıya bıraktılar."

Seyyah Kaliküt'a dönüyor, mescitlerden bi rine giriyor, bir fakih elbise, kadı sarık ve bir işadamı da diğer bir elbise gönderiyor.

Kalışını uzattığı ülkelerde seyyah kök salıyor, devlet işlerine dahil oluyor, kadılık makamına yükseliyor, hatta vezirlerle kavgalı hale bile geliyor. Tuğluk Devleti'nin İkinci Hükümdarı Tuğlukoğlu Muhammed Şah'ın Hindistan'daki payitahtında hükümdarla epeyce yarenlik yapıyor. Hükümdar ona kadılık görevi veriyor, ancak üstad bir süre sonra bağlandığı bir şeyhin etkisiyle dünyadan el etek çekmeye karar veriyor. Ama Hükümdar bunu kabul etmiyor, yeni bir vazife veriyor ve seyyahı Çin'e elçi olarak gönderiyor. Birçok savaşta yer aldığını, kılıç kuşandığını, savaştı ğını, esir düştüğünü, ölümden döndüğünü anlatıyor.

Bu arada hanımlarından çocukları oluyor, kimi zaman hanımlarını ve çocuklarını geride bırakıyor, kimi zaman yanına alıyor.

Maldivlerde oğlunu yanına almak istiyor, hatunu vezire şikayette bulunuyor ancak vezir, "Ben onun oğlunu götürmesine engel olamam" diyerek meseleye karışmıyor. Battuta oğlunun annesiyle kalmasının daha uygun olacağına hükmederek oradan ayrılıyor ve kendisini yeniden yollara vuruyor, tam 43 gece deniz üzerinde kalarak Bangaldeş'e ulaşıyor.

İbn Battuta, yola çıkıp çıkmama hususunda, ya da yol ayrımlarında Kur'an-ı Kerim ve istiareye sıkça başvuruyor.

Bir seferinde bir adaya gidip gitmeme konusunda tereddüt edince Kur'an-ı Kerim'i açıyor ve karşısına çıkan ayet "Onların üstüne melekler inecek ve korkmayın, üzülmeyin diyecekler" olunca yola çıkmaya karar veriyor.

İbn Battuta, seyahatlerinde dille, yiyecek ve içeceklerle, ekonomik durumla da yakından ilgileniyor ve bu konularda da bilgi aktarıyor. Para birimlerinin birbirleri karşısındaki değeri, paranın alımgücü, gümrükler gibi bir çok konuda ayrıntılar aktarıyor. Dil konusunda çok iddialı olarak açıkladığı bazı hususların yanıltıcı olduğu-nu Anadolu seyahatlerinden anlıyoruz. O dönemde Türklerin hakim olduğu geniş bir coğrafyanın bulunması nedeniyle çoğunlukla Türk ve Araplarla muhatap oluyor. Üs tadın, ana dili Arapça'nın yanında Türkçe'yi de bildiği rivayet ediliyor.

İbni Battuta ilk ve uzun seyahatinden memleketine döndüğünde öncelikle Fas Hükümdarı'nın gördüğü tüm hükümdarlardan daha yüce olduğunu anlatan uzunca bir tirad veriyor:

"Ulu efendimiz, yüce önder, müminlerin emiri, alemleri yaratan Al-lah'a güvenen Ebu Inan'ın huzuruna çıktım... Onun heybeti bana Irak hükümdarının heybetini unutturdu, ihsanı Hint hükümdarının ihsanını unutturdu... Cesareti Türk hükümdarının cesaretini unutturdu, uysallığı Bizans Hükümdarının uysallığını unut turdu, dindarlığı Türkistan hükümdarının dindarlığını unutturdu..."

Seyyah sadece hükümdarı övmekle kalmıyor, memleketinin de gezip gördüğü tüm memleketlerden daha güzel olduğunu belirtiyor. Bir de şiir ekliyor.

"Batı'dır dünyanın en güzel yeri,

Bununla ilgili bir delilim var.

Dolunay oradan beklenmektedir. Güneş hiç durmadan oraya akar!"

Ibn Battuta, Fas Hükümdarı ile görüştükten sonra memleketi Tanca'ya döner. Bu konuda, anmesinin mezarını ziyaret ettiği dışında bir ayrıntı vermez. Tanca'nın ne ka-dar değiştiğini, babasının, dostlarının durumunu öğrenemeyiz.

Hacca niyet ederek yola çıkan İbn Battuta, neredeyse tüm İslam coğrafyasını ge-zer, akıl almaz maceralar yaşar ve sağ salim evine döner. Anlattıklarına başta kimse-ler inanmamıştır ama, geride bıraktığı seyahatname tarihin en önemli vesikalarından biri olma özelliğine kavuşur. İbn Battuta da tarihin en ünlü seyyahlarından biri, bel-ki de en ünlüsü haline gelir. Onun anlattıkları, ardından gelen onca seyyahın rehberi, haritası olur.

Bugün

Ibn Battuta'nın devrine kıyasla bugün çok daha emniyetsiz bir dünyada yaşıyoruz. Seyyahlarım dönemi neredeyse kapandı. Artık turistler ve turizm var.

Dünyayı seyyahlar için güvensiz hale getiren belki de bizzat seyyahlar oldu. İbn Bat-tuta'nın seyahat etmekte gösterdiği sebat, birçok Batılı misyonere ilham kaynağı oldu. 12 yaşına kadar sıkı bir eğitimden geçirilen misyonerler, kimi zaman gezgin olarak, kimi zaman devşirme olarak, kılık değiştirerek, gittikleri yerin dilini bütün incelikleriyle öğrenerek, dindar bir görüntü sergileyerek Doğu'nun topraklarına fesat tohumları ektiler.

Dünyayı fesada boğan yalnızca bu ajan-gezginler olmadı... Teknolojinin güya küçülttüğü dünya, bir yandan güvenlik sorunlarıyla seyahatleri meşakkatli hale geti-rirken, bir yandan da insanoğlunu aceleci yaptı. İbn Battuta'nın yaklaşık 30 yılını verdiği seyahatler karşısında bugünün turistleri 2 gün, 2 hafta, azami bir ayda seya-hatlerini tamamlayıp evlerine döner hale geldiler. Misafirperverlik kayboldu. Turizm bir ekonomik faktör haline geldi. Destinasyonlar, rehberler, tur operatörleri, yıldızlı oteller, haritalar seyahatleri kuşattı.

Bugünün gezginleri artık kendilerini Mekke'ye ya da bir başka şehre esen rüzgar-lara bırakmıyor. Bugünün seyyahları Evliya Çelebi misali rüyalarında Resulullah'ı görüp "şefaat" yerine "seyahat ya Resulallah" demiyor. Bugünün turistleri, yol ayrımına geldiklerinde Kur'an'dan bir sayfa açıp ayetlere bakmıyor; haritalarına, yol tabelalarına, GPS'lerine bakıyor.

Yola çıkmak için öncelikle seyahat masraflarını dönüşe kadar yetecek ölçüde bir kenara ayırmak gerekiyor. Ancak seyahat yola çıkmadan başlıyor. Geçmiş zamanlarda azığını hazırlayan yola revan olurken, bugün artık yola çıkmak için izin gerekiyor.

Pasaport ve Vize

Artık seyahat etmek için her yerden izin almak gerekiyor.

Öncelikle kendi devletinize yurtdışına çıkmak istediğinizi belirtmek, devletin de size bu talebiniz karşılığında izin anlamına gelen pasaport düzenlemesi gerekiyor. Onlarca evrak, para ve uzun kuyrukların ardından devlet size pasaportu veriyor ve eğer çıkabilirsen çık diyor.

Pasaport almak genellikle seyahate çıkmak için yeterli olmuyor. Ülkeler, misafirper verliğin kaybolmasıyla birlikte kendilerini ziyaret edecek olanların ilk önce kaşına gözüne bakıyor, ülkelerinde uzun süre kalmayacağını, yerleşmeyeceğini, çalışmayacağını garanti ettikten sonra misafirlerini kabul ediyorlar. Vize almak için önce o ülkenin konso losluğuna gitmek, vize formu almak, çoğu zaman da yabancı dilde olan formu eksiksız doldurmak, bazen fotoğraflar eklemek, sigorta yaptırmak, banka hesabı göstermek, seya hatte kullanacağı paranın varlığını ispat etmek, gideceği yerde adres beyan etmek gibi iş lemlerle uğraşmak gerekiyor. Belgelerin tamam olması vize almak için yetmiyor.

Konsoloslukta çalışan ve genellikle Türklerden seçilen görevli, vize alacak kişiyi tepeden tur nağa süzüyor, hal ve hareketlerini inceliyor, eğer tatmin olursa, bazen birkaç gün sonra, bazen birkaç ay sonra vize onayını veriyor. Vize karşılığında hatırı sayılır miktarda bir parayı da almayı elbette unutmuyor. Bir kez vize alamayan kişi kara listeye giriyor ve yeniden vize başvurusunda bulunamıyor. Vize kuyruğunda homurdanmak, olay çıkarmak, gideceği ülkenin uygulamasını eleştirmek vize alamamak için yeter şart oluyor.

Hazırlık

Pasaport ve vize gibi seyahatin en zorlu etabı aşıldıktan sonra hazırlık başlıyor. Artık yol azıklarına ihtiyaç yok. Sırt çantası veya tekerlekli, çekçekli bavula, seyahat boyunca ihtiyaç duyulacak eşya dolduruluyor. İç çamaşırları, çoraplar, pijama, yedek pantolon, gidilecek yerin iklimine göre kazak, tişört, vs (internetten bir haftalık, bür aylık hava tahminleri öğreniliyor, bir yıllık istatistikler inceleniyor), yağmurluk, şapka, yedek ayakkabı, bol miktarda kalem pil, dijital bir fotoğraf makinesi, yedek hafi za kartları, tıraş takımı, ayakkabı boyası, tarak, ıslak mendiller, diş ipi, ağrı kesici ilaç, cep telefonu şarz cihazı, para ve pasaportu taşımak için çanta, şehir rehberleri (kitapçılarda bulunur), varsa gidilecek şehrin haritası (yoksa havalanlarından alınır). gidilecek ülkenin parası... Bütün bunların yanında alınacak hediyeleri veya o şehir deki ucuz eşyaları getirebilmek için başka bir bavul.

Araç

Genelde uçakla seyahat ediliyor. Çok pahalı uçak biletlerini haftalar öncesinden temin etmek gerekiyor. Havaalanı, güvenliğini kaybetmiş dünyanın, şüphenin, kor kunun, tecessüsün abide mekanları olarak seyahat edeceklerin bütün enerjisini o anda alıp götürüyor. İlk aramanın ardından bilet işlemleri, ardından ikinci arama, anonslar, koşturanlar, kurallar, boş bakışlar, mesafeli duruşlar, kulaklıklı telefonlar, dizüstü bilgisayarlar... Ardından metal bir kuşun içine doluşma.

Artık bir yerden bir yere giderken yol üzerinde durulmuyor. Devir tasarruf devri, hedef belli. Uçak doğrudan hedefin kalbine gidiyor. Yine pasaport kuyruğu, kontrol ler, güvenlik işlemleri, daha bir tecessüs dolu bakışlar, sert yüzler, çatık kaşlar. Pasaport polisinin dudağının arasında her şey... Elinde tuttuğu giriş damgasını ya vurmazsa. Sorgusuz sualsiz geri çevrilmek söz konusu. Nihayet damga geliyor... Derin bir oh çektikten sonra gümrük. Havalanının dışına çıkılıyor ama ortada bir şehir yok... Şehre ulaşmak için daha çok çaba gerekiyor. Bütün havaalanlarında taksiciler yüksek ücret isterler. Sıkı pazarlık yapmak gerekiyor, ama genelde hepsi birbiriyle anlaştığı için ücret inmiyor. Otobüs, tren, metro varsa bile verini bulmak, biletini bul mak, inilecek istasyonu tespit etmek sabır ve dayanıklılık istiyor.

Şehre Giriş

Evden çıkıp varılacak şehrin merkezine ulaşıncaya kadar artık her şey standart. Bu tin havaalanları, bütün işlemler, polislerin tavırları, taksiciler birbirine benziyor. Cidde Havaalanı ile New York Havaalanı aynı mekanlar. Bütün havaalanlarında ayı dil konuşuluyor. Bütün havaalanlarında aynı şeyler satılıyor, aynı yemekler, aynı içecekler servis ediliyor. Standart havaalanlarıyla sınırlı değil. Artık tüm şehirlerin belli mekanla n da birbirine benziyor. Farklı alfabelerle olsa da her şehirde Coca-Cola, McDonald's pizza, araba reklamları şehrin en görünür yerlerinde arz-ı endam ediyor. Bütün şehirler de aynı marka otomobiller, aynı tip binalar, aynı giyim kuşama sahip insanlar yer alıyor.

New York'un 5. Caddesi Saraybosna'nın Ferhadiye'sine, Paris'in Şanzelize'si Beyrut'un Hamra Caddesi'ne benziyor. Artık hemen her şehirde zincir oteller, zincir restoranlar, zincir kafeler yer alıyor. Bu kafelere her şehirde birbirine tipa tup benzeyen gençler uğruyor. Brüksel'in sinemalarında gösterilen film Şam'da da karşımıza çıkıyor. Madrid'de pişirilen pizza Cidde'de de bulunuyor. Londra'nın hamburger ve kolasına Endonezya'nın Bali adasında bile ulaşılabiliyor.

Gariptir, şehri gezmeye gidenler, ellerindeki kitapların ya da rehberlerin yönlendirmesiyle her şehirde aynı manzarayı geziyor, her şehirde aynı atmosferi teneffüs ediyor, her şehirde aynı şeyleri yiyip, aynı şeyleri içiyorlar. Dünya insanlarının kendilerini hiçbir yerde yabancı hissetmemesi için adeta şehirler standart hale getiriliyor.

Beyrut'un yoksul mahallelerini, Sanaa'nın Bir ül Azeb mahallesini, Şam'ın El Kaysun'unu, Girnata'nın El Beyyazin mahallesini gezmeden, görmeden, hissetmeden geri dönülüyor. Turistler artık şehre ellerindeki harita ve kitapların yanında fotoğraf makenelerinin vizöründen bakıyor, McDonald's ya da Starbucks'ın fotoğraflarını çekerek o şehirde bulunduklarını delillendiriyorlar.

Modern zamanlarda artık bir şehri 2 günde gezmek gibi rekorlar da kırılıyor. İbn Battuta'nın seyyah olarak yıllarını geçirdiği şehirler bugün bir günde geziliyor, bir günde alışveriş yapıldıktan sonra tüm şehir keşfedilmiş oluyor.

Şehrin Ruhuna Ermek

Bir şehri doyasıya gezmek, tanımak, ruhuna ermek için, seyyahların piri İbn Bat-tuta'nın yaptığı gibi kendinizi rüzgara bırakmak, zaman kavramını zihinden çıkarıp atmak gerekiyor.

Sabah otelden çıktıktan sonra, elinizi arkanıza atıp, sağa sola bakınmadan, her yerde durup meraklı meraklı seyretmeden, bir banka, bir parka oturup saatlerce gelip geçeni gözlemeden, ara sokaklara, yoksul mahallelere, esnaf lokantalarına girmeden, bir şey alıp satmama kaygısıyla çarşıları dolaşmadan, ibadethaneleri saatlerce teneffüs etmeden şehir gezilmez.

Fotoğraf çekme kaygısıyla, önceden duyulmuş ya da kitaplarda yazan ziyaret noktalarına ulaşmak için acele ederek, oradan oraya adeta çekirge gibi zıplayarak, suf görmüş olmak için görerek şehir anlaşılmıyor.

Saraybosna'yı anlamak örneğin... Başçarşı'dan Ferhadiye Caddesi'nin sonuna ka dar yürümeli, oradan Alipaşini'ye geçmeli, yukarda, Olimpik Stadyumun yanındaki büyük Kabristanın içine girip her bir mezar taşı tek tek incelenmeli, isimlere bakılma 11. tarihler okunmah... Ardından, Alipaşini'nin sol tarafında, Ciglane'nin, Gorica'nın ara sokaklarından geçmeli... Her caminin içine girip dinlenmeli, her sokakta çocukla rın oyununa katılmalı. Ferhadiye ve Başçarşı'nın kalabalığından kaçıp Jediler'i ziyaret ederekten Bistrik'e, Trebevica'ya çıkmalı. Acıkınca börekçiden börek, kebapçılardan cevapcici yemeli, Soukbunar'dan su içmeli, ya da soğuk ayranın tadıma bakmah.

Ya da Beyrut... Hamra Caddesi, Cünye, sahil kesimleri, eski şehir tarihi mekan lar olmasına rağmen modern görüntüler sunmaktan öteye geçmez. Arka mahallelele. re dalmadan, Sabra ve Şatilla'ya uğramadan, Filistinli göçmenlerle sohbet etmeden, Hizbullah'ın mahallelerine girmeden Beyrut anlaşılmaz.

Şam, Ulu Cami'den ve ona çıkan büyük çarşıdan, ya da caminin etrafında dağıl mış alışveriş ve nargile mekanlarından ibaret değildir. Bilal Habeşi'nin kabri etrafın da oluşmuş yoksul mahalleler, El Kaysun'un Şama inen dik sokakları, Türk mahal-lesi, mahalle pazarları, arastalar asıl Şam'ı oluşturur.

Kurtuba, Mosqito (El Mescid)'in etrafına yayılmış Endülüs kokan sokaklardır. Gırnata, El Hamra'nın altına bembeyaz bir örtü gibi serpiştirilmiş El Beyyazin'dir. Is fehan, tarihi köprülerinin yanında Selçuklu eserlerini saklayan yoksul mahallelerdir.

New York, Harlem ve ötesidir. Paris Arap mahalleleri, Londra Türk mahallesiyle, Kahire çöp evler, mezar evleriyle, Manastır çeşmeleri, Kalkandelen Bektaşi tek-keleriyle teneffüs edilir.

Bir de şehirlerin, kimsenin bilmediği gizli geçitleri vardır. İsfehan, Nizam ül Mülk'ün, Terken Hatun'un, Melikşah'ın mezarlarını saklar. Sana'a Türklerin, Mehmetçiklerin her yana yayılmış mezarlarını, kışlaları; Mekke El Ecyad'ı, Medine Hicaz İstasyonu'nu, Srebrenica her taşıyla Osmanlı Hükümet binasını, Pekin Çin seddiyle örttüğü surların arkasını gizler. Tebriz'de, Meşhed'de, Tahran'da, İstanköy'de görü nenin ötesinde hikayeler vardır. Hama, içine girince şehirlerden bir şehir gibi görünür. ama yakın zamanda mezar olduğu binlerce müslümanı da gizler. Lübnan'ın her şeh rine dağılmış mülteci kampları nice katliamların tanığıdır ama anlatmaz. Nasıl ki Sa raybosna 10 yılda savaşın tüm izlerini siliverdiyse, tüm bu şehirler de tarihlerini sili vermiştir. Lakin o katliamların, savaşların, çatışmaların, kan ve gözyaşının, feryadın izleri havadadır ve koklayan bulur. Şehrin sakinleri bu hikayeleri bilmez, bilse de an latmak istemez. Seyyah, peşine düşerse, bütün bu sırlar tek tek ona hoş geldin der.

Şehrin sakinlerinin şehri göremediği, tanıyamadığı, teneffüs edemediği bir diln yada seyyahların işi daha da zordur.

Ama seyyah aşık kişidir. Tıpkı İbn Battuta gibi, Evliya Çelebi gibi yolun sonun dakine aşık olmuş, yıllarını ulaşmak için sarfetmiş, ulaşamayarak kalbi kırık evine dönmüştür.

Seyyahın gözü yine ve yeniden yolda olur. Bulmak için değil.... Sadece aramak için...

MERKEZLER VE TAŞRALAR

MEHMET NARLI

Mekânsal, siyasal, kültürel ve zamansal niteliklerinden ve ilintilerinden dolayı taşrayı tanımlamak oldukça güçtür. Güçlüğün bir başka sebebi de taşranın başka bir kavramın varlığı ile algılanıyor olmasıdır: Merkez. Taşranın ne olduğu konusunda, bir taraftan bir yığın tartışma devam ede gelirken diğer taraftan taşradan, taşralı, taş ralılık, taşra ruhu, taşra düşüncesi, taşra siyaseti, taşra memurluğu, taşra edebiyatı gi bi yeni kavramlar doğmuştur. Her mekânın, her siyasal örgütlenmenin, her kültürel hayatın kendi içinde birbirine taşra olması da taşranın tanımlanmazlığına veya çok tanımlılığına sebep olmaktadır.

Taşranın ne olduğu sorusuna, hem kırsaldan şehre, cemaatten cemiyete, örf ve adetten kanunlara, gelenekselden moderne gibi süreçlerde; hem de kırsal ve şehir, ce maat ve cemiyet, örf ve kanun, gelenek ve modern gibi karşıtlıklarda cevap aranmak-tadır. İlerlemeci bir süreç algısından doğan cevaplar da karşıtlık ilkesine dayanan ce-vaplar da modern zihniyet merkezlidir. Modernin ilerlemeci yapısına dayanan tanım larda, kendini iktidar kılan bilimsel, kültürel, siyasal güçün merkez konuma geçtiği görülmektedir. Karşıtlık ilkesine yaslanılarak bakıldığında ise merkezler ve taşralar arasındaki farklar öne çıkmakta ve bu iki yaşama alanı, yapaylık-doğallık, basitlik-karmaşıklık, tekrar ve değişim arasında bir yığın tartışmaya konu olmaktadır.

Taşra neresidir? En kestirme yoldan giderek taşra, merkezin dışındakı her yerdir denildiği takdirde, aslında üzerinde konuşulan taşra değil merkez olur. Merkezin ne ve neresi olduğu bilinebilirse ve ona bir sınır çizilebilirse en azından taşra diye nere-ye bakılması gerektiği ortaya çıkmış olur. Fakat böyle basit bir kategori bile merke zin nereden tarif ve tasvir edildiğine bağlı olarak belirginliğini kaybeder. Örneğin taşra mı kendine bakarak merkezi tanımlamakta yoksa merkez kendini taşraya baka-rak mı tanımlamaktadır? Osmanlı bürokrasisi, İstanbul dışındaki her yeri taşra olarak algılıyordu. Devletin ikamet ettiği yer bağlamında İstanbul'a tekabül eden Cumhuri yet Ankara'sı için aynı şey söylenebilir mi? Cumhuriyet bürokrasisi Ankarı dışında her yeri taşra olarak algılayabilir mi? Bu siyasal kategoriye atıf yaparak ilerlersek. devletin mümessilleri olan valilerin bulunduğu yerler de merkez olurlar. Bu durum da her il merkez, her ilçe, belde ve köy taşra olur.

Soruna ilerilik gerilik, imkânlar ve imkânsızlıklar açısından bakıldığında da so rular bitmez. Çünkü bir yerin ileriliği ya da geriliği öbürüne göredir. İlerilik, moder nist bir amaç olarak devlet tarafından ortaya konulursa, önce modern bir merkezin in şa edilmesi ya da en azından modern bir yaşam biçiminin örneklenebileceği bir mer kezin ortaya konulması gerekir. Bu durumda devletin bulunduğu yerden köye kadar hiyerarşik bir kategori oluşur ve en sonda yer alan en başta yer alana doğru istekli ya da güdülü bir yolculuğa başlar. Fakat bazı sebepler ya da korkularla bir takın taşta lar, bu yolculuğa çıkmakta ayak diretebilirler. O zaman merkez, taşraları, kendini sevenler ve sevmeyenler diye iki gruba ayırabilir Bu durumda taşralar da kendileriyle merkez arasında iletişimsizliği yaratan anlaşılmaz bir dil geliştirebilirler.

Taşranın neresi olduğuna ve ne olduğuna dair ileri sürülen görüşler, zamana bağ lı olarak gelişen ve değişen inançlara, siyasal görüşlere, felsefi kuramlara göre değiş mektedirler. Örneğin ekonomik kültürel ye siyasal elitizm, merkezi kendi bulunduğu yer, taşrayı da kendisinin olmadığı yer olarak algılayabilmekte ve taşra kendine yak-laştıkça ondan uzaklaşarak kendine merkez içinde yeni bir merkez inşa etmeye çalı şabilmektedir. Liberal bakış ise, taşraların kendine doğru gelmesini bir zafer olarak algılayabilmektedir. Muhafazakâr duruş da asıl merkezi kendi durağan değişimini temsil edecek yer olarak düşünebilmektedir.

Taşralı kimdir sorusuna, "taşrada yaşayandır" şeklinde bir cevap verilebilir. Fa-kat yaşanılan yerin taşra olduğunu merkezden birileri mi, orada yaşayanın kendisi mi söyleyecektir? Örneğin Ankara'da yaşayan Bursa'da yaşayana "taşralı" derse, orada yaşayan da kendine başka bir taşra bulacaktır. Ya da İstanbul'da yaşayan biri de An-kara'da yaşayanı "taşralı" olarak görebilecektir. Diğer taraftan bulunduğu yeri taşra kabul eden ama kendini taşralı olarak görmeyen yığımla insan da vardır.

Tanıl Bora'nın editörlüğünde yayımlanan Taşraya Bakmak kitabındaki yazılara atıflar yaparak taşra, taşralılık, taşra hayatı etrafında bir kavramsal çerçeve çizilebi-lir: Ömer Laçiner, soruna modern ve/veya modernist süreçler içinde yaklaşarak mer-kezlerin ve taşraların dönüşümlerini çözümler. Ona göre taşra kavramı, çoğu toplum-da merkez metropollerle organik bir bütünlük oluşturan periferileri, dolayısıyla sıradan, normal bir ilişkiyi ifade ederken; Türkiye'de vurgulu bir hiyerarşiyi, güçlü bir başkalık tınısını içeren gerilim yüklü bir ilişkiyi anlatır. Ona göre Cumhuriyet'in ku-rucu kadrosunun modernleşme projesi devletin bekasına, otoritesine, öncelik ve be lirleyicilik veren bir projedir.

 Merkezi hükümetlerin asker sivil bürokrasisi, taşrada-ki merkezi devlet aygıtının temsilcileri ve bir miktar sivil orta sınıf ile taşrada çağdaş yaşam adacıkları oluşturmuşlardır. Halk evleri, ortaöğretim kurumları çevresin-de yeşeren kültürel sanatsal faaliyetler ile şehir kulüpleri, mesleki kuruluş lokalleri. orduevlerindeki sosyal yaşam, taşra modernleşmesinin taşıyıcı unsurları olmuşlar dır. Fakat çok partili dönemle birlikte taşra, merkezin modernleştirme hamlelerine karşı kendisinin de hesaba katılmasını sağlayacak bir yaptırıma sahip olduğunu fark eder. Aslında artık o da merkeze benzemek daha doğrusu merkezlerdeki imkânlara kavuşmak istemektedir. Ama artık merkezdekilerin kendilerine ihtiyacı olduğunu fark etmiştir. Siyasete katılacaklar ve dönüşümde taşranın da tavrını ortaya koyacak lardır. Diğer taraftan İstanbul Ankara İzmir gibi merkezlerde ortaya çıkan ideolojik sol örgütlenmeler için taşra "halk"tır. Milliyetçi ve dini örgütlenmeler için Anadolu taşrası, kökleri tarihe ve dine bağlı büyük "millet"tir. Halk ve millet kavramlarının Anadolu taşrasıyla özdeşleştirilmesi, taşraya bir kimlik verebildiği gibi, sahip oldu-ğu kimlikten de uzaklaştırmaya başlamıştır. 90'lardan itibaren uygulanan ekonomik politikalar, yeni taşra kimliğine bir nitelik daha eklemlemiştir. Hırsı, iş bitirici "Ana dolu kaplanları", bir taraftan dünyanın tamamını merkezleştiren küresel uygulamada pay sahibi olurlarken bir taraftan da imkân verilirse taşralıların merkezleri bile geri de bırakacakları havasını yaymışlardır.

Bazı sosyal bilimciler, içinde bulunduğumuz zamanda artık sorunun modern mer-kezin taşrayı biçimlendirmesi olmadığını, "merkezlerin taşralaşmasının" ya da "taşra-ların merkezleşmesinin çözümlenmesi gerektiğini düşünüyorlar. Ekonomik siyasal ve kültürel küreselleşme karşısında, kendini taşralara birçok açıdan örnek olarak sunacak merkezler kaybolmuştur.

Taıl Bora'ya göre yerleşik şehir kültürü, büyük bir nüfusla ve hızla kendisine akan taşrayı massedecek güçten ve kaliteden yoksundur. Artık İstan-bul içinde Sivas'tan büyük bir Sivas vardır. Tersi de doğrudur artık her şehir biraz İs-tanbul, biraz Ankara'dır. Taşra da birçok il ve ilçe şehir kültürünün ürünleriyle ve im-geleriyle alışveriş içindedir. Kültür endüstrisi, davranış kodlarına ve imge paketlerine doldurduğu şehirliliği pazarlamaktadır (Bora 2006: 41)2.

Böyle olunca, şu veya bu oranda muhayyilede var olan taşra halleri de sarsılmaktadır. "Dar ufuklar, kahredici yeknesaklık, boğucu taassup, cemaatlere sıkışmış bir dünya" gibi haller için artık muhayyilede taşranın yanı sıra büyük şehirler de vardır. "Büyük şehre özgü iktisadi, top-lumsal kültürel vb yapılar, izotop ayrılmasındaki gibi, şehrin mekânsal bütünlüğünden ve tarihsel sürekliliğinden kopuyorlar. Şehir kültürünün unsurları, yoğunlaştırılmış haplar halinde, her yerde konuşlandırılabilir hale geliyor". Taşralar, büyük şehirlere ait olduğu var sayılan imkânlara ya da görüntülere kavuştuklarında ne merkez değerler üretebilen ve koruyabilen şehirli olabiliyorlar ne de taşra kalabiliyorlar. Ortalama nite-likleri hesaba katarsak yakın zamanlara kadar taşra kasabadır diyebiliriz. Fakat Musta-fa Kutlu'nun dediği gibi "nereden bakarsak bakalım kasaba fiilen yoktur artık"

Taşra, merkez, taşraılık, şehirlilik arasındaki ilişkiyi ve iletişimi Melih Pekdemir, "mahrumiyet, mahremiyet ve masumiyet" kavramlarıyla çözümler.

Taşralı hem mahrum hem değildir.

Taşralı, büyük şehirdeki bazı imkânlardan mahrumdur ama buna mukabil şehirli de taşralının sahip olduğu bazı şeyden mahrumdur.

Bu mahrumiyet merakı da besler.

Taşradaki mahrumiyet nedeniyle taşralıda kendinde bulunmayana karşı bir merak ve hayret uyanır.

Merak ettiğiyle bir şekilde karşılaştığında da hayret eder, şaşırır.

Muhafazakarlık ve mahremiyet, taşrayı merkezden farklıymış gibi gösteren kelimelerdir.

Taşralı durmadan bir şeyleri muhafaza eder. Çünkü orada değişim tekrar edilemeyecek kadar hızlı değildir.

Taşrada sadece taşralı muhafaza etmez; büyük şehirlerin değişimlerini ideolojik olarak, insani olarak doğru bulmayanlar da ilkelerini taşrada ya da taşra üzerinden muhafaza ederler.

Büyük şehirlerin ilişki kopukluğundan, kirlerinden, gürültüsünden bir müddet uzaklaşmak isteyen de taşrayı muhafaza etmek ister.

Muhafaza, doğal olarak bir mahremiyeti besler.

Taşra, genel olarak merkeze kar-ş düşüncesinde, tavrında mahremdir.

O, kendi içine dışardan gelen herkese karşı mah-remdir.

Pekdemir, ironik çözümlemesini "masumiyet" çevresinde devam ettirirken muhabbet, misafirperverlik, dayanışma konusunda bir taşra klasiği oluştuğunu söyler.

Ankara'ya giden taşralı, davet edilmemeye, "herkesin işi gücü vardır" düşüncesine alıştırılmıştır.

Oysa Ankara'dan gelenin taşrada misafir edilmemesi mümkün değildir.

Şehirdeki dayanışma resmi bir örgütlenmedir. Fakat taşrada yardımlaşmamak ayıptır.

Siyasal değişmelerin, küresel geçirgenliklerin taşrayı alabildiğine değiştirdiği ortadadır.

Bu değişme, sadece ana caddeye eklenen caddeleri, bir bankaya yeni bankaların eklenmesini, berberlerin kuaförleşerek çoğalmasını, şehir kulüplerinin tahtının karmaşık eğlence mekânlarıyla sarsılmasını içermez.

Taşra artık her şeyden haberdar dır. Malumatfuruş taşralılar çoğalmıştır. Taşranın görüp dokunabildiği milletvekilleri, diğer taşraların ve merkezlerin takımlarıyla rekabet edecek takımları, televizyonları, yazarları, şairleri, mathaaları vardır.

Fakat hala kendisini dönüştürmek isteyenleri tereddüde düşüren bir duruşu vardır. Bu duruşun en önemli belirtisi sessizliğidir, geniş bir sessizliktir taşra.

Bu da onun ne düşündüğü hakkında kuşkulara sebep olmaktadır.

Dönüştürme sorumluluğunu kendinde gören yönetsel ya da kültürel merkez, hålä Anadolu'ya (taşraya) çıkarak onun ne düşündüğünü öğrenmek için taramalar yapmakta; bu taramalar sonucunda bazen tebessüm etmekte bazen korkuya düşmektedir.

Ahmet Çiğdem, taşrayı bir kasvet hali olarak tanımlamaya izin verecek en önemli unsurun "yaşlılık" olduğunu söyler.

Ne eskiye dönebilecek gücü kalmıştır taşranın ne de yeniye yönelebilecek cesareti.

İnsanlar, mekânlar, ilişkiler, nesneler yaşlıdır.

Uzun sürmüş, buna karşılık doyuma ulaşmayan bir yaşlı uyumsuzluk, engellenmişlik ve yoksun luk duygusunun hüküm sürmektedir.

Gerek merkezlerden gerekse taşralardan gelen ve geldikleri taşrada "bir bilen" "bir ilgilenen" olarak onaylanmış bir kimlikle yaşayan insanlar da artık yoktur.

"Eskiden bu insanların büyük bir kısmının, taşraya özgü bir bilgelik taşıdığı ve kamusal aydınlanmaya katkıda bulundukları bilinirdi.

Bir doktor, bir veteriner, bir öğretmen, bir diş hekimi, kitlesel cehaletin önünde durur ve başkalarına cesaret verirdi".

Fakat artık taşralıların tarnamı da onlar kadar bilendir ya da bir özel has tane, bir dershane, bir encümenlik peşinde olan doktorlar, öğretmenler, avukatlar enformatik cehalet açısından taşralılarla eşitlenmiştirler.

Asıl merkez olan modernizmin kendini ayna olarak göstermesiyle, onu uyarması, kışkırtması, hər görmesi, yüreklendirmesi ve aşağılanmasıyla kendi hayatına kuşkuyla bakan taşra, uzun bir zamandır isteyen, yetinmeyen, iş tehlikeye binince korkan ve sinen, kendini güçlü hissettiğinde de kasvetini merkezlere doğru sürükleyen "ele geçirmeci" bir yapıya doğru gelişmektedir.

Merkezin mümessilleri olarak taşrada bulunanlarla bu mümessillerin genellikle varlıklı dostları, uzun yıllar taşrada bir merkez üssü oluşturmuşlardır.

Bu merkez üs ve oradaki görüntüler, şehir kulüplerinde yemek içmek, orada oyun oynamak, eş ve çocuklarla kurumların lokallerinde oturmak, merkezlerden gelen temsilleri seyret mek ve bütün bu yaşama eğlenme alanlarında farklı giyinmek olarak özetlenebilir. Fakat artık taşrada bu üsler de kaybolmuştur. Taşrah ya yoksunluklarının kahrı için de, futbola ve televizyona düşmüştür ya siyasal yaptırımını dayanak yaparak üniver site kurulmasını, şehir olmayı, büyük şehirliğe terfi etmeyi istemektedir.

ŞEHİR İLİŞKİLERİNİN ADAPAZARI ÖZELİNDE KISA TARİHİ

NECATİ MERT

Şehirler kültür, mülkiyet, kişilik ve hukuk ilişkilerinin kristalleştiği mekânlardır.

Ne ki olup bitmeyi değil, olma, bozulma ve yeniden olmayı, ama tortular üzerinde olmayı anlatır bu. Hem aralıksız bir süreçtir.

Adapazarı üzerinden anlatmaya çalışacağım.

Bölgenin ilk sakinleri Bebrikler. Ne ki Bebrikler yerli halk mıdır, Trak kavmi midir. bu belli değil. Eski bir İber kavmiyle yakınlıkları olduğu da söylenmekte. Hatta Friglerin bir kolu oldukları rivayeti de var, bu doğruysa, gelişleri MÖ XII. yüzyıla kadar uzanır.

Netlik Bitinlerle başlar. Bitinler Trak kavmi olup MÖ VIII. ve VII. yüzyılda İs-tanbul Boğazı'nı geçip bölgeye yayılır. Doğuda bugünkü Bartın'a, Bolu'ya, güney-de Bilecik'e, Mustafakemalpaşa ve Karacabey'e kadar uzanan bölge onların adıyla anılır: Bitinya. Önce Lidya Krallığı'nın, sonra Perslerin egemenliğine girer. Bir ara İskender'in sözü geçer. Lakin yerel güçler aşılamaz. Sonunda bölge bütünlüğü sağ-lanır ve krallık ilan edilir. İznik (Nikaia) Zipoites zamanında kurulur. Oğlu I. Niko-medes de kurduğu şehre kendi adını verir-ki bugünkü İzmit'tir. Tarih, MÖ 264. Bir başka yeni şehir de Bursa'dır (Prusa).

Adapazarı henüz yok. İlin bugünkü ilçeleri Geyve, Hendek, Taraklı, Sapanca vardır da, hele Sapanca'nın tevellüdü MÖ 1200'lere kadar iner de Adapazarı henüz yoktur. 1324 yılına, Orhan Gazi zamanına kadar da olmayacaktır. Oysa Adapazarı'nın he-men doğusunda, Sapanca ile yaşıt Tersiye'nin olduğu kesin. Tümülüsü ortada. Ada-pazarı'nın kuruluşu geçtir. 1324'e bile kuşkuyla bakılacak kadar geç. Çünkü, Evliya 19 Ağustos 1640'ta Sakarya ağzındadır, nehir hakkında bilgi verip Akçakoca'ya ge-çer.

Aynı yılın 17 Ekim'inde Üsküdar'dan çıkar, Sapanca'da oyalanır, gölünü, ekme-ğini, kavun karpuzunu anlatır, Sapanca sonrasını da şöyle: "Buradan yine altı saat do-ğu tarafına Sapanca gölü kıyısını takip ederek, uçsuz bucaksız ormanları ibret gözü ile seyrettik." Adapazarı bu orman içindedir ama içeriye girmez Evliya, "Sakarya nehri-nin ağaç köprüsünden geç(ip) Hendek Pazarı kasabasında dur(ur)". Sekiz yıl sonra, Ankara, Beypazarı üzerinden döner. Taraklı'dan, Geyve'den geçer, Sultan Beyazıt-1 Veli'nin yaptırdığı bugünkü Alifuatpaşa Köprüsü'nden sonra kuzeye yönelir. Gördük leri, öncekinin tıpatıpıdır: "Sakarya kıyısını takiben ağaç denizi' denilen ormandan geçtik. Burası öyle bir ormandır ki içinde bölgenin yabancısı olan nice garipler kay-bolarak vahşi hayvanlara yem olmuştur. Defne, ardıç, çamı, ıhlamur ağaçlarının çiçek lerinin kokusundan insanın dimağı kokulanır. Güneş içine asla tesir etmez." Adapazarı yine yok. Fakat orman ekonomisiyle ilgili yazdıkları dikkate değer: "Bu ormanhk içinde binlerce tahta biçecek bıçkı değirmenleri vardır. Gemi keresteleri keserler." Ki dört sancağın sınırları içindedir bu dağlar, bu ormanlar ve "etrafı ancak bir ayda dola şılabilir", Evliya tutamaz kendini bir daha der: "[Hakikaten ağaç denizi. İlginçtir, çoktanrıcılık var. İlişkiler de haliyle buna uymakta. Sonraki döneme bunlardan hiçbir şey geçmedi demiyorum. Geçmiştir. Frig halkının kullandığı şapka, binlerce yıl sonra, Fransız İhtilali'nin sembol ismi Marianne'ın başına özgürlüğü temsil için geçebildiği ne, çok daha sonra "Şirinler" çizgi filminde yine benzer bir nedenle ortaya çıkabildiği ne göre. Ancak tipatıp değildir ilişkiler. Şeklen aynı olsalar da içerikleri değişmiştir ar-tık. Ya da şöyle: Yeniler, kimi eskileri de alarak ilişkileri yeniden kristalleştirir.

Şöyle ki Adapazarı'nın sağımdan, hemen yarı başından Sakarya akar. Eski adı Sangarios. Daha eskisi de Zakharion. Yunanca "saldırgan" demekmiş. Evrile evrile gelmiş. Ama Manav köyleri, yani yerliler "Sakari" der, dillerinde o eski adlardan bakiye sesleri kıskançlıkla korur gibidirler. İlk gaziler ve dervişler tarafından nehir boyunda, muhtemelen Bizans kaleleri yakınlarında kurulur ilk ova köyleri. Belki de Bizans köy-leri üzerine. Kuruluş XV. ve XVI. yüzyıllarda tamamlanır. Yeni Türkmenler gelecek, yerleşim bütün Akova'ya yayılacaktır. İlk köylerin hemen hepsi dolayı, dolaysız bir vakıfla ilişkilidir. Dahası, bu vakıflar Osmanlıların ilk vakıflarıdır. Niyet, yerleşik ha-yatı oluşturmak ve tarımı geliştirmek. Ancak Ahilerin rolleri de unutulmamalı. Ahilik, özünü dinden ve tasavvuftan alan bir esnaf teşkilatı. Sıkı meslek kuralları, ahlak anla-yışı var. Türkmenlerin yerleşik hayata geçmelerinde koruyucu oluyor Ahiler. Merkez de kimileyin onların kuvvetinden yararlanıyor. Örneğin, Orhan Bey'in oğlu "Süleyman Paşa Sapanca'daki bir köprünün bakım ve onarımı için topraklar vakfederken yöneti mini de Ahilere bırakıyordu". İbn Battuta da seyahatinde Geyve'de bir ahinin konuğu olur, Göynük yolu üzerindeki Yenice'de de yine bir ahinin evinde kalır. Yıl, 1333.9

Hukukun en basit tarifi, toplumsal yaşamı örgütlemek ise, bu yaşananlar bir ku-ruluş hukukunu gösterir. Ancak bu hukuk ahlakla da iç içedir, birbirlerinden, hele kültürden ayı düşünülmeleri güçtür. Hepsi de İslam'a dayanır. Toprak "miri mal"dır. Yani toprağın "rekabe" denilen çıplak mülkiyeti devlete aittir. Padişah. onun mutlak häkimidir. Dolayısıyla toprağı vakfedebilir. Dikkat çekici olan, başlan-gıçta derviş ve şeyhlere öncelik verilmesi. Mutlakçılık, referansını dinden aldığı gi bi dini de güçlendirmekte. Normlar getirmesi kolaylaşmakta. Sözgelimi Sakarya'nın Poseidon'lu, Adistis'li efsanesi unutulur, dolaşıma yenileri çıkar. Birisinde, parasız bir dedeciğe Justinien Köprüsü'ndeki yeni dönemde Beşköprü dür adı tekfurun askerlerince engel çıkarılması üzerine o koca nehrin yatak değiştirmesi anlatılır. Sa-panca Gölü'nün oluşması hikâyesinde de yine böyle inanmış bir dede vardır. Orhan Bey'in Şeyh İsmail İzzettin'e vakfettiği yerlerle ilgili hikâye ise, bugün Hendek'in Şeyhler köyündeki türbede korunan on kadar berattan daha sağlam durur halk hafi-zasında. Rivayet şöyledir: Orhan Bey, Akçakoca'ya doğru ilerlerken bir köyde mola verir. Şeyh İsmail, ev sahipliği gösterip orduyu doyurmak ister. Gelgelelim, askerin önüne koyduğu yemek de bir kişiliktir. Orhan Bey kızar, kızar da, asker doyar, hatta yemek de artar. Bu kerameti karşısında el öpüp, dilek dilemesini ister Şeyh'ten Or-han Bey. Şeyh de ezanının duyulduğu yerlerin kendisine bağışlanmasını diler.

Yatağını gerçekten değiştirdi mi Sakarya? Beşköprü bugün kuru olduğuna göre... Hemen batısından Çarksuyu'na izin vermekte sadece. Ama Çarksuyu'nun Sakar-ya'yla ilgisi yok. Sapanca Gölü'nün fazla suyunu alır Çarksuyu, şehrin kuzeyinde Seyifler köyünde Sakarya'ya katar. Çarksuyu'yla Sakarya'nın güneyde, başlangıçta birbirlerine uzaklıkları olsun olsun 2-3 kilometre. Sanki birmişler de sonra ayrılmış lar, öyle yakındırlar. İşte aralarında oluşan ve kuzeye doğru giderek darlaşan bu ya rımadadan-belki de geçmişteki ada'dan- almakta adını şehir. Gezginler "Ada" adını 1640'tan sonra anarlar ama ta fetihten, hatta öncesinden be.

ri bu iki su arasımdaki topraklarda yaşandığından şüphemiz yok. Müze kayıtlarında ta rihi 1323-1325 olarak geçen Orhan Camii delildir. Ne ki resmi kayıtlarda "Ada" adına ancak 1521 tarihli bir belgede rastlanır. "Tığcılar"a ise daha geç: 1720-21'de "Akyazı nahiyesine bağlı köy olarak gösterilir. "12 Tığcılar, Adapazarı'nım mahallele rinden biri bugün. Adlarını zanaatlardan alan başka mahalleler de var: Semerciler, Pa buççular, Hasırcılar, Yağcılar gibi. Keza sokak adları: Çıracılar, Saraçlar, Mutaflar, Bakırcılar, Sebzeciler, Kunduracılar, Tenekeciler, Abacılar... Türkmenlerin topluluk-lar halinde geldiklerini ve her topluluğun farklı bir zanaatta uzmanlaşmış olduklarını biliyoruz. Bu adlar bunun işareti. Ancak ada'nın pazar aşamasında her meslek erbabi nin belli yerleri tutması, malını o yerde sergilemesiyle de ilgili olabilir bu adlar, Özellikle alışveriş meydancıklarında görülür bu: Kömürpazarı, Soğanpazarı, Pirinç pazarı, Hayvanpazarı... Kimi semtler: Küpçüler, Tabakhane... Eee bunca al ver olur da Gümrükönü olmaz mı? Unkapanı olmaz mı? Kimi de köylülükten hatıradır: Dibek taşı, Kuyudibi, Karaağaçdibi... Köy adları da Oğuz boy adlarıdır ya da onlardan izler taşır. Kimi köyler de kurucuları oymak, aşiret veya cemaatlere işaret eder: Bileciler, Budaklar, Çelebiler, İlyaslar, Poyrazlar, Sarıcalar, Solaklar...

Şehir, malların toplanıp dağıtıldığı bir ticaret merkezi, yani bir pazar yeri ise, Ada-pazarı, ta XV. XVI. yüzyıldan beri ismiyle müsemma bir şehirdir. Adanın yarımada-nın-merkezindedir. Yakından, uzaktan gelinir, mahsul yayılır, değiş tokuş edilir. Ada-pazarı bu cıvıl cıvıllıktan doğar. Burada gezginlerin notlarına başvurmak ilginç olacak. Sözgelimi A. D. Moustier 1862'de şunları yazar: "Adapazarı ... on bin nüfuslu bir şe hir. Adaköy de deniyor." Üretime imkân sağlar. İhracatı vardır. Şöyle: "Burada Rafa-elli adında bir Rum'la tanıştım. Büyük bir imalatçı. Cevizden tüfek kabzası yaparak Avrupa'ya satıyor. Bu bölgedeki ceviz ağaçları pek çok, hem de pek iri ağaçlar. Etraf ormanlık." Fakat devamı cümlelerde bir yabancının ileri görüşlülüğü var. Adapaza rı'nın geleceği, gayet keskin görülmekte: "Ne yazık k bu zenginliği gelecek nesillere hazırlayıp bırakanları takip edenler yok. Çünkü, kesilenlerin yerine yenileri dikilmiyor. Bir tek genç ağaca rastlamadım. Bu gidişle Adapazarı ormansız kalacak. "14

Edmund Naumann 1890'da gelir Adapazarı'na, Kahvelere, kâğıt oynayanlara ta kılır gözleri. Ama tartışma baskındır, ağırlık siyasettedir, Bismark bile konuşulur. Kasabayı hoş (Evet, "kasaba" diye söz eder Adapazarı'ndan), evlerini sevimli bulur Naumann, İnsanları her türlü kıyafet içinde çeşit çeşittir. Gazinosu bile vardır Ada pazarı'nın, gazino yakınındaki lokantadan kebap kokuları gelmektedir. Alafranga ye mekler de yenebilir, iyi de hazırlanmışlardır. Tütün Rejisi başkanlığı yapan bir Er meni, tanışmalarının ardından Naumann'ı yemeğe alır: Şekerlemeler, gül suları... Ra kı ile içki. Tabii et, yumurta, yoğurt, 15

"Tanin" muhabiri Ahmet Şerif de 1913'te uğrar Adapazarı'na. Dikkatini trenlerin doluluğu, istasyon çıkışındaki kereste istifleri çeker. Kereste en önemli ihracattit. Pa tates ihracatı yılda tahminen 1000, soğan ve sarımsak 400-500 vagondur. İhracahn yıllık yekûnu 90-100 bin lira. Ne ki Ahmet Şerif bunları yüksek bulmaz. Arazinin ge nişliğine ve verimliliğine göre hiç miktarındadır. Ticaret Ermenilerin elindedir, arka  dan Boşnaklar gelir. Yerli halk müşteri kalmayı tercih eder. On iki ipek fabrikası var-dir Adapazarı'nda, onu Ermenilere aittir, ikisi Müslümanlarda olup onlar da Ermeni lerle ortaklık içindedir. İşlenen koza yılda 500-600 bin kilo kadar. Taşıma, öküz ve manda arabalarıyla yapılır. Yılda 40-50 bin araba giriş çıkışı olur Adapazarı'nda, "Bolu ve civarının Karadeniz'e inmeyen bütün nakliyatı buradan geçer." Adapazarı Bolu yolunu çamuruyla, geçilmesi cesaret isteyen köprüleriyle anlatır Ahmet Şerif, aysa yağmur falan da yoktur. Yağmamıştır. Öyleyken çamurdur ve müthiş kalabalık: "Yolun üstü bir mahşer, hayvan, insan, araba sergisidir. Memleketimizde bu kadar iş-lek bir cadde hatırlamıyoruz." Sürücüleriyle ilgili not çok daha önemli: "[H]epsinde bir tevekkül, onları almış götürüyor, sürüklüyor. Acaba, yolun şu düzensizliğinden, mbiatın kendilerine şu alayından üzgün müdürler? Bu anlaşılmaz. "16

Toprakla ticaretin ya da köyle şehrin bir aradalığı resmedilmekte bu gözlemler-de. Rizk mücadelesinin yanında kazanma/toplama da yükselmekte artık. Yalnız, ma-nevi standartlar, paranın güç olduğu her şehirdeki kadar düşmez Adapazarı'nda. Pa-ranın koşulsuz egemenliğine direnilir sanki.

Adapazarı'nın nüfusu 1913'te 120 bindir. 72 bin vergi mükellefi vardır. Yıllık ver-gi geliri 105 bin liradır. İttihatçıların "milli iktisat" politikalarıyla buluşmakta gecikil-mez. Eşraf ve tüccar çiftlik sahiplerini de yanlarına alarak kendi kredi sorunlarını ken-dileri çözmek isterler, İttihat ve Terakki'den gördükleri teşvikle de 14 Ocak 1914'te Adapazarı İslam Ticaret Bankası'nı kurarlar-sonradan Türk Ticaret Bankası olacaktır. Bunu 1919 yılında 400 bin lira sermayeyle Adapazarı Emniyet Bankası'nın kuruluşu izler. Böylece Ziraat Bankası şubesiyle birlikte Adapazarı'nda üç banka olur. 17 Farklı milletierden, farklı dinlerden ticaret yapan insanlarıyla dünyaya açık bir şehirdir. Öyle ki Acem Konsolosluğu bile vardır. Nahit Sırrı Örik de 1933 yılının Adapazarı'nı anla-tır. Sait Faik 'in bir öyküsüne ad veren Meserret Oteli'ne yerleşir. Uzunçarşı için şu no-to düşer. "Bir kaza merkezi olmakla beraber iktisadi ehemmiyet ve ticaret hayatı itiba-riyle Adapazarı'nın birçok vilayet merkezlerine faik bulunduğunu bu çarşı pek güzel gösteriyor." Belediye Oteli'nin bahçesinde oturur, yukarıdan saz sesleri gelmektedir. "İstanbul'dan bir hanende hanımla beraber bir saz heyeti" çağrılmış, akşama ahenk varmış. Çark'a gider Örik. Erenler'e gider. Hazirandır, hava serindir, akşamla Meser-rer'e döner. Fakat zaman zaman iki üç gazetenin çıktığı bir şehirde Halkevi'nin ve bir kütüphanenin olmayışına şaşar Örik. 18 Neyi gösterir bu? Yazılı kültüre mesafeli oluşu mu? Taassubu mu? Adapazarı lokanta ve meyhanelerinin geçmişteki garson kadınları meşhurdur, hâlâ anlatılır. Çark kır gazinosudur, içkilidir. Kız Mektebi vardır Adapaza-n'nın. Ana sınıfı bile olan Rehber-i Terakki'de ise eğitim Fransızca yapılır -Sait Fa-i'm okuludur. Sadece hanendeler gelmez İstanbul'dan, peş peşe tiyatrolar da gelir. İyi

de "ahkâm-ı İslamiye'ye aykırı bulunarak belediyece oynatılmayan oyunlar da vardır. Rehber-i Terakki için "Fransız Mektebi" dedikodusu edilir. Ömer Seyfettin'in "Kor-kunç Bir Ceza" hikâyesini "İslam ailesini fena bir yolda tasvir... dolayısı ile saf ve te-miz kalplı Anadolu halkını tezlil" ettiği gerekçesiyle eleştiren ve "Sebilü'r Reşat "ta ya yımlanan okur mektubu da Adapazarı'ndan yazılmıştır. 19 Bugün de tesettür giyimin-den seksi iç giyime atlayıp yılda 1 milyon YTL ciroya fırlayan ve bunu da "çevresin-de'radikal İslamcı olarak tanınan" sahibi ağzından "cinsel fanteziler"le açıklayan fir-manın Adapazarı'ndan çıkması tesadüf değil. 20 Taassubu da serbestliği de haklı çıkar lacak ömekler Adapazarı'nın çok kültürlü yapısından olmalı.

Hiçbir yer kendi insanıyla şehir olmamıştır, böyle bilinir, en çok Adapazarı için doğrudur bu. Bebrikler, muhtemelen göç kavmi. Bitinler kesin öyle. İlk Türkmenler le köy kuruluyor ada'da. Sonraki Türkmenlerle de pazaryeri aşamasına geçiliyor. Adapazarı'nda yetmiş iki millet yaşar. Fakat daha sonraki göçleri anlatır bu. Yoğun göç üç coğrafyadandır: 1) Kırım ve Kafkasya. 2) Balkanlar. 3) Doğu Karadeniz. İlki 93 Harbi olarak bilinen 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan, ikincisi 1912 Balkan Sa vaşı'ndan sonradır. Üçüncüsü de Rusların Birinci Dünya Savaşı yıllarında (1914-1918) işgalleri üzerine olur.

Kırım'dan Tatarlar, Kafkasya'dan Gürcüler, Abhazlar, dil bilen yani Mohti Lazlar, Hemşinliler, Çerkezler, Balkanlardan ve Rumeli'nden Boşnaklar, Arnavutlar, Pomak lar, Sırplar, Gagavuzlar yani Hıristiyan Türkler, Muhacirler yani Türk kökenli Yörük ve Türkmenler; Doğu Karadeniz'den de Laz sanılan ama Türkçe dışında dil bilmeyen ler gelmiş. Bunlara farklı nedenlerle gelen Kurmançlar'ı, Zazalar'ı, çeşit olsun için az sayıda Ermeni, Rum ve Arap'ı da katın. İşte Adapazarı. Nüfusun hemen tamamı Müs lüman. Yüzde 93,1'i Hanefi, yüzde 3,6'sı Alevi, yüzde 3,3'ü Şafii'dir. Az sayıda Gre goryen, Katolik, Ortodoks ve Protestan kökenli Hıristiyan, 13 de Musevi var. 21

Şehirler-evet-göçlerle oluşur. Toplumsallaşma göçle güçlenir, kültürel çeşitlilik göçle artar. Ama her yoğun göç, göçenlerle yerliler ve eski gelenler arasında bir yı ğın sorun da yaratır. Çünkü her göçle yerin yerleşik yapısı-yani mülkiyeti az veya çok bozulur, yeniden yapılır. Dünya paylaşım savaşlarını hatırlatır kavgalar olur. İliş kiler bozulur, kişilikler çatlar.

Sözgelimi 1886'da Sapanca'da Gürcülerle Çerkezler arasında çıkan olaylara İz mit Mutasarrıfı bizzat el koyar. Sekiz Gürcü'yü yakalar. Çerkezler Gürcülerin silah-larından şikâyetçidir. Barış için kendilerine gelen silahsız aracıları bile öldürmüşler dir. Bu hareket Çerkezler tarafından "husumet-i kavm" olarak nitelendirilir. Kimile yin de devletin göçmenler için ayırdığı topraklar göçmenlere verilmeyip yörenin nü-fuzlularıyla memurları arasında paylaşılır. Örneğin, Adapazarı'na gelen Bosnalıların bir kısmı bu usulsüzlüğe uğrar. 22

1909 yılında göçmen yerleştirilecek yer kalmaz. Ormanlar da yasaklanır. Öyleyken Karadeniz'den gelenlerin ormanlara yerleştirilmeleri de sürer. Akyazı'nın Taşağıl ve Boztepe köyleri böyle dolar. Giderek Kaşıkçı Yaylası'yla Sultanpınarı Ormanlarına ya yılır göçmenler, Orman Nezareti ormanların korunmasını ister jandarmadan. Yerliler-le göçmenler arasında da sık sık orman ve yayla problemleri yaşanır. Kimi sorunlar da işletmelerle köylüler arasında çıkar. Bakanlık kimi ormanların işletilmesini ihale etmiş tir. Ancak ihale edilen yerler arasında köylülere bırakılmış baltalıklar da çıkar. 1910 уг lı martında Soğuksu ve Kayalar köylüleri kızdıkları şirkete dikilir, traverslerinin taşın masını engeller, silah falan. Olaylar asker gönderilmesiyle yatışır ancak. 23

1911 ve 1912 yıllarında Adapazarı'nda asayişsizlik fazla mı fazladır. 21 Eylül 1912'de Başbakanlık'a, İçişleri ve Harbiye Bakanlıklarına telgraf çeker Adapazarlı lar. Cinayetler işlenmekte, failler yakalanmamaktadır. Hırsızlık olayları gün geçtik çe artar. Her gece mahallelerde silahlar atılır. Hükümetin düştüğü söylentileri zaman zaman yayılarak asayişsizlik kışkırtılır vb. Bunlardan yakınır ve inzibat görevlileri nin artırılmasını isterler. 24

Yetmiş iki milleti tipik yanlarıyla anlatan, her biri güzel yüzlerce hikâye vardır Adapazarı'nda. Çay ocakları, çarşılar, cami avluları, pazar yerleri... bunlarla güler, sohbeti bunlarla süsler. En meşhurları Abazalarla yerli Manavlara ait olanlardır, sayı-ca da boldurlar. Nedeni ilk büyük göçün Kafkasya'dan olması mıdır acaba? Gelinmiş, yerli dikkate alınmadan yerleşilmiştir. Ya da şöyle: Getirilmiş, yerli gözetilmeden is-kân edilmişlerdir. Hikâye: Manav'ın keserini kapmış, kaçmaya başlamış Abuza. Ma-nav da peşinden. Mal canın yongası, arayı kapatmış Manav, yakaladı yakalayacak. Cami önünden geçerlerken cemaati farzda görmüş Abaza, keseri kemerine sokup o da durmuş. Manav bekliyor, namaz bitsin. Selam vermiş cemaat, bir de sola. Manav hamle edecek, Abaza var sesiyle ünlemiş: "Kim sok-tu bu kes-se-ri belime? 25

Çocukluğumda, 50'li yılların ilk yarısında henüz bitmemişti ormanlar. Kışlık odun Sülmanbey Ormanı'ndan gelir, han önlerine yığılırdı, şehirliler alırdık. Uzakta, çok uzaklarda sanırdım ormanı. Çok sonra öğrenecektim, ormanla adaş köy Sakarya'nın hemen beri yanında imiş meğer. 5-6 kilometre ötesinde Budaklar, Çatalköprü. Bugün oraları da çıplak. Bir o kadar ötesi Ormanköy. Ormanköy'de de ağaç yok artık.

Adapazarı'na batıdan bakan, bugün lebaleb tepeler: Hızırtepe, Maltepe, Esente-pe, çocukluğumda bomboştu. Yoğun göç yavaşlamış, hatta durmuştu ama, ekonomik nedenlerle serbest göç bugünkü gibi devam etmekteydi. 60'lı yılların ortalarında is-käna açıldı tepeler. Kimindi buralar? Devletin. Adı üzerinde: Maltepe. Mal Müdür-lüğü'nden kısaltma. Yani hazine malı. Satılığa mı çıkarılmıştır? İhale mi açılmıştır? Çıkarıldıysa kimlerdir alanlar? Tapu kayıtlarına bakılırsa ilginç şeyler görülecektir. Gerçi sahiplenenler oturmuyor oralarda bugün. Kaçıncıya el değiştirdi kim bilir! Ama hatırlılara ve nüfuzlulara ihsanda bulunulmuştur, bu bilinir. Şehirlerin tarihi -bir anlamda mülkiyetin el değiştirmesi tarihidir. Hatta bütün tarih. "Tehcir" ve "mübadele" gibi nüfus politikaları da bunun en somutu.

Bunlar şehrin büyük hikâyeleri. Şehirde(n) yaşayanlara, şehirde(n) varlık sahibi olanlara ait. Küçükleri de var. Şehirde tutunmaya, şehirde var olmaya çalışanları anla-tır küçükler. Adapazarı'nın mutena birkaç sokağı dışında bütün sokakları küçük hika-yelerdir. Doğduğum ev, yerlilerin ağırlıklı olduğu bir cadde üzerinde. İlkokul, ortaokul ve lise yıllarımın geçtiği sokak ise Adapazarı'nı bütün kozmopolitliğiyle yansıtır. İdi. Şimdi yok. Belediye yasalarının kurbanı oldu. Hoş, zaten adı da Kurbanlar'dı. Köyle bağlantısını hâlâ sürdüren bir ailenin lakabıydı Kurbanlar. Bahçesinde ambarı, kileri, mısır çiti olan başka evler de vardı sokakta. Ve başka evler: Hiç bahçesizler. Ya da kü çük bahçeliler. Çoğu ahşap karkas. Dolgu malzemesi kerpiç, yeni yapılanlarda tuğla. Çatkı ağaçları ziftli. Bir de çalı çırpıdan duvar üzerine samanlı sıva basılarak yapılmış bağdadiler. Adapazarı'nda yetmiş iki millet yaşar, yetmiş iki mahalleye dağılmıştır, Kurbanlar'da ise yetmiş ikisi bir aradadır. Adetler aynı. Görgüler ayrı. İki en fazla üç aile uyum kurabilir kendi aralarında. Herkes birbiriyle kavgalıdır. Çocukların topu yü zünden bile sokak birbirine girebilir. Aziziye Karakolu'ndan polisler gelir. Alemdir Kurbanlar, Küfürsüz, kavgasız günü, saati yoktur. Pencereden pencereye bile harp edi-

lir. Ama beş dakika içinde biter her şey. Perdeler çekilir. The end. Hep düşünmüşümdür: Nasıl sağlanırdı düzen? Kabakulak okuyan nefesli bir am-ca da vardı sokakta. Liseli ağbiler derslerinde zorlananlara yardımcı olurdu. Bahçeler

467

esirgenmez, meyveler paylaşılırdı. Birbiriyle uyuşan hanımlar evlerde belli periyotlar. la bir araya gelir, maniler çeker, taklitler yapar, ut çalıp şarkılar söyler, akşam okun madan da evlerine dönerlerdi. Gecikilmezdi. Kendiliğinden konulmuş bir kural may. dı bu? Ya, kimi erkeklerin ağırlıkları? Nerden geliyordu bu? Çekinilirdi onlardan. İş leri iyi, giyimleri iyi, adımları ağırdı. Geçerlerken duvar kenarına çekilirdik gayriihti. yari. Kasım Aga geçerken de böyle olurduk. Arnavut'tu. Hamaldı. Palabıyıkıydı. Ya şı vardı. Kollarını hafif açıp kanatlandırarak ve iskele sancak yaparak ve ağır ağır yü rürdü. Sokağa girdi mi bağırırdı çocuklardan biri: "Kasım Aga geliyor!" Görülmemiş se eğer, kendini kendisi duyururdu: "Lan, koşuşmayın demedim mi size?" Bağırma dığı yoktur Kasım Aga'nın. Topa bağırır. Çöpe bağırır. Yüksek sese bağırır. Gülme ye bağırır. Arada şikâyetçiler çıkar: "Şu var ya, Kasım Aga, küfür etti." Durur, dik dik bakar Kasım Aga, bazen söylenir, sonra döner yürür. Galiba daha büyük anlaşmazlık lar çıkmasın için tedbir alırdı böyle. Mahallenin düzeni meselesi. Bu da büyüklerin işine gelirdi. Nasıl ki bildiri, muhtıra ve darbelerin de yandaşları olur.

Tuhafı şu ki bunları "mahalle baskısı" olarak görmedik. Görmeli miydik? Ya da şöyle: "Mahalle baskısı" neden bugün çıktı?

Eski kovboy filmleri ile spagetti western'ler arasındaki farkı pek güzel açıklar Pa ul Newman. Eski kovboy, kasabasıyla barışıktır. Bir kahramandır. Yeni konvoy ise anti-kahraman. Kötü adam. Kasabalıya düşmandır o. Öldürür. İşkence eder. İntikam hırsıyla yanıp tutuşur. 26 Dükkânlar alçak. Çarşılar dar. Meydanlar küçüktü Adapaza rı'nda. Ölçüler insanîydi. İhtiyaçlarımız bu ölçülere sığıyordu. Şehirle biz, birbin-mizle barışıktık. Düzen ölçüsüzlükle bozuldu. Spagetti kovboylarıyla. Bunun da Adapazarı için miladı, 17 Ağustos'tur.

Aslında 80'li yıllara kadar inilmeli. Ne ki ölçüden ölçüsüzlüğe geçiş, 1999 Depre mi'nden sonra gemi azıya alır. Şehir adeta altüst olmuştur. "Kentsel dönüşüm" diye de adlandırılabilen "bölüşüm" için fırsat bilinir yıkım. Kat azaltılarak şehir yeniden kurulmalı, kalmak isteyenler kalmalı, gitmek isteyenler için de zemini sağlam yerler-de konutlar yapılmalı idi. Böyle olmadı. İmar planları değiştirildi. Şehir iskäna kape tıldı. Yüzlerce yıl içinde oluşmuş mahalleler, komşuluklar darmadağın edildi. Eski sosyoloji hiç mi hiç dikkate alınmadı. Ve sakinler 12 kilometre kuzeydeki çakma ken te "tehcir", birbirlerine de kurayla komşu edildi. Bunun can mal güvenliği ile ilgisi yok. Çünkü şehir bütünüyle ticarete açıldı. Hem de altyapısı yenilenerek. Ayrıca, ye ni yapılar için ölçütler ağırlaştırıldı. Yer sahipleri ucuz pahalı demeden yerlerini bi rakmak zorunda kaldılar. Şehir el değiştirdi. Şehre el değiştirtildi. Bu kadarı yetme miş olmalı, küçülmüş/ufalmış/ufalanmış Adapazarı'na Sakarya adıyla "büyükşehit" statüsü verildi. Sınırları da çok geçmeden ilin hemen tamamına genişletildi. Köyler mahalle oldu, köy ortak malları belediyelere geçti. Adapazarı ve yanı sıra pek çok bel de ve ilçe "tek el"in insafına bırakıldı. Artık ölçüler öyle yüksek ki yetişmek, anlamak imkânsız. Sözgelimi 205 hektarlık bir "cazibe merkezi'nden söz ediliyor şimdi. İçin deki "showroom" 395, AVM 125, ticari plaza 250, yerel ticaret alanı 50 bin metreka reye yayılacakmış. Büyükşehir binası, atölye ve tamirhaneler ve 6000'in üzerinde ko nut da ayrı. Rakamlar böyle. De yer sahiplerinin kayıplarına da bakalım geçerken. He saplamışlar, 700 metrekarelik yeri olana 210 metrekarelik yer düşecekmiş "cazibe"de.

Şehri köprü, yol, tünel, kavşak, iş merkezi, otopark vb. sananlara göre Adapazarı şimdi şehir olmaktadır. Hem de "büyükşehir", Hayır! Taştır bunlar. Çeliktir. Demir-dir. Asfaltır. Çimentodur. Hayat yaratmazlar yani. Evet, büyüktürler. Tamam, gör-kemlidirler. Bu yüzden hayranlık uyandırırlar. Fakat tahakküm de kurarlar üstümüz-de. Şöyle ki hıza, tüketime tahrik ederler; fakat yetmezliğimizle karşı karşıya da bıra-kırlar bizi. Nasıl ki 100 metreyi 10 saniyede koşan bile bizde yabancılık uyandırır.

Şehir sosyal hayattır. Bu da ekonomide yüksekliği, fiziki yapıda büyüklüğü değil, et-kileşimi anlatır. Etkileşim buluşma mekânlarının bolluğu demektir, bir. Entelektüel ve ruhsal gelişim demektir, iki. Bir yer, fiziki büyüklüğüyle orantılı sosyal tatmin sağlayabi-liyorsa şehirdir. Bizim Adapazarı, devlet veya şehir tiyatrosu olmayan tek "büyükşe-hir'dir. Daha dahası, Adapazarı'nın sadece tiyatroya ayrılmış tek bir sahnesi bile yoktur.

O eski taşra şehrinin de yoktu ama yokluğu hissedilmiyordu. Şimdi ise boşlukta-yız. Boşluğumuz tiyatroyla da giderilebilir gibi değil.

SİYASETİN MEKANI KENT

MAHMUT HAKKI AKIN

Giriş

Insanlık tarihi, yönetmenin ve yönetilmenin; bir taraftan ortak iyiye ulaşma ve onu gerçekleştirme çabasımın; diğer taraftan da iktidarı elde etme amacıyla çatıyma ya girme ve savaşmanın tarihidir. Yine tarih boyunca düşünürler ve kanaat önderle rince insanın doğasında var olduğu söylenmiş olan, iyi ve kötü, dostluk ve düşman hk, var etme ve vok etme, güç ve güçsüzlük, uzlaşma ve çatışma, siyasetin de teza hürleri olarak tarih sahnesinde yer almıştır. Siyasetin ve siyasal insanin kendisine mekân edindiği en önemli yerleşim birimlerinden birisi ise kent olmuştur. Kent, m sanların bir araya gelerek kurdukları toplumsal birlikteliklerin en ileri seviyesi kabel edilmiştir. Filozofların ideal toplum hayalleri, aynı zamanda ideal kent hayallen o muştur. Bununla birlikte tarih boyunca kent, yaşanan dönemin iktidarının ve genel siyasetinin izlerini taşımıştır. Bazı kentler ise kendi ürettikleri siyaset ile kendilen kalmaya çalışmış ve kendisini değiştirmeye çalışan siyasal güçler ile mücadele et miştir. Siyasetin değişimi kenti de değiştirmiş; hatta bazı iktidarların yıkılmalanı ile birlikte kentler de yıkılmıştır. Bu yüzden de bir yerleşim birimi olarak kent, siyase tin merkezi, siyasetin ve siyasallığın hayat bulduğu mekân ola gelmiştir.

Siyaset, Siyasallık ve Kent

Siyaset, insanlığın tarihi ile yaşıt bir toplumsal kurumdur. Siyasallık ise bütün var lıklar içinde sadece insana özgüdür. İnsanın olduğu yerde mutlaka siyaset de var ol muştur. Yaklaşık İki bin dört yüz yıl önce Aristoteles, insanın siyasallığını açıklarken siyasetin ve siyasallığın insanı insan olmayanlardan ayırdığını söylemiştir. Sadece insan önündeki imkânlardan birisini tercih ederek onun sorumluluğunu üstlenebilir.

Arapça bir kelime olan siyasetin etimolojik kökeni, birini yetiştirmek, terbiye etmek, yönetmek anlamlarına gelmektedir. Zamanla kavram, kentlerin ve insanların yönetimi anlamında kullanıldığında kent halkının refahını arttırmak için belirli bir yöntemle onları yönetme sanatını ifade etmiştir. Nihayetinde siyaset, bir amaç veya prensip gereğince kentin yönetilmesine ilişkin sanat anlamını kazanmıştır (Dursun, 2002: 25),

Siyaset ile aynı anlamda kullanılan ve Yunanca'dan gelen "politika" is Yunan kenti polis'ten kaynağını almıştır. Yunan kentinde politika, ortak bir vatan daşlık bilincine ve kentlilik kültürüne karşılık olarak kullanılmıştır. Kent, sadece ev ya da aile içinde kurulan ilişkileri değil, birbirinden farklı kesimlerden pek çok i sanla kamusal alanda kurulan ilişkileri de kapsamaktadır. Bu durum da vatandaşlığı kentte yaşayanlar için zorunlu kılmıştır. Siyasal bir kimlik olan vatandaşlık ise La tince "civic" kelimesine dayanmaktadır ve Batı dillerinde kentin karşılığı olarak kal lanılan "city" de bu kelimeden türemiştir (Bookchin, 1999; 3).

Kelimelerin etimolo jik tahlilleri de kent ile siyaset arasındaki ilişkinin ontolojik olarak kurulduğunu göstermektedir.

Kent ile siyaset arasındaki ontolojik iliski, farkli dönemlerde farklı tarz landa kurulmuş olmasına rağmen, sürekli devam ede gelmiştir.

Kent ile siyaset arasındaki iliskinin açıklanabilmesi için siyasetin sınırlarının net bir sekilde belirlenmesi gerekmektedir.

Siyaset, genelde iki boyutlu bir kavram olarak kabul edilmiştir. Buna göre sivasetin bir yönü fikri ayrılık, rekabet ve çatışma: diğer yönü ise uzlaşma, ortak noktada birleşme ve iyiyi gerçekleştirme ya da iyiye ulaşma çabasıdır (Bkz, Kapani, 1997: 17-8).

Siyaset, sadece iki kişinin olduğu yerde bile var-hindan söz edilecek bir kurum olarak kabul edilirse kavramın sınırlarının çok fazla genişlemesinin yanında siyasetin tanımlanması da güç bir hale gelir.

Siyasetin iki bo-yutu açısından da düşünüldüğünde çatışma ya da uzlaşmadan birisi tek belirleyici kategori olarak kabul edilmemelidir.

Tarih boyunca insanlığın siyaset alanında yaşadığı tecrübe de göstermektedir ki siyaset, hem çatışmayı hem de uzlaşmayı kapsamakta dır.

Siyasallık, toplumda insanı bir taraf olarak belirler. Siyasal insanın çatışmada ya da uzlaşmada durduğu bir yer ve durduğu yer dolayısıyla onu başkalarıyla uzlaşmaya ya da çatışmaya götüren doğrular, değerler ve ilkeler vardır.

İnsan, bir toplumda sos-yal ilişkiler dahilinde var olabilir ve bu yüzden zorunlu olarak siyasal bir varlıktır.

Aristoteles, kent ile siyaset ilişkisini açıklarken aileden köye, köyden de kente ve devlete doğru ilerleyen bir evrimsel süreçten bahseder. Ona göre hayatın kendisini sağ-lamak için başlayan süreç, iyi hayatı sağlayabilecek bir duruma kent dolayısıyla gel-miştir. Kentin olmazsa olmaz şartı olan birlik halinde olma ya da birlik haline gelme durumunda ise yöneten ve yönetilen ilişkisi kendiliğinden doğmaktadır (Aristoteles, 1993:9-10). Aile, kabile ve köy gibi toplumsal birimlerden daha karmaşık bir toplum-sal yapıya sahip olan kente doğru evrilme fikri, tarih boyunca pek çok düşünür tarafın dan da savunulmuştur. Örneğin, bu konuda İbn Haldun da Aristoteles'i takip etmiştir. Ibu Haldun'a göre (1999:223), insanlar göçebelik devresinden sonra yerleşik bir hayat yaşamaya ve ancak bundan sonra kentler kurmaya ve kaleler yapmaya başlamıştır. Gö çebelik gibi birlikteliklerden kente ulaşan süreç, devleti de meydana getirmiş ve devlet ancak kentlerde yaşayabilmiştir. Özellikle modernlik öncesi dönemde kentin korunma-st, devletin de korunması anlamına gelmiştir. Eğer kentin yeni sahipleri kente sahip çıkmamışlarsa işgal edildikten sonra yıkılan ve yağmalanan pek çok kentte siyasal dü zen de yıkıldığı için toplumsal ilişkiler tekrar eski haline dönmüştür (İbn Haldun, 1999: 225). Siyasal mücadele ve çatışmalar da tarih boyunca kent üzerinden yapılmıştır.

Siyasetin uzlaşma ve iyiye ulaşma boyutu, düşünürleri ideal kent ve ideal toplum Ütopyaları üretmeye sevk etmiştir. Kent, Platon'un Devler'inden Farabi'nin El Medi-net-ül Fadila'sına ve Thomas More'un Utopia'sına kadar bütün toplum ve siyaset Ütopyalarının da mekânıdır. Pek çok düşünür, ideal bir toplumun ancak ideal bir keat-le olabileceğini düşünmüştür. Ömeğin Farabi (1997: 100), en üstün iyiliğe ve en üstiin mükemmelliğe ancak kentte ulaşılabileceğini, kentten daha eksik bir toplulukta ulaşı lamayacağını savunmuştur. Diğer ütopyalarda da tespit edilebileceği gibi Farabi'nin er-demli/faziletli kentinde amaç sahibi bir kent vardır. Kent, farklılıkların karşılıklı daya mşmasını ancak bir amaç uğrunda sağlayabilir. Hem siyasetin hem de kentin doğasın da amaç uğrunda birleşme ve mücadele etme bulunmaktadır ve bu durum siyaseti kent[00:07, 09.02.2026] Furkan Sağdıç: te mümkün kılan en önemli unsurlardan birisidir. Ütopyalardaki iyiyi gerçekleştiren, bununla yetinmeyen ve daha iyinin gerçekleşmesi için çaba harcayan düzenli ve ahenk-li bir toplum fikri, insanlığın her döneminde düşünürlere ve iktidar sahiplerine çok çe kici gelmiştir. Ne var ki ütopyalardan hareket ederek ideal bir toplum ve kent tasarla yanlar, insanlığa mutluluktan çok çatışma ve huzursuzluk getirmiştir. Nitekim Zamya tin'in Biz'i, Orwell'in 1984'ü, Huxley'nin Cesur Yeni Dünya'sı da ütopyalara antitez olarak yazılmıştır. Anti ütopyalar, umudunu kaybeden kentleri anlatmıştır.

Kentte farklılaşma, sadece modernleşme ile birlikte ortaya çıkmış bir durum de ğildir. Tarihin her döneminde birbirinden pek çok yönden farklı gruplar kentlerde bu lunmuştur. Weber'in de dikkat çektiği üzere tarih boyunca Doğu ve Batı kentleri hep göç almışlardır ve bu göç hareketlerinin kentte yol açtığı dinamizm, kenti farklı top-lumsal grupların sürekli olarak bir arada bulunduğu bir mekân haline getirmiştir (Weber, 2000: 132). Kentte dini, kültürel, siyasal, üretime dayalı farklı grupların bu lunması, bu grupların mutlaka çatışma halinde olduğu ya da olacağı anlamına gel-mez. Farklılığın bilinci, hem bir arada yaşamanın hem de kentlerde yöneten ve yöne tilen ilişkisinin kaynağıdır.

Farklılıkların siyasal olarak örgütlenmesine iktidarlar tarafından imkân tanınma dığı dönemlerde gizli ya da açık gerçekleşen çatışmalara, muhalifleri sindirmek için uygulanan politikalara da kentlerde rastlanmıştır. Bu yüzden de tarih boyunca siya sal iktidarların durumuna göre açık ya da gizli pek çok örgütlenmenin mücadele ala-nı kent olmuştur. Büyük isyanlar, yürüyüşler, devrimler, kentlerde meydana gelmiş tir. Pek çok kent, devrimlere ev sahipliği yapmıştır.

İtaat ve Direnişin Mekânı Olarak Kent

[00:07, 09.02.2026] Furkan Sağdıç: Her devlette siyasal kararların alındığı ve uygulandığı, iktidara sahip olan siyasal aktörlerin yaşadığı bir başkent olmuştur. Başkent, yönetimin ve iktidarın mekânıdır ve otorite merkezidir. Bununla birlikte başkent bir semboldür; iktidarın ve otoritenin sembolüdür. En görkemli binalar, mabetler, meydanlar ve yollar hep başkentlerde in-şa edilmiştir. İktidarlar, siyasal rejimler çöktüğünde başkentler de düşmüş, aynı yer-de ya da başka bir yerde yeniden siyasal ilişkiler tanımlanıp inşa edilirken başkent de inşa edilmiştir. Siyasal iktidarlar, kentleri inşa ederken toplumları da inşa etmiştir.

Kent, siyasal iktidara sahip olanların yönettiği ve düzen verdiği bir yerdir. Yaşa nılan dönemin ruhu, nasıl toplumsal ve siyasal ilişkileri belirlemişse, kentleri de do-laylı olarak belirlemiş ve kente de damgasını vurmuştur. Orta Çağ'da Ortadoğu'da-ki ya da Anadolu'daki bir kent, İslam kentidir. Aynı dönemde Avrupa'daki bir kent de Hıristiyan kentidir. Richard Sennett, Orta Çağ kentinin özellikle Hıristiyanlığın otoritesinin izlerini taşıdığını anlatır. Avrupa'daki Orta Çağ kenti, iktidar ilişkilerini Hıristiyanlık üzerinden kurmuştur ve bu kent, korunup kollanacakları vaat edildiği için kentte yaşayanların itaat etmelerini, piskoposa, krala ya da ana-babaya karşı gö revlerini yapmaları gerektiğini buyuran bir kenttir (Sennett, 1999: 27).

Aynı dönemde Avrupa'nın kentleri gibi, Doğu'nun kentleri de dinin merkezi oto ritesini hissettirdiği mekânlar olarak tarihte yerlerini almışlardır. Kur'an-ı Kerim'in Mekke ve Medine dönemlerinde inen ayetlerinde de ilk dönem İslam toplumunun şe-killenişini kent ve siyaset arasındaki iliski açısından okumak mümkündür. Mekke döneminde Müslümanların siyasal bir birliğe ulaşmadıkları, bu dönemde inen Kur'an ayetlerinin de bu duruma bağlı olarak daha çok iman, ibadet ve ahlak ile il-gili olduğu; Medine ki Arapça'da kent anlamına gelmektedir-döneminde inen ayet-Verin ise siyasal ve hukuki emirleri de içerdiği İslam âlimleri tarafından ittifakla ka-bul edilmiş bir görüştür. Müslümanlar için Yesrib'i Medine'ye dönüştüren unsur, orada Müslümanların bir siyasal birlik haline gelerek devlet kurmuş olmasıdır. Orta Çağ boyunca İslam kentinin yöneticisinin konumu dini bir ağırlık taşımıştır. Bu đó nemde Islam kentlerinin merkezi öncelikle ibadetlerin yapıldığı, ancak siyasal bir an-lamı da olan camidir. Bu yüzden her kentte sembolik bir merkez ulu caminin var ol-ması, siyaset-kent ilişkisi açısından önemlidir. Başkentte devleti yöneten halifenin ya da padişahın, diğer kentlerde de yerel yöneticilerin toplu kılınan namazlarda merkez camiinde bir araya gelmeleri, İslam dünyasında son derece önemsenen olaylardır.

Modernleşme ile birlikte siyasal iktidarların kitlelere ulaşma ve onları denetim al-tına alma yolunda kullanabilecekleri araçlar da artmıştır. Böylece iktidarlar sadece kentlerde yaşayanlara değil, kırsal bölgelerde yaşayanlara da ulaşabilmişlerdir. An-cak modernleşmenin aynı zamanda bir kentleşme hareketi olduğu göz önünde bulun-durulduğunda, toplumsal ve siyasal ilişkilerin kırdan kente doğru dönüştüğünü söy-lemek mümkündür. Kent, bu süreçte kendisi de dönüştüğü halde yine merkez olma rolünü korumuş ve belirleyici olmuştur. Başka bir deyişle, modernleşme ile yaşanan değişimlerin ve dönüşümlerin en önemli mekânı kent olmuştur. Hatta bu özellikler-den dolayı kentin modern bir yerleşim birimi olduğunu ve geleneksel dönemde kent adını verebilecek bir yerleşim biriminin olmadığını savunanlar da olmuştur.

Modernleşme ile birlikte iktidarların yanında kentin merkezi de değişmiştir. Batı Avrupa'da kentin merkezinde artık kilise yoktur, fabrika vardır. İmparatorluklar ve te-okrasi düşerken ulus devletler dönemi başlanmıştır. Fabrika ile ulus devlet arasında ilginç bir ilişki vardır. Fabrikaların sanayide yaptıkları seri üretimi, ulus devletler de toplum lüzerinde yapmaya çalışmış ve "toplum mühendisliği" ortaya çıkmıştır. Toplum mühen-disliği, fabrika düzeninin dışarıdan bütün olarak gözlenebilmesi ve düzeninin parçaları-nın ve parçalar arasındaki sabit ilişkilerin tespit edilebileceği, değiştirilebileceği ve iliş kilere şekil verilebileceği görüşünü topluma da uygulama anlayışıdır (Yayla, 2004: 228). Yeni iktidar sahipleri, kentlere de düzen verme işini üstlenmişler ve harita üzerin de çizilen kentler ortaya çıkmıştır. Sennett'in deyimiyle, bu dönemde ızgara şeklinde ta-sarianan kentler, nötr mekanları üretmiştir. Bu şekilde oluşturulan kentler, başkalarına hükmetme ve boyun eğdirme eylemini amaçlamıştır (Sennett, 1999: 79). Bu durum, farklılıkları ve siyasallığı en aza indirme ve dolayısıyla kente ve kentliliğe anlamını ve ten vatandaşlığı da dönüştürme amacı taşımıştır (Bkz. Bookchin, 1999: 86-7). Ancak, kent üzerinde gerçekleştirilen toplum mühendislikleri siyaseti bitirememiş, tam tersine

ortaya çıkan sorunlar nedeniyle yeni siyaset arayışlarının doğmasına sebep olmuştur. Farklı dönemlerde gerçekleşen kentleşme hareketleri, her toplumda pek çok so runun doğmasına sebep olmuştur. Siyasetin bir anlamının da sorunların üstesinden gelme olduğu düşünülürse, kentin ve kentleşmenin zorunlu olarak siyaseti üreten hir mekân olduğu açıklık kazanır. Konut ve çevre sorunları gibi mekânın değişimi ile il gili sorunların yanı sıra yine bu sorunlardan bağımsız olmayan toplumsal ve kültürel sorunların çözümü için hem iktidarlar hem de farklı toplumsal kesimlerden insanlar, sürekli çözüm arayışında olmuş ve sorunları aşmak amacıyla siyaset üretmiştir.

Modern dönemin belirleyici ve tayin edici siyaset tarzının kente yansıyan ilk ör neklerini Batı Avrupa'da görmek mümkündür. Londra, Sanayi Devrimi'nin ve üze rinde güneş batmayan İmparatorluğun başkentidir. Paris, Fransız Devrimi demektir. Berlin, on dokuzuncu yüzyılda Alman siyasal birliğini sağlayan merkezdir. Alman-ya'da yaşanan her siyasal dönüşüm, başta Berlin olmak üzere diğer Alman kentleri ni de dönüştürmüştür. 1930'lu yıllarda Alman başkenti, Nazilerin Berlin'i haline gel miştir. Kent, her yönüyle disipline edildiği gibi, iktidar kendisini kentin her yerinde hissettirmiştir. II. Dünya Savaşı'nın son günlerinin çatışma merkezi de Berlin'dir. Bu savaşta sadece Naziler yenilmemiş, Berlin de yenilmiş ve yıkılmıştır. Kent kilomet relerce süren moloz yığınlarından ibaret bir harabeye dönmüştür. Bu savaşı Alman ve Japon kentleri kaybetmiş, İngiliz, Sovyet ve Amerikan kentleri kazanmıştır. Bu tabloyu en açık bir şekilde gösteren kent yine Berlin'dir. Savaş sonrasında ikiye bö lünen kentin batıda kalan bölümü kapitalist kentlere, doğuda kalan bölümü ise Doğu Bloğu ülkelerinin kentlerine benzemiştir. Soğuk Savaş yıllarında kenti ikiye bölen duvar, siyaseti de ikiye bölmüş ve ortaya iki ayrı Berlin çıkmıştır. Berlin Duvarı, yı kılana kadar Soğuk Savaş'ın sembolü olmuştur. Duvarın yıkılmasının ardından yeni-len Doğu Berlin, galip Batı Berlin'e benzemiştir.

Modern çağın ideolojiler için yükseliş ve çöküş çağı olduğu düşünüldüğünde bu yükseliş ve çöküşleri en çarpıcı bir şekilde gösteren örnek yine kent olmuştur. Ideo loji ile kent arasındaki ilişki açısından özellikle sosyalist ülkelerdeki kent politikala rı kent çalışmalarında önemli bir yer tutmuştur. Yirminci yüzyılda önce Sovyetler Birliği'nde, ardından da Doğu Bloğu ülkelerinde izlenen kent siyasetlerinde sosya lizm etkili olmuştur. Ne var ki kentleri belli bir plan doğrultusunda düzenleme siya seti sosyalist iktidarların arzu ettiği şekilde gelişmemiş, kentin kendi gelişim süreci kentleşme siyasetini dönüştürmüştür. Dolayısıyla kuram ve ilkeler reel politik duru ma yenilmiştir (Reiner, Wilson, 2002: 203).

Kentlerin krallar, hükümdarların adı ile anılması ya da doğrudan onların adım al-ması da tarihte sık rastlanan bir durumdur. İstanbul'un eski ismi olan "Constantinop lis", Roma Imparatoru Constantin'in kenti anlamına gelmektedir. Amerika Birleşik Devletleri'nin başkenti Washington da ilk devlet başkanı George Washington dan gel-mektedir. Tarihte pek çok örneği bulunabilecek bu uygulamaya modern dönemlerde de rastlanmaktadır. Sovyetler Birliği döneminde Rusya'da Çarlık döneminin başkena St Petersburg'a Leningrad adı verilirken bir diğer kent Volgograd'a da Stalingrad adı ve rilmiştir. Geçmiş ile bağlarını kopartan yeni rejimin bu adları tercih etmesi oldukça ma nidardır. Benzer bir uygulama II. Dünya Savaşı sonrasında Doğu Almanya'nin Chem-nitz kentinde de yaşanmıştır. Kentin adı, "Karl Marx Stadt" (Karl Marx Kenti) olarak değiştirilmiştir. Ancak burada zikredilen üç kent de Doğu Bloğunun yıkılmasına ar[00:08, 09.02.2026] Furkan Sağdıç: dmdan eski adlarını tekrar almıştır. Burada şahit olunan uygulama kent üzerinden ve rilen bir siyasal mücadeledir. Galip gelen adı değiştirme iktidarına da sahiptir. Türki ve'de de bazı kentlerin adları değiştirilmiştir. Ancak bu konuda özellikle dikkat çeken bir olay Atatürk'ün ölümünün hemen ardından yaşanmıştır. Atatürk'ün ölümü üzerine Ankara'nin adının Atatürk olarak değiştirilmesi tartışılmış ve bu konuda bir kanun tek-lifinin hazırlandığı gazetelere yansımıştır (Tan, 16 Kasım 1938)

Bir kenti oluşturan bölgeler arasında, bazen de kentler arasında siyasal gerilimler ya şanmıştır. Bu duruma ilişkin pek çok örneğe Türkiye'nin modernleşme tecrübesinde rastlanabilir. Batılılaşma sürecinde İstanbul'un semtleri arasında çok büyük farklılıklar meydana gelmiştir. Bazı semtler geçmişi, muhafazakârlığı, değişime direnmeyi temsil ederken, bazıları da değişimi, modern kabul edileni ve batılılaşmayı temsil etmiştir. Si-yasal kültür açısından bugün bile İstanbul'un bazı semtleri muhafazakar, bazıları ise sof eğilimli olarak nitelendirilmektedir. Bu durumu anlamayabilmenin yollarından birisi. kentleşme ile siyasal davranış arasındaki ilişkidir (Keleş, 1993: 31). Siyaset bilimi ala-nında yapılan çalışmalarda insanların siyasal eğilimlerini anlama ve açıklamada kentte yaşayanlar ile kırsal bölgelerde yaşayanların farklılıkları özellikle dikkate alınmıştır. Kentte mevcut toplumsal ilişkiler, kentlileşen kitlelerin siyasal eğilimlerini de dönüştür-müştür. Elbette buradaki siyasal etkile(n)me ilişkisinin diyalektik bir süreç içinde ger-çekleştiği belirtilmelidir. Göç eden kitlelerin karşılaştıkları yeni hayat tarzı ve dâhil ol-duklan toplumsal ilişkiler dahilinde ürettikleri siyasallık da kent ve ülke siyasetini etki-lemektedir. Göç eden kitlelerin yerleştikleri bölgeler ile kentin merkezi arasındaki fark-lılık siyasal davranışa da yansımakta ve özellikle siyasal katılma imkânına sahip toplum-larda kent, farklı bölgelerinin farklı siyasal tercihleri ile şekillenmektedir. Bu konuda Türkiye'de yaşanan demokrasi tecrübesi de kendine özgü bir karaktere sahiptir. Türki-ye'de 1950'li yıllar ile birlikte başlayan kırdan kente göç hareketi, kentlerdeki hakim si-yasal yapıyı da etkilemiştir. Gecekondu bölgeleri ile kent merkezleri arasındaki siyasal farklılaşma ve gerilim, yarım asrı geçen tecrübede hâlä kendisini göstermektedir.

Türkiye'de cumhuriyet sonrası benzer bir gerilimin Ankara ile İstanbul arasında yaşandığını söylemek de mümkündür. Cumhuriyet ile birlikte İstanbul siyasetin mer-kezi olma özelliğini ve başkentliğini kaybetmekle kalmamış, aynı zamanda terkedil-miştir. İstanbul geçmişi, Osmanlı'yı temsil etmektedir. Yeniyi temsil eden Ankara ise yeniden planlanmış, yeni başkentin caddeleri, yolları, binaları Avrupa'dan gelen kent lasanmcılarının, mimarların planlarına uygun olarak yapılmıştır. Ankara'nın planlan-ması sadece bir kente şekil verme ya da o kenti yeniden inşa etme projesi değildir. Bu proje aynı zamanda Cumhuriyet Türkiye'sini oluşturan milletin de yeniden inşa edil mesi projesi olarak kabul edilmiştir. Bu süreçte İstanbul ötekileştirilmiştir. Çok parti-hayata geçildikten sonra Demokrat Parti'nin iktidar olduğu 1950'li yıllarda İstan-bul'un tekrar itibar kazanması da siyasal farklılaşmayı gösteren ilginç bir örnektir.

Sonuç Yerine

Kent ve siyasetin etimolojik kökenleri, aynı kaynaklara gitmektedir.

Kent ile siya-set arasındaki ontolojik iliski, tarih boyunca bu konu ile ilgilenenlerin dikkatini çekmiştir.

Siyasallığın temelinde taraf olma bulunduğu için siyasallık bir kimlik meselesidir.

İnsanların ve toplumların olduğu gibi kentlerin de kimlikleri vardır.

Kentler de doğar. ölür, yükselir, düşer, mücadele eder, direnir, değişir ve değiştirir.

Siyaset gibi kentler de çok yönlü ve karmaşıktırlar.

Kentin farklı bölgelerinde farklı siyasal ilişkiler geliş miştir.

Bu durum özellikle kentleşen ve kentlileşen yeni toplumsal kesimlerin kent ile kurdukları ilişkide kendisini göstermiştir.

Kent, içinde barındırdığı farklılıklar ve göç ile kentlileşenler dolayısıyla sadece yabancılaşmanın ve çatışmanın olduğu bir yer değildir.

Aynı zamanda kent, yabancılaşmayı ve çatışmayı aşmanın ve uzlaşmanın da yeridir.  ???

İktidarlar, toplumları denetim altında tutmaya çalıştıkları gibi kentleri de denetim altında tutmaya, hatta bazı dönemlerde kentte tek tip bir siyaset tarzını håkim kılmaya çalışmıştır.

Kent, siyasetin imkânsız hale geldiği bir yer olarak değil, farklı siyasetleri üretmenin mekânı olarak tarih boyunca var olmuştur.

Kentlerin tarihi, orada hüküm sü ren iktidarların da tarihidir ve ileride bugünün kentlerini araştıracak olanlar, mutlaka bu dönem siyasetini çok net bir şekilde kentlerde göreceklerdir.

KENTTE EĞLENCE VE MUHABBET MEKANLARI

UĞUR ÇAĞLAK

Boş Zaman ve Mekân

Kent hayatı, temel toplumsal kurumlar ve bu kurumların mekânları etrafında ye-ni bir kültür ve sosyalleşme gerçekleştirmektedir. Din, ekonomi, eğitim, siyaset gibi temel toplumsal kurumların yanında boş zamanlar da bir kurum olarak kabul edil-mektedir. Dolayısıyla bir kurum olarak işlev gören boş zamanların kendi mekânları-m oluşturması beklenir. İşte bu süreçte eğlence ve muhabbet mekânlarının kent ha-yatının her tarafında kurulduğu, toplumsallaşma, kaynaşma, tanışma, sosyalleşme gi-bi işlevleriyle öne çıktığı görülmektedir. Boş zamanlarını değerlendirmenin çeşitli yollarını arayan kentli insan, bir seçenek olarak sözü edilen mekânlar etrafında kent hayatının iklimine katılmayı denemiştir. Sanayi toplumunda, bireyselleşen dünyada kulelerden veya etrafı kapalı izole mekanlarda hayatını sürdüren insan, dışarıya açıl-ma, insanlarla çıkar ilişkisinin ötesinde bir yakınlık kurma gereksinimi hissetmiştir.

Boş zaman kavramı genel olarak birçok tanımda çalışma yaşamının dışında kalan za-man olarak belirtilmektedir. Daha farklı bir ifade ile kişinin veya kişilerin çalışma yaşa-mı dışındaki zamanlarını değerlendirme sürecidir. Boş zaman hiçbir şey yapılmayan za-man değil, çalışma yaşamı dışında örgütlü veya örgütsüz olarak hem eğlenme hem de kültürlenme amacıyla uğraşılan meşgaledir.

Boş zaman da hayata katılma biçimi ve belki de yaşam kalitesini arttırma girişimidir.

Bireyin kendi adına özgürce kullanmak hakkı-na sahip olduğu, iş ve yaşamla ilgili zorunlu sorumluluk ve görevler yerine getirildikten sonra arta kalan zaman (Güler, 1978'den akt. Karaküçük, 1999: 32) olarak tanımlanan boş zaman, Parker tarafından, bireyin hem kendisi hem de başkaları için bütün zorluklar-dan ya da bağlantılardan kurtulduğu ve kendi isteğiyle seçeceği bir etkinlikle uğraşacağı zaman olarak görülür (Parker, 1975'den akt. Tezcan, 1999; 9).

Kısaca boş zaman; dar an-lamda iş ile ilgili hayatı idame ettirme sorumluluklarından veya diğer emirli görevlerden serbest kullanılan zaman olarak tarif edilmektedir.

Geniş anlam ise; birçok kültürel ve kamu hizmeti kapsamı içindeki hobiler veya meşguliyetler dizisine katılım suretiyle, benlik geliştirme için serbestçe kullanım hakkı ve fırsatları olarak tanımlanmıştır.

 Başka bir ifadeyle, boş zaman yaratıcı ve manevi değerlerin bir kaynağı olarak da görüle bilmiştir (Hacıoğlu, Gökdeniz, Dinç, 2003: 18).

Boş zamanı değerlendirerek insanlar çeşitli doyumlara da ulaşmış olurlar.

Tezcan'a göre (1994; 28), boş zamanlarda uğraşılan resim yapma, müzik aleti çalma veya şiir ve roman yazma insana bir seyler ortaya çıkar-manih zevkini verir. Ayrıca birçok faaliyet grupsal bir özellikte olduğu için, insanların ar kadaşlık, dostluk kurma, iş birliği ve toplumsal ilişkilerine yönelik gereksinimleri karşı-lanmay olur.

Yine boş zaman uğraşları ile insan fiziksel sağlamlığını, zihinsel güçlerini kullanmayı test eder. Başarı duygusunu tatmış olur.

Güzellikten hoşlanma duygusunu,hizmet etme duygusunu ve insanlarla iletişime geçmeyi öğrenir.

Buna paralel bir şekilde boş zamanın nasıl kullanılacağı da bir sorun olarak ortaya çıkmıştır. Boş zamanın kön değerlendirilmesi kimi olumsuz alışkanlıklar, durgunluk, gevşeklik, tembellik, dikkatsiz lik, bencillik, düşünce, görüş ve duygu darlığı, can sıkıntısı, hoşnutsuzluk, bıkkınlık ve sinirlilik gibi davranışlara yol açabilir. (Karaküçük: 1999: 52).

Modem teknolojinin hayatı kolaylaştırmasına paralel bir şekilde oluşan boş zaman, insanın eğlenmesi, dinlenmesi, okuması, kimi toplumsal faaliyetlere katılması ve böylece kültürlenmesinin yolunu açmaktadır.

Çalışma saatlerindeki değişimle birlikte ev-dışı mekanların önemi biraz daha artmıştır. Böylelikle spor, sinema, tiyatro, televizyon, müzik dinleme, el sanatları, okuma, gezi, tatil, sohbet mekanlarına gitme modern kentli insanın temel eylemlerinden biri haline gelmiştir.

Osmanlı'da Sohbet, Muhabbet Mekanları ve Eğlence Şekilleri

Osmanlı'da boş zamanın değerlendirilmesi ve eğlence kültürü daha çok sohbete dayalı mekanlar olan kahvehaneler, mesire yerleri, bozahaneler ve hamamlar sağlamaktaydı.

Daha sonraları Osmanlı'nın son dönemlerinde bunlara pastaneler, tiyatı salonları da eklendi.

Osmanlıda özellikle eril bir yapıya sahip olan kahvehaneler, sosyal ve kültürel hayatın en önemli yapı taşlarından biridir. Kahvenin Osmanlı kültür hayatına girmesi ile birlikte en kahvehane önge gelen bir sohbet ve muhabbet mekan olur. Eski İstanbul'daki kahvehaneleri anlatan Burçak Evren (1996: 7), "Her medeniyet kendi toplumsal alışkanlıklarının bir ürünüdür. Bir medeniyeti kavramanın belki de en doğru yolu, alışkanlıklarının haritasını çıkarmaktan geçer. Kuşkusuz böyle bir harita araştırmacıyı o medeniyete ait alışkanlıkların maddeleşmiş mimarisi ile tamştı racak ve bizzat maddenin etrafında manevileşen deruni bir sohbetin de misafiri yapa caktır. Osmanlı medeniyeti, bir sohbet medeniyeti idi. Adına hayat tarzı dediğimiz ve insanı adeta törene dönüştürülmüş bir zaman içinde yaşatan geçmişe ait toplumsal alışkanlıkların, sohbet kültürünü de eski medeniyetimizin merkezine yerleştirmişti" diyerek Osmanlı yaşam tarzında sohbet ve muhabbetin yerine işaret etmektedir.

Eski İstanbul'da sohbet ve muhabbet mekanlarının başında kahvehaneler gelmek teydi. İlk olarak yemende keşfedilen kahve daha sonra dışarıya satılmaya başlandı. Halk arasında kabul gören ve müdavimi oluşan kahve daha çok evlerde içilen bir içecek ol masına rağmen, belki de daha fazla satabilmek için, kahvenin dışarıda ustalarınca piş rilip, bir çırak yardımıyla etrafa sunulmasına başlandı. Kahveye olan talebin artmasıyla birlikte ve de o talebi daha da geliştirmek adına, küçük yeni tezgahlar ve dükkanlar açıl maya başlandı. Bu yeni işletmenin biçimini, fiziksel düzenini büyük ölçüde belirleyen etken, örnek aldıkları mevcut mekanların içinde oldukları binaların özellikleriydi. Dolar yısıyla kahve satışı için üç ayrı tipte kahve satış mekanı görmekteyiz ki bunlar kahve ocağı, kahve dükkanı ve kahvehane olarak bilinmektedir (Hattox, 1998: 70).

Kahve ocağı, kahve dükkanı ve kahvehane bugünde varlığını sürdüren mekanlar dır. Öncelikle kahve ocakları, daha küçük mekanlar olup genellikle esnaf çarşılarıda ki esnaflara ve misafirlerine bir garson yardımı ile kahve dağıtılan mekanlardır. Bugün her yerde görebildiğimiz çay ocakları bu kıvamda olan yerlerdir. Genellikle çok küçük olan bu mekanlar hem çevrede bulunan esnafa hem de o ocağa gelen az sayıda -meka-birçoğu birbiri ile ahbap olmuştur. Özellikle kahve ve çay içmenin yanında sohbet et-un dar olmasından dolayı müşterisine hizmet etmektedir. Bu mekanda bulunanların mek için bu mekanlar tercih edilmektedir. Kahve dükkanları ise, yurt dışından gelen kahvenin pişirilmeden, yani kavrularak ve öğütülerek satıldığı mekanlardır. Bugün ha la varlığını sürdüren sadece kahve satışı yapan iş yerleri bulunmaktadır. Bu günlerde alışveriş merkezlerinden ve marketlerden satın alınabilen kahve, kahve dükkanların-dan, müdavimlerince taze olarak ulaşabilecekleri mekanlardır. Kahvehaneler ise kahve ocağımın ve kahve dükkanının ötesinde daha çok sosyal içeriği olan mekanlardır. Os-manlı topraklarında hacca giden hacılar tarafından getirilen kahve halk tarafından ol-dukça rağbet gördü. Mekke'den getirilen kahve, zevk veren ve ağızda hoş bir tat bıra kan özelliğinin yanında o kutsal toprakların da havasını buraya taşımaktaydı.

Kahvehanenin doğuşu için çıkış noktası oluşturabilecek bir tarih vermek gerekir-1511 yılı gösterilebilir. Kahvehane ilk kez Mekke'de, kahve tüketilen kamusal bir alanda (bir caminin yanında) ortaya çıkmıştır. Bu tarihte Memlük yöneticisi kahve tüketimini yasaklamış olduğundan, bu içeceği paylaşmak üzere toplanma alışkanlı-ğımın bu şehirde yerleştiği bilinmektedir. Kahvehane Kahire, Suriye ve İstanbul'a 16. yüzyılın ortalarında da gelmiştir (Gregoire, 1999: 16).

Kahvehanelerin ilk kuruluş yerleri cami yakınları idi. Burada bulunan cami cemaati, camide ibadetini yapar da-ha sonra da kahve içip sohbet etmek amacıyla kahvehaneye gider ve tekrar namaz vaktinde camiye giderdi. İlerleyen zamanlarda kahvenin ve kahvehanenin rağbet gör-mesiyle birlikte, kahvehaneler adım adım çevreye yayılmaya başladı. Şehir merkez-lerindeki sokaklarda, gösterişten uzak ucuz tüketim yapılan yerler halini aldı. "İstan-bul kahvehaneleri üzerine ilk tanıklıklar Tahtakale semtinde, 1554 yılında, insanla-nın birkaç kuruşa oyalanıp eğlenecekleri yeni yerler görüldü" (Gregoire, 1999:17).

Zamanla İstanbul'un kahvehane yelpazesi oldukça gelişti. Çünkü toplumun kültür mozaiği çoğulcu bir karakter taşıyordu. Yalnızca belli bir meslek ve statü gurubunun devam ettiği kahvehaneler değil, farklı toplum tabakalarından aynı ortak kültür ve ne-şeye sahip insanların toplandıkları kahvehaneler de vardı; dama ve satranç meraklıları, horuz dövüştürenler, kuşçular, nargileciler, çiçek tutkunları edebiyat aşıkları gibi (Ev-ren. 1994:11).

Bunlarla birlikte İstanbul'da, esnaf kahvehaneleri, mahalle kahvehane-leri, yeniçeri, kahvehaneleri, müzikli kahvehaneler, meddah kahvehaneleri gibi çok çe-şitli kahvehanelere rastlamak mümkündü. İnsanlar kendi ilgilerine ve isteklerine göre bu kahvehanelere gider, oralarda vakitlerini geçirirlerdi. Bu kahvehanelerden en yay-gin olanı mahalle kahvehaneleri idi. Bu kahvehanelerin en önemli özelliği, "mahalle öl-çeğinde sivil mekan (köşk-konak) ile dini mekan (cami-tekke) arasında yaşanılan içe dönük geleneksel hayat tarzının bu kahvehaneler aracılığı ile dışa dönük bir kültürel yapılaşma sürecine girmesidir.

Bunun anlamı, mahalle sakinlerinin sivil ve dini mekan-lardan bağımsız olarak sokak kültürünü ve bu merkezler aracılığı ile şehir hayatına doğrudan katılabilme olanağını elde etmeleridir" (Işın, 1990'dan akt. Evren, 1994:47).

Mahalle kahvehaneleri, halkın kente adaptasyonu sağlama işlevinin yanında, birçok şe-yin konuşulduğu, birçok sorunun çözüldüğü bir yer halini aldı. Burada bulunanlar ma halleyle ilgili, çevreyle ilgili sorunların çözümünü buralarda tartıştılar, buralarda çör me bağladılar. Ayrıca buralarda hikayeler anlatılırdı; çok farklı konularda sohbetler ya pılırdı. Böylece de kahvehaneler kültürel bir paylaşım aracı durumuna geldi.

Bu kahvehanelerin temel özellikleri, sosyalleştirici olmaları, toplumsal ve kültürd engelleri ortadan kaldırmaları ve insanları bir araya getirmesidir. Kahvehanelerin sos yalleştirici özelliği, tüketiciler arasında toplumsal ayrımların geçici olarak ortadan kalkmasına neden oluyordu. Herhangi bir tartışma konusunu ortak bir gündeme otot-mak mümkündü. Bir kahvehanede istediğiniz insanla konuşabilir, herhangi bir sohbe te, kendi aralarında konuşanları tanısanız da tanımasanız da, araya girmek üzere ça rılsanız da çağrılmasanız da katılabilirsiniz (Saraçgil, 1999, 35). Mahalle kahvehanele rinin içinde barındırdığı farklı kültürlerden, farklı ilgi ve bilgiye sahip insanlar bulun duğu için daha özel mekanlar açılması gerekmişti. Bu yüzden mahalle kahvehanelerin den sonra İstanbul'da esnaf kahvehaneleri, yeniçeri kahvehaneleri, semai kahvehane leri, imaret kahvehaneleri, esrar kahvehaneleri, tiryaki kahvehaneleri ve meddah kah vehaneleri de açılmıştır. Bunların içinde esnaf kahvehaneleri daha çok ticaret yapılan merkezlerde açılmış ve " lonca sisteminin esas iç düzenlemeleriyle esnaf kethüdaları tarafından yönetilme gibi kendine özgü bir düzeni olmuştur. Ortak yönleri müşterileri ni kökeni değil, meslek yakınlığı idi" (Evren, 1996: 50). Yeniçeri kahvehaneleri ise ye niçerilere evlenme ve iş yeri açma izni verilmesinden sonra ortaya çıktı. Bu kahveha nelerin ortak özelliği, bu mekanların katı bir disiplinle yönetilmesi ve daha çok siyasi sohbetlerin bu mekanlarda yapılması idi. Hatta bir çok ayaklanma bu kahvehanelerin desteğiyle oluştu. Semai kahvehaneleri ise müzikli olan kahvehaneler idi. Özellikle Ra-mazan aylarında açılır ve Ramazan ayı bitiminde kapanırdı. Bu kahvehanelerin oturma disiplini ise farklı idi. Oturma disiplini tiyatro veya sinema salonu gibi sıra sıra olan mekanlardı. Yine Ramazan ayında faaliyet gösteren meddah kahvehaneleri ise med dahların hikayelerini sergiledikleri kahvehaneler idi. İmaret kahvehaneleri genellikle cami yanında kurulan, ibadetini yapıp bu kahvehaneye gidip, orada vakit geçirenlerin kahvehanesi idi. Bu mekanlara imamlarda giderdi ve oralarda sorulara cevap verir, ora da bulunanları aydınlatırdı. Bunlarla birlikte kahvehaneler içinde en kötü mekana ve konuma sahip olan esrar kahvehaneleri vardı. Ayrıca Osmanlıda iş arayanların buluş tuğu kahvehaneler, nargile kahvehaneleri, pehlivan kahvehaneleri, defineci kahvehane leri gibi ortak ilgiyi paylaşanların kahvehaneleri de bulunmaktaydı.

Cumhuriyet öncesinde eğlence hayatının büyük kısmını bu kahvehaneler oluşturmak taydı. İnsanlar buralarda sohbetlerini yapar, güncel, dini, siyasi, ahlaki konularda görüy lerini paylaşır hem eğlenir, hem bilgilenir hem de psikolojik olarak kendini ifade etme nin ve insanlarla bir şeyler paylaşmanın mutluluğunu yaşardı. Cumhuriyet öncesi eğlen ce hayatında kahvehaneler kadar talep görmese de meyhaneler, bozahaneler ve haman lar da bulunmaktaydı. Meyhaneler tabi ki toplum tarafından hoş görülmeyen mekanlar dı. Meyhaneler şarap sattıkları için kötü bir şöhrete sahipti. Bunun yanında cumhuriyd öncesi dönemde çokça tüketilen bir ürün de boza idi. Kahvehaneler kadar olmasa da yay gın bir şöhrete sahip olan bozahaneler Osmanlı zamanında tercih edilen mekanlar idi.

Bazı bakımlardan kahvehaneye benzeyen bir başka kurum da hamamdı. Bu kuns mun toplumsal ilişkiler kurma açısından, kahvehanenin erkekler için oynadığı rol gibi. kadınlar için benzer bir rol üstlendiği bilinmektedir. Aslında hamam boş zamam olan sınıflardan erkekler için de, birçok değişik insanla ilişki kurabilecekleri ve epeyce uzun vakit geçirebilecekleri bir mekan idi (Hattox, 1998, 108), Fakat günümüzde de eskiden olduğu kadar bulunmasa da hala varlığını sürdüren hamamların, kahvehaneler gibi ben-zer bir işleve sahip olduğunu söylemek oldukça güçtür. Hamamlar çok farklı kesimler-den insanlarla iletişim kurabilmek için yeterli olmakta birlikte, kahvehaneler gibi sü rekli gidilebilecek, uzun vakitler geçirilebilecek ve kahvehanenin sunduğu oyun ve eğ lenceleri sağlayabilecek bir mekan değildir. Osmanlı'da eğlence hayatının bunlarla sı-nırı olduğunu söylemek de büyük bir yanlışlık olur. Sadece sohbet ve muhabbet me-kanları itibariyle ele aldığınız Osmanlı eğlence hayatında bir mekanda buluşmanın ötesinde mesire yerlerine gitmek, geziler düzenlemek, dini bayramlar, sünnet şölenleri, düğün ve helva sohbetleri de önemli sayabileceğimiz eğlence tarzlarıdır. Kahvehaneler daha önceki birçok kurumla benzerlik gösterse de, kahvehanelerin

kendi şahsına münhasır özellikleri bulunmaktadır. Kahvehanelerin ortaya çıkışında ve rağbet görmesinde, toplumsal etkileşim ve toplumsal simgeler alanındaki değişim unsurlarını görebiliriz. Kahvehanenin ortaya çıkmasından önce kentlerin gece yaşan-tısı, insanların kişiliklerini, itibarlarını ve belki de hayatlarını tehlikeye atma pahası-na gittikleri meyhane ya da kumarhaneler ile sınırlı idi.

Ayrıca akşamları sadece di-ni sohbet veya dini kutlamalar için evden dışarıya çıkanlar da bulunmakta idi (Hat-tox, 1998: 109). İnsanlar meyhane veya kumarhane gibi halkın nezdinde kötü gözle bakılan mekanlar yerine, kendileri için daha uygun, daha eğlenceli ve daha itibarlı bir mekana geçiş yapmışlardı. Bunun yanın da özellikle sadece dini sohbet veya kutla-ma için çıkan halkın, sohbet ve kutlama yapmadığı akşamlarda da gidebileceği bir mekan ortaya çıkmış ve halk tarafından da büyük bir rağbet görmüştür.

Şu da bilinmesi gerekir ki Osmanlının son dönemlerinde kahvehaneler sosyal kontrol işlevi de görmekteydi. Osmanlının son döneminde birçok hafiye buradan hal-kın duygu ve düşüncelerini, olan olayları, olayların iç yüzünü buralardan öğrenirdi. "hafiyeler, jurnallerde geçtiği biçimiyle, "havadis çalmak" için en çok kahvehaneler-de konuşlanmışlardı. Kabaca bir hesapla, kahvehane muhabbetleri elimizdeki jurnal-lerin 2/3'ünü oluşturmaktadır. Bu anlamıyla kahvehaneler tartışmasız en önemli gün-delik yaşam mekanı olarak adlandırılabilir" (Kırlı, 2000: 60).

Cumhuriyet Dönemi Sohbet ve Muhabbet Mekanları

Cumhuriyet döneminde batılılaşma eğilimi içerisinde iktidarın dayanak noktası halkta aranmıştır. TBMM içinde yer alan fikir çeşitliliği milliyetçi bir amaç uğruna halkı birleştirmeyi hedeflemiştir. Bu süreçte politik kurumların Batı'dan alınması ka rarlaştırılmış, böylece, batılılaşma üzerinde en fazla durulan konulardan biri olmuştur. Bu dönemde ortaya atılan tezlerin Batı uygarlığının bir bütün olarak ve bazı yönleriy-le alınması gerektiği noktalarında odaklandığı görülür. Hedefe ulaşmak için batılılaş ma bir luks değil ama bir yaşam tarzı ve gelişmişlik ilkesi olarak benimsenmiştir.

Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren modernleşmenin daha çok batılılaşma-muasa laşma şeklinde algılandığını özellikle belirtmek gerekir. Bununla birlikte Cumburi-yet'in medeniyet projesi, sadece devletin yapısını değiştirmekle kalmamış, butun ya nında insanların yaşam biçimleri, davranış şekilleri ve gündelik yaşamdaki alışkanlık. larına kadar her alana müdahil olma ve nüfuz etme isteğini de taşımıştır (Göle, 1991: 48). Bu dönemde yapılan reformlar, değişiklikler batılı yaşam tarzı ile halkı bastan aşağı değiştirmeyi öngörmüştür. Yeni yaşam tarzında tamamen batılı öğeler kullanıl miş, batılı yaşam tarzı ile kendi yaşam tarzımız birleştirilmeye çalışılmış ve halka so ni, ikame ve tamamen yeni baştan düzenlemeye dönük bir yaşam tarzı sunulmuştur Yapılan yayınlarda, konuşmalarda ilerlemenin yolu batıyı örnek alarak gerçekleşebi leceği belirtilmiş böylelikle de batılı yaşam tarzı benimsetilmeye çalışılmıştır.

Eğlencenin toplumsal yaygınlık kazanmaya başladığı Cumhuriyet'in ilk dönemie rinde İstanbul halkının başlıca eğlencesi eğlenceyi kitleselleştiren tiyatro ve sinema olmuştur. Daha sonra balolar, batılı dans sanatları, lokantalar, gazinolar, barlar, pasta neler ve kafeler büyük yaygınlık göstermeye başlamıştır. Bu süreçte, resim, heykel, batı tarzı müzik gibi sanatlara ilgi artmış, halka yeni eğlence tarzları gösterilmiştir. Cumhuriyetin ilk yılarında güzellik yarışmaları düzenlenmiş özellikle, bay ve bayanın birlikte katılabileceği organizasyonlar yapılmıştır. Osmanlı döneminde kadın ve erkek için ayrı ayrı düzenlenen eğlence tarzları ve sohbet mekanları, birleştirilmiş, kadın ve erkeğin beraberce katılabileceği eğlence tarzlarına yönelme olmuştur.

Günümüz Sohbet ve Muhabbet Mekanları

Boş zamanları değerlendirme, günümüz insanının hem dinlenme, hem eğlenme hem de kişisel gelişiminde öne çıkmaktadır. Kentsel hayat aynı zamanda bir tür eğlence kül-türü de doğurmuş ve insanı buna katmıştır. Bugün boş zamanı değerlendirme biçimi ola rak görülen eğlenme ve dinlemenin iki önemli boyutu izlenmektedir: Ev içi eğlence ve kamusal eğlence (Bilsin, 2007: 107). Ev içi dinlencede daha çok kitle iletişim araçlanı kullanılmaktadır. Televizyon, radyo, bilgisayar, internet, kitap gibi materyaller, boş za manı doldurmada öne çıkmaktadır. Kamusal eğlencede ise gece kulüpleri, bar, piknik alanları, gezi ve tatil yerleri, sinema, tiyatro, kahvehane, cafe ve çay bahçeleri, alışveriş merkezleri, konser salonları, kültür merkezleri, internet cafeler dikkat çekmektedir.

Kamusal eğlence şekillerinden gece eğlence şekilleri daha çok bar, gece kulübü g bi mekanlarını ifade etmektedir. 1970'lere baktığımızda gece kulüplerinde batılı müzi ğin dinlendiği ve o zamanın danslarının icra edildiğini, taşralı kültürün mensubu "k ro" diye nitelendiren "kıllı göğüs ve bol paça pantolonlardan ortaya çıkan yumurta to puklar" (Akay 2003:182) giyenlerin de kendisini gösterdiği eğlencelere rastlamaktayız. Bu dönemde eğlence kültüründe bir ikilik yaşanmaktadır. 1960'lı yıllarda İstanbul'da doğanların yöneldiği Batılı eğlencelerde, kadın ve erkeğin birlikte dans ettiği, bugün adına pavyon denilen mekanlara karşın; "kırolaşan bir taşra-arabesk burjuvazisinin doe çıktığı" (Akay 2003:182) mekanlar görülmekteydi. 1980'li yıllardaki şehrin gece eğ lencesi kültürünün güney sahillerine, özellikle de Bodrum gecelerine kaydığını, siyası hayattaki tıkanmanın da bu gece hayatındaki tıkanmayı da beraberinde getirdiği bir dö nemi yansıtmaktadır. "Askerin yollarda, geceleri insanları arabalardan indirip yaptığs kimlik kontrolleri sırasında fazla tehlikeyi göze alamayan genç burjuvazi, eğlenceyi sa-dece Avrupa (da)" (Akay 2003:182-183) yauyordu. Tatlises ve Küçük Emrah'ın mey hur olduğu bu dönem, arabesk şarkıcıların eğlence türü içine yerleştiği bir dönemdi

1990'lı yıllardan sonra da gece hayatını şekillendiren semtler ortaya çıktı. Özel likle İstanbul merkezli gelişen gece hayatı içerisinde Tarabya, Bebek, Etiler ve Orta-köy gibi semtler gece hayatı ile özdeşleştirilen semtler oldu. Buralarda genç burjuva zinin gittiği yeni mekanlar ortaya çıktı. Halkın daha çok televizyondan izlediği bu mekanlar, manken, futbolcu ve iş adamlarının gece eğlencelerinin sabaha kadar sür-düğü alkol alman ve dans edilen merkezler oldu.

Günümüzde kahvehaneler, alt gelir seviyesine hitap eden, iskambil kağıdı, okey gibi oyunlar oynanan, büyük maç müsabakaları izlenen, kahvenin yanında çay, oralet, meşrubat içilen ve özellikle sigara dumanı ve kokusuyla kendini fark ettiren yerler ha line gelmiştir. Özellikle mahalle aralarında işsizlerin, günlük işlerde çalışanların, emeklilerin ucuz eğlence, vakit geçirme ve oyalanma mekanı haline gelmişlerdir (Bil-sin, 2007: 248). Kahvehanelerin daha önce elinde bulundurduğu işlevi yitirdiğini gö rebilmekteyiz. Bugün eskiye nazaran daha çok kahvehane olmasına rağmen, kahve-haneler işlevi bakımından oldukça zayıflamıştır. Şu anda belki de sadece bir sosyal tumpon özelliği gören kahvehaneler, işsiz ve emekli kesiminin sığındığı mekanlar ol-muştur. Daha önce kahvehanelerin yerine getirdiği işlevi şu anda bazı cafelerde göre-bilme imkanına sahibiz. Kahvehaneler içerisinden ayrılıp, halk için daha nezih me-kanlar oluşturma çabası gözlemlemektedir. Halkın rahatça oturabildiği, sohbetini yap-tığı, bir şeyler yiyip içebildiği, iyi kalite ses düzeni ile hafiften müzik yayını olan ca-feler bulunmaktadır. Bu mekanlar gelen taleplere ve değişen yaşam tarzlarına göre kendi içerisinde farklılaşmakta ve eğlence mekanlarına yeni tarzlar getirmektedir. Son yıllarda sıkça rastladığımız nargile cafeler, kitap kafeler, bunlara örnek gösterilebilir.

Daha önceleri Osmanlı eğlence tarzının vazgeçilmezi olan nargile, şimdilerde tek-rar gündeme gelmiş, eğlence kültürünün önemli aktörlerinden biri haline dönüşmüştür. Nargile, kullanıcının bir hortum aracılığıyla sudan geçerek süzülen dumanı içine çek-mesini sağlayan bir düzenek olan nargile, doğu kültürünün bir parçası haline gelmiştir. Nargileyi ilk olarak Hintlilerin bulduğu rivayet edilmektedir. Daha sonra Arap yarım adasına, oradan İran'a ve Osmanlıya geçen nargile bugün çok farklı aromalarıyla özel likle gençler tarafından tercih edilmektedir. Daha önce Osmanlı kahvehanelerinden bi-risi olan nargile kahvehanelerinin bugüne uyarlanmış halini, nargile cafeler olarak gör-mekteyiz. Son beş yıl içerisinde sayıları gittikçe artan nargile cafeler, şu anda gençle rin en önemli sohbet ve muhabbet mekanlarından birisidir. Bu mekanların farklı kesim lerden de müdavimleri vardır. Genellikle nargile cafelerde ayrılmış masalar veya sedir lerde oturulur. Bağımsız gelen guruplar buralarda otururlar. Bunların dışında müda vimlerin de sık sık oturduğu belirli yerleri, ayrıca sadece onların kullandığı özel nar gile setleri vardır. İstanbul'da, Ankara'da, İzmir'de, Manisa'da, Hatay'da ve Konya'da sukça nargile cafelere rastlanmaktadır. Gözlemlediğimiz kadarı ile nargile cafeler ge-neide hoş olarak dizayn edilmiş nezih mekanlardır. Nostaljik öğelerin sıkça kullanıldı ğı bu mekanlarda, misafirlerin rahat etmesi için her türlü konfor sağlanmış, ayrıca da çağdaş ama bunun yanında da otantik bir ortam sunulmaya da çalışılmıştır.

Dünden bugüne kentin önemli mekanları arasına dahil olan eğlence ve muhabbet mekanları, değişik işlevleriyle dikkat çekmektedir. Toplumsal hayatım, yaşam tarzla rının değişmesine paralel bir sekilde bu tür mekanlar da değişebilmektedir. Toplumun eğlence ve muhabbet kültürünün birer canlı tanığı ve sembolü olan bu mekanlar öze linde bir kültür aktarımının, sosyalleşmenin gerçekleştiği görülmektedir. Görülen o ki kent, biraz da eğlence ve muhabbet mekanları etrafında bir hayata sahne olmaktadır