Felsefe-i Mûsikî
Zigårdelâkîzâde Salih
Nabî
Hanımlar, Efendiler,
İlân-ı Hürriyetten beri
bekleyegeldiğimiz bütün mânâsıyla mûsîkîden bahs bir kitab kendisini henüz
Osmanlı ufuklarında göstermedi.
Buna sebeb ne idi? Mesleğe adem-i vukuf mu? Hayır! Fikrimce adem-i teşebbüs. İlk adıma cesåretsizlik.
Hakikati ister misiniz? Epeyce
bir zamândan beri uğraşageldiğim şu fenn-i bedî'inin İstibdâd'da olduğu gibi
Hürriyet'te de sükûtla geçmesine vicdanım kâni olmuyordu. İstiyordum, yazılsın,
yazayım, herkes de yazsın, fikirler çarpışsın, tenkîd edilsin; okuyayım,
okunulsun, itiraz edilsin şu mübâreze dolayısıyla hakikat-i fenniyye meydana
çıkarak hayât-ı manevîyi, rûhu kendisine esîr,
dolayısıyla hayât-ı maddiyi de medyûn eden
şu fenn-i nâfizin saçmış olduğu kokular, kollar her tarafı istilä etsin.
Nezāket-i
ictimaiye ve kavmiyeyi hâsıl ederek rekâkat-i
rûhiyeyi tevlîd ile medeniyetin mühim ve esâs
temeli kurulsun. [3]
Ma'amâfih bütün kuvvetlerimizle
unutmaya gayret ettiğimiz ve ettiğim o çirkin geçmiş zamanda memleketimizde ve
âdi nisyân-ı lâkaydîye atılan binlerce gerekli hususlardan ve hükümetimiz
hükümet-i müstebiddemiz, sâlhorde çürümüş
idâremizin tırmalayarak kökünden kazımak istediği emellerden birisi de mûsîkî
bu zavallı san'at idi.
Músíki
onların i'tikâdınca ta ilk insanlar zamanında olduğu gibi kendi hevâ ve
heveslerine müdavele-i akdah ederken o haşîn cem'iyyeti şanlandırmaya hadim ve yalnız
kendi gibi ekabir ve e'âzımın bir o kes ziyneti zannediliyordu.
"Hürriyetsiz
ilm, çalışma bakar ama gibidir." Sabahaddin
Mûsikî,
bu da bir ilmdir. Binâberîn (=Bunun
üzerine, bu sebebe binâen, bundan dolayı)hiçbir zamân husûsiyet
ibraz edemeyeceğinden bunun serbestî ile imtizáci
şarttır.
Iste bu bulak neticesidir ki ilk
zamândaki inhisardan kurtularak yalnız sa 'adetlü
ve fehâmetlülerin değil bugün fukaranın da medâr-ı teselli ve mahzûziyyeti
oluyor.
Zira Doktor Edhem Terbiye-yi
İrâde'sinde Epiktet'in şu sözlerini yazıyor. [4]
Hånelerin
damlarını değil efrâdın rühlarını ila etmekledir ki bir hükümete en büyük
hidmeti îfa edebilirsiniz. Fakirâne melce'lerde ikâmet eden ervâh-ı aliye vâsi
kâşânelerde muhtefi üserâ-yı zelileye müreccahdır.
Biçâre san'at
her âşiyânın, hâttâ mübâlağa olmazsa cemâdâtın
te'sîr-i menhûsu altında bulunduğu bâr-ı sakil-i İstibdad'ın kahrına
kerratle uğramıştır ki merâk-perestânın bu husûsda rast geldikleri işkence bir
delîl-i kavîdir.
Eski hükümetin ahâlîyi câhil,
kör, hissiz bırakmak için müraca'at ettiği entrikalar içinde bunun, bu insâna
mahsůs birçok kemållerin husûlüne vesîle olan âli fennin yayılması da dâhil
idi.
Fakat bugün... Hamd olsun o gibi
mâni'ler yoktur. Herkes arzu ettiği fenden istediği kadar dâneçîn olabilir.
Herkes çalışma kollarını sıvayarak ilerlemenin o bereketli yollarına koyulmak
iktidarını ha'izdir.
Beşer cihånda beşeriyyetin
saffetiyle mutassıf olabilmek için iktisâb-ı feyz ettiği vatana hidemât-ı
sâdıkâne ve müstakimånede bulunmalıdır.
Bu hidmetler bulunduğu veya
arzusu ile tahsil ettiği mesleğin terakkisini ve kendinden sonra gelecek
kimselere terakkiyat-ı hazırası nisbetinde bir çığır açmayı yanmağa âmåde bir
muma hiç olmazsa [5] bir kıvılcım yanaştırmağı arzu etmekten ibarettir.
İnsanlar ölseler bile nåmlarını
yåd ettirecek ancak çalışmalarıdır. Bugün indimizde pek ehemmiyetsiz olarak
telakki ettiğimiz keşfiyyat hep sa'y neticesi olarak elde edilmişdir.
Hazırlanmış,
keşf edilmiş şeyler bidâyette meydän-ı beşeriyete vaz' edilmeden evvel
bilinmediği halde ortaya çıkmasını müteakib pek ehemmiyetsiz olarak telakki
olunursa da hakikatte böyle değildir. Çıkılan o zahmet ve meşakkati sahibine
sormalıdır.
Kristof
Kolomb
İnsan çalıştığını mümkün mertebe
isbåt edebilmek için terk-i åsår etmeğe cehd eder.
Bu bırakmış olduğu eser velev ki bir kıymet-i fevka'l-adeyi há'iz olmasa bile
çalıştığına bir nümüne-i terakkideki heves ve sebâtına bir işaret olarak
telakki olunur.
Vatanımıza ufak bir göz atacak
olur isek görüyoruz ki bizde mûsikî gerek ameli hele nazarı noktasından hiçtir.
Pek hem pek geridedir.
Bir
millette terakkisini ölçmeğe mahsûs birçok vesa'itten biri de mûsîkîdir.
Mûsikî ne kadar ilerlemiş ise
medeniyet de o nisbette vâdî-yi terakkî ve tekâmülde demektir.
Bizim gibi yüzlerce senedir dehrin en şiddetli zorbalarına ta'assubun en ta'ab-aver
işkencelerine tahammül ederek yine mevkiini ve bugün haysiyetini
muhafaza etmiş olan her şey'e istidâtlı bir kavim bunda da ileri gitmeli, bu
san'atta da mahåretini göstermelidir.
Bir kere müterakki, mütemeddin
memleketleri gözümüzün önünden geçirelim: Dar'ül-mûsîkîleri,
hususî meşkhâneleri, her mektepte ve
husûsî mûsîkî derslerini, nämütenähî matbû' âsârı görelim hiç olmazsa taklid
edelim.
Bakınız! Bugün Fransa'da yalnız műsîkîye ait otuz kırkı műtecáviz yevmi, sebi
gazete ve risâle mevcüd olduğu hålde memleketimizde matbů' kitabların
(şarkı, kanto, nota vesa'ire de dâhil olmak üzere) 'adedi yetmişi tecaviz
etmiyor.
Fakiriz, müsīkiden pek bîkesiz.
Şu hål-i esef-iştimāl-i mûsikî
için atılmış hatvemizin pek noksan olduğunu bize gösteriyor.
Türk hissiyatıyla tertib edilmiş
bu yetmişi tecâviz etmeyen äsår-ı müsîkiden ancak üç dört tanesine ve
başlıcaları Ra'uf Yektå Bey'in henüz itmâm edilmemiş olan Esátiz-i Elhân ile
Emîn Bey'in Târihçe-i Fenn-i Müsikisine ve Mustafa Refik Bey'in Mûsikî'nin Te'siri nâm eserine tesadüf
olunur ki bu âsår diğerlerine nisbeten güzide birer menba kadar da vâsi ve
câzib olan mûsikîmiz hakkında Türk şivesiyle yazılmış, Türk ifâdâtıyla tefsîr
edilmiş, Osmanlı rûhu ile tasvir edilmiş gıdalardan son derece mahrûmum ve
mahrûmuz.
Mûsîkîmizi, bu san'atın bizdeki
terakkisini memleketimize, bizlere tanıttıranlar meyanında pek bâlâ bir mevki ihrâz etmiş olanlardan Ra'uf
Yekta Bey ile Muhammed Behå Bey'i zikredebiliriz.
Ra'uf Yektå Bey hakikaten
yazılarıyla ve o yazıların ciddiyeti, hakikati ile herkes nazarında bâhusûs şu
san'at-ı nefiseye intisáb etmiş olanlar indinde pek büyük bir hürmet
kazanmıştır.
Ra'uf Yekta Bey
yalnız kuvve-i kalemiyesiyle, tetebbu'atının derin olmasıyla, mûsîkîmiz
hakkında yazmış olduğu o büyük hakikatleriyle medhe
şâyeste değil, aynı zamanda güzel
bir sâzende ve hânende ya'ni büyük ma'nâsıyla bir mûsîkîşinâstır.
Şu son asrın Osmanlı târîh-i
mûsîkîsi maa't-te'essüf pek az olan şu iki üçü tecâviz etmeyen dâhîlerle
üstädlarla iftihar edecektir.
Her işlerimizde, her san'attaki
ilerlememizde olduğu gibi mûsîkîdeki betâetimiz(=Ağır
hareket etme) , şu noksanımız da affolunur hatâlardan değildir.
Ma'måfih ufak bir himmet fakat
büyük bir gayret ile nå-kābil-i izâle bir sebât bu kusůru az zamân içerisinde ta'mir
edebiliyor.
Bu ümid, Şarklı olmaklığım ve
belki iklimimiz, bundan sonra alacağımız çalışma terbiyesi icâbâtından; Garblılardan daha ziyâde bir isti'dâd-ı fıtrîye målik olduğumuzdandır
ki beni âdetä tasavvurun fevkinde korunan hülyalara sevk ediyor.
Osmanlı mûsikîsinde eslāfımız en
fazla olarak bu fenn-i bi-payarın yalnız sûret-i ameliyyesine büyük himmetler etmekle
iktifa etmişler ve bu esir-i latifin bila-müşkilat girebildiği
ve ihtiva ettiği şu'ubât-ı såireyi
tamâmiyle denecek mertebede 'akim bırakarak çalışmış olan ve çalışanların şu
uğraşmalarına sarf eyledikleri o kadar emeklere hurefat zannıyla kahkahalar,
istihzalar, belki istihfäflarla mukābele etmişlerdir.
Fakat insåf edelim: Músíki yalnız
sazende ve hånendelikle tamam olmaz. O koca fennin şuubât-ı sai'resini de ihyå
etmek elbette müterakki bulunmaklığınız için lâzımedendir.
Cihân-ı medenide ulûm ve fennin
bu kadar terakkisi yalnız taksîm-i a'mål kâ'idesini gözeterek kâbil olmuş ve
bunu bir kanun telakki etmekle bu keşfiyyat şu sâha-yı keşmekeşte bir yer, bir
mevki bulmuştur ve kendisini göstermiştir.
İnsanlar pek 'aciz ve şu mahdûd
olan beş havâss ile hakikaten 'aciz bulunan beşer, fünûnun veya bir fennin umûm
şu'ubâtında yedd-i tûlâ sahibi olmak şöyle dursun oldukça bir malûmat
elde etmek iktidarını ha'iz değildirler.
Bu
ihâtaya ne hafızâ-yı beşer tahammül edebiliyor ne de insânın hayatı...
Hele şu son asırda pek çürük olan sefâhat ve sû'-i isti'mâlât dolayısıyla
perîşan bir izmihlâle doğru sürüklenen hayat böyle
uzun bir tetebbu' ve tedkike ne kifayet eder ne dayanır.
Ben şu kanunu nazar-ı i'tibâre
alarak mülkümüzde henüz uğraşılmamış, deşilmemiş, durulmamış bir şubeyi
karıştırmaya ve karıştırdıklarımı, arayıp bulduklarımı umům nazarına koymağa
'aczimle beraber teşebbüs ettim.
Yazmış olduğum ve
iktidarsızlığımı ilim deryasına karşı hiç, hiç olduğu kadar da bir şey
olmadığını bildiğim şu kitâb oldukça bir hacme mâlik olacağından hem kâri'îne yek nazarda bir sıklet vermemek ve iştirâ (=Satın alma)
cihetinden bir suhûlet göstermek aynı
zamanda da yeni fikirlerle mezc etmek arzu ettiğim için risale şeklinde neşrine
karar verdim.
1 Buna da
delil olacak åsår-ı mevcûdedir. İstediğiniz kadar nota, çalgı öğrenmek ve
öğretmek usülleri hakkında yazılmış kitablar ile kanto, şarkı ve birçok
bestekârların åsår-ı nefiselerini muhtevi muhtıralar... Şuna şükrederiz ki
şu'ubât-ı säiresi hakkında terakki etmekliğimizin esási temeli olan hänende ve säzendelik bizde oldukça müterakkidir.
Bütün gayretlerimle açık Türkçe
yazmağa savaştığım yazılarım: Evvelâ: Mûsikînin rûha ya'ni cümle-i 'asabiyye-i
merkeziyyeye ve muhitiyyeye olan te'sîrâtından ve bu te'sir kati neticesi ilel
ve emrâz-ı sá'íredeki muvaffakıyyatından; her kavmin ve her milletin anâsır-ı
muhtelifeye mensüb eşhâsın mûsîkîye karşı olan fark-ı
te'sîrât ve tahassüsâtından ve ne gibi alât-ı mûsîkîye ve perdelerden
mütehassis bulunduklarından; ırk ve cinse göre olan tahavvülâtdan garaibât aca
ibat-ı mûsikîden; hemen mülkümüzde nazar-ı bikaydî ile korunan ve henüz ve bir
eser-i mükemmel değil, o husûsta bir makâle bile yazılmamış olan sâzende ve
hånendenin sıhhatlerinden ya'ni hufzu's-sıhhat-i mûsikîşināsāndan; ahlâk ve felsefeye olan hidemât-ı näfi'asından bahs olacaktır.
Mecmû'am şimdilik her 30 günde
bir neşredilecektir. Lakin mesleğe, şu şubeye olan heves, arzu, tezâyüd edecek
olursa bütün meşgûliyetlerimle beraber on beş günde bir forma neşretmek
derecesinde bir eser-i gayret göstereceğimi va'dederim.
Yedikule: 1910-325
Kânun-i Sânî 19
Salih Nabi
Mebhasu'r-Rûh-i Mûsiki-yi Umûmi
Kelám,
beşerin âyine-i inikası olduğu gibi mûsiki de hissiyat-ı rühiyenin
tercümanıdır.
Comte Raymond de
Montiésier
Mûsikî; rûhun en amik
hissiyatını bildirici bir fendir.
Kelâm da kendi kendine zîkıymet
ise de músíki ile terâfuk ettiği zaman bir hayat nev-iktisab eder.
Mûsiki; mahzûziyyeti, ümitleri
çoğaltır; maziyi hatırlatır ve en basit kederleri bile i'tiraf ve tezahür
ettirir.
Sözler hissiyatımızın
mahiyyetini izhar ve ifşa edemediği halde mûsikînin mu'âveneti bu mahiyyetin
tezahürüne bir sebeb-i hâs teşkil eder.
Mûsikî hadd-i zâtında zihayat olmamakla beraber bir nâtık-ı
fasihtir.
Fakat kelâm
behemahål bir tercümâna ihtiyaç messeder.
Maa'mäfih bir kuşun teferrüdü, bir săzın sadece tarâbı
bizi telezziz ederse de hiçbir mänä ifade
edemez.
Halbuki kelâm ile lahn (=melodi) yekdiğerine terafuk
(=refâkat etme) edecek olursa rühun esrarından ve zemā'ir-i
kalbiyeden (=zamirler""içyüzler""vicdanlar" veya "gizli
tutulan hisler) bizi haberdar eder.
Eflatun
Ruhumuzu bütün levsiyyättan (=pislik) tebriye eden müsiki olduğu gibi, gene odur ki bizlere uhuvvet-i beşeri telkin ve mes'üdiyeti te'min ediyor.
Mücmelen istihale-i selåse-i
beşer (=insanın üç dönüşüm aşaması) denilen keyfiyyet, müsiki ile münasebet-i tâmme irä'e eder. Ve onunla
mümtezicdir.
İnsan müsiki ile doğar músíki
ile büyür müsīki ile ölür.
O halde mûsiki bekâ-i nev
beni beşere hadim ve mehdden (=beşikten) lahde (=mezara) kadar lazım-ı gayr-ı mufârık bir hissiyyat-ı fevka'l-âde-i
ruhiyyedir.
Müsiki, sinn-i tufüliyetimizde
välidemizin sıcak kolları arasında bizi tenevvüm eder.
Sabávette oyunlarımıza dahil olur.
Sebabette bütün eğlencelerimizi
ikmâl, kühûlette (=orta yaşlılık) ise mâzîdeki bi'l-cümle hâtırâtı ihyå eder.
Bugün sefil ve fukarânın âlâm ve ekdârını hiçbir şey
yenemediği ve acıklı hâllerini bize ba'zı mertebede hiçbir şey hissettirmediği
hålde músíki onlara çâresâz
olur ve kendilerine merhameti celb etmek
kadar büyüklük ibráz eder.
Musset; mûsikî, diyor bana vahdaniyyet-i
ilâhîyi, vicdanın mevcûdiyetini tasdik ve tebcîle yegâne vâsıta olmuştur.
Musset'nin hakkı vardı.
Zîrå müddet-i ömrünüzde hiç olmazsa bir veya birkaç defa
tesadüf etmişsinizdir ki insân ba'zen pür ye'is
olduğu zamân intihâra tasaddî ederek
Cenâb-ı Hakk'ın, vicdanınızın şahsınıza zulm gadr ettiği vârid-i hâtırınız
oluyor.
Lâkin şu hayâlât-ı mevhûme ânında hazîn bir savt, tellerinden inşirah dökülen bir âlet-i mûsîkîsi sâmi'anızı okşar okşamaz rûhunuz eski hâline rücû
ya'nî nedâmet eder, bühtân ettiğini hisseder, utanır.
Efkâr-ı mutasavverenizle beraber hayâlât-ı
meş'ûme altından kurtulur. Vicdâna hayâta karşı olan nankörlüğünüzü
duyarsınız. Evet... Bu hâlât-ı acîbeye cür'etinize pişmân olursunuz.
Çünkü bir lisân-ı lahûtî olan
mûsikîyi konuştuğunuz, bildiğiniz, söylediğiniz hâlde artık vahdânîyeti tasdike
başka bir delîl mi arıyorsunuz?
İşte bu ahval-i fevka'l-âde karşısında rûhunuzun hatâsını
kudretsizliğini terk eder ve o kuvve-i cedîde ile
teselli ederek hayât-ı sıhhi ve dinîye
ric'at etmiş olursunuz.
Zaten onun sözlerine onun fikrine karşı yürütülmüş olan şu
makâlenin kahramanı Yunanistan (Kalitkanikos Kozmos, Sanayi'-i Nefise) ve
Mûsîkî ile Tedavi piyanisti Atina Seremeti bir konferansında diyor ki: davi
Cem'iyyeti
Gamnak,
kederli, rûhumda bir sıkıntı, müfekkiremde ihtiläl, gözlerimde bu ye'simi
takviye eden yaşlar olduğu zaman hemen piyanomun
önüne koşar ve bana çâresáz olabilecek olan
bu devâyı yegâneye müraca'at ederim.
Rühumun,
isti'dâd-ı marazisi, esiri olduğum hålde o fildişi basamaklara parmaklarını
mecbūri gibi tatbik ederim. Pek az zaman zarfımda bütün bu halin sıhhate tahavvül ettiğini, helecânın,
hafakânâtın münkatı olduğunu ve gözlerimin
eski şeffafiyetini ahz ettiğini duyarım.
Mevcûdiyetimle o sadâ-yı semåvi beni gaşy ederek
fevka'l-vicdan mağlup olurum.
O kadar meshûr olurum ki yalnız bir his bir te'sir rühuma
sahip olur, beni kendisine karşı şükre sevk ettiği gibi başka bir alemde
olduğumu da zannederim.
Müfekkirem,
hayālātım gel geç bir ziyanın, büyük ümitlerin, uçucu
îhâmâtın te'siri tahtında bulunduğu zaman dudaklarımda emâresi bulunan
bir tebessüm ile piyanoya yanaşırım.
Rühumdaki
şu meclûbiyet, bu inşirah baladakinin aksi olarak kedere tahavvül eder, hem
öyle keder ki tamamıyla zahir ve isbata häcet
messetmez.
Bir hüzn-i sakin beni istilä eder.
Dudaklarımdaki ibtisam yavaş yavaş za 'il olur ve
hayālāt içinde uçmak için takınmış olduğum mevhûm kanatlarım bir tarz-ı
måtemide sönmeğe bozulmağa yüz tutar ve nihayet bitäp kalır. Derhål bütün hayatım maziye in'itâf eder. Schumannlar,
Schubertler, Chopinler vårid-i hâtırım olur. Bunların ziya-yı ebedilerine için
için ağlarım. [15]
Bunu müte'äkib gençliğimi, ümidlerimi düşünür bunlara da kâh
teselli käh iki damla gözyaşı takdim ederim.
Sonra kendi
kendime düşünürüm ve hüküm veririm ki mûsikî bi'l-cümle
âlâm ve ekdârı izále etdiği gibi máziyi, o
vücûdiyle iftihår ettiğimiz zevätın ziya ını hatırlattığı için fikrimce
bu cihetten de bu fenn-i latifi muhtıra olarak
kabül ederim.
Músíki ferahlı zamanlarımızda bize müşfik olduğu gibi
måtemli hâlâtımızda da rahîm olur. (el-alåmetihi İbn Haldūn)
Músíki hüzünlü
sa'atlerimizi ta'dil, şetáretli
dakikalarımızı temdid ettiğinden hem bir refik-i kamil hem bir nâsuh åmil olabilir. (S. N.)
Rühun hassasiyet-i fevka'lådesine artık şübhe etmek görünen
bir şeyi inkár vådisine varmak demektir.
Hissiz kimseler diye farz edegeldiğimiz ve görünüşte keder ve ålämın hiçbir te'sir-i zahirisini bile
göremediğimiz o insanlara ve hislilere mûsîkî vesâtetiyle, hissedenlere
duygularından daha derin diğerlerine de hemen aynı derecede kederi, mahzűziyyeti idrāk ettirebiliriz ve ettikleri de işmizâzlarından
tezahür eder.
Piyanist yine diyor ki:
Ahbablarımla
her vakit mülākātımda siz filozofsunuz derlerdi.
Halbuki ben bu fikri sarf-ı mûsikiden almıştım.
Zira
felsefe etvår ile hüzün ile tahsil edilmez. Bu ilmin zer'i
(=altını) ancak rûhun mes'udiyeti ve müfekkirenin fa'aliyeti ile
käbildir.
*
*
*
Mûsikîden bahs herhangi bir kitabı ele alacak olursanız
birinci sahîfenin ilk satırında bu fenn-i bi nazîrin Yunaniler tarafından
himmet ve tevsi' edildiğini göreceksiniz.
Eski Yunanîler bizim mûsîkîye bugün verdiğimiz ehemmiyetten
daha ziyâde nazar kaydı altında tutmuşlar ve birbirinin
lâzım-ı gayr-ı mufârıkı olan şiir, müsīki, kadın... bunları bir kelimede cem' ederek rûhun üç rükn-i mühimmi diye tevsîm
etmişlerdir.
Bir şa'ir behemehål mûsîkîşinās
olması labüddür (=ayrılması mümkün olmayan).
Bir şa'ir şi'rinde ne kadar mâhir ise mûsikîde de o kadar yedd-i tâlâ sahibi olmalı ki mûsikîye tatbik etmiş
olduğu nazmı ruhlu ve san'atdar olabilsin.
Filozoflar mûsikînin terbiye-i
etfål husūsunda te'sîrât-ı hasenesini tasdikde müttefiku'r-re'y
iseler de bu ittifakta medhaldar olanlar bu fenn-i ali-kadri rûhun
te'sîrâtı ve terbiyesi için bir rükn-i esåsi olarak kabülde tereddüt
etmiyorlar.
Bunlar mûsikîde ufak behresi
bulunmayarı pek aşağı ädetä onların kavlince hissiz olarak kabul
ediyorlar ve müsikişināsā da şu feza'il-i mälikiyyetlerinden dolayı ihtiram
ediyorlardı. [17]
Eğer kendi aralarında feza'il-i adide ile ittisäf etmiş ilimler mûsikîden bibehre iseler
bunların ehemmiyeti hemen hiç kalmazdı.
Doktor Abdullah Cevdet Bey, Dobres'in bir makalesinden
tercüme ettiği kitābta diyor ki:2
Zaman-ı kadimde şa'ir müsikikar, tabib, ekseriyetle şahsı vahidde müctemi bulunurdu.
"Terpander", "Thaletos", "Tirte",
"Elien"e nazaran tabib ve müsīkikär idiler.
Mütercim-i mûmâileyh haşiye olarak şunu da ilave ediyor:
Türk
fazılāsından biri şä'ir olmayan tabib katil olur
demişti. Biz de buna iläveten deriz ki yalnız şåir değil, músikiye
bigåne olan ve hiç olmazsa ufak bir behresi bulunmayan tabib mesleğinde izhar
ve ibraz edeceği ba'zı görünmez nükât-ı dakikayı
hırpalamış, nezáket ve rekäkat-i rühiyyesine
malik olamamış ve bu ziynet-i fevka'l-âde ve lâzıme ile tezeyyün
edememiş demektir.
Bakınız işte size birkaç nümûne:
Yunanistan'ın muharebesinde kable'l-milad mağlubiyeti derk
eden serasker Epaminondas hemen huyátalı âlet-i mûsîkisiyle
askeri galeyâna getirerek cidâli kazandı ve bu sayede Yunanistan'ın nămını ilä
etti. [18]
Mûsikî en büyük filozof
diye tanıdığımız Sokrat'ın ömrü nihayetine kadar kendisine refîk-i şefik olmuştur.
Pitagor, Platon, Mektuplarında
fezâ-yı nåmütenähînin käinatın, hemen her ne
görmek kåbil ise hepsinin műsikiden başka bir şey olmadığını ve mûsîkînin ilk def'a olarak bir tedavi süretinde käbil-i
isti'mål olduğunu talebelerine bir lisân-ı vuzûh ile anlatmışlardır.
Aristoteles, åhenk
ve his, savtın bu yekdigerine tev'em olan iki
hässanın ruha, dolayısıyla vücûd-ı beşere te'sîr ettiğinden uzun uzadıya
bahs etmiştir.
Ve diyor ki: Filhakika bu te'sîrät käbil-i inkâr
değildir, bu husūsta birçok dela'il-i tarihiyye dahi mevcüddur.
Terpander, Lacedaemon İhtilalini, vuků'u gibi
az zamanda, liri sâyesinde teskin etmiştir.
İkinci Messina Muhârebesi'nde meşhür Tirteios müsikiyi
tabiisi ya'ni hiss-i savtisi sayesinde
Ispartalıların cengåverliklerini galeyâna getirdi.
İklimleri, iktizası vahşette bulunan Arkadyalılar mûsikîyi aralarında ta'mim sayesinde mûnis ve
fukarâperver oldular.
Naklen bilmiyor muyuz ki: Amphion liri sâyesinde Teb
kal'elerini sükkânına tekrar inşa ettirdi.
Orfe hayvânât-ı vahşiyenin hücümlarını, sibaiyyetlerini teskin
[19] etti.
Cenâb-ı
Peygamber'in yedi yüz İslâm ile üç bin Mekkelilere karşı Cebel-i Uhud'daki
muharebesinde, ordunun re'îsi bulunan Ebu Süfyân'ın zevcesi Hind ve dehä-yı
så'ir kadınlar, mağlûb olmak üzere bulunan orduyu teşci yollu harb
şarkıları okumakla kurtarmışlardır. 3
Mûsîkînin İctimâ'iyyat ve Târîhle
Münasebatı
Rühun en samîmi enis-i neşverîzi olan müsīki bütün heveskår gönülleri ma'nevî bir da'ire-i ähenkte cem' ve zabt eylediğinden
ittihadın yegâne medârıdır.
Mûsikî: ona ali bir kuvve-i mü'esseredir ki beşeri insaniyette o
daire-i ictimaiyye-i medeniyyete; hayvanları hal-i siba'iyyetten hâmiyete
da'vet eder.
Mûsikî rûhumuz, duygularımız üzerinde bir nezáhet-i fevka'l-åde husûle getirdiği kadar kuvvetimizi celădetimizi de arttırır.
Mûsikî ulûmun en kıymetdârlarından, en eskilerinden.
Ve sanayi'-i nefise muhteviyâtının en değerlilerinden
bulunmasına mební husûle getireceği te'sirât ve te'sirâtı dolayısıyla rûha olan nåfiziyyetini anlayabilmek daha doğrusu
bir süret-i vâzıhânede anlatabilmek için muhtasar bir sürette geçirmiş olduğu
edvâr-ı tarihiyye ve bu zamanlarda uğramış olduğu inkılâbâtı yazmadan
geçmeyelim.
Şa'iranın, üdebârun bāhusūs
műverrihin, e'âzımın izah ve tefsirine
nazaran mûsīki ekser ahvålde tevellüd-i Ådem'den
pek evvel, savt ise velådet-i Ådem ile
tev'em bir menba'-ı hakikiye måliktir.
Binâberîn "müsīki" kelimesi yalnız álât-ı tarab ve sadâ-yı
hazîn ictima ından mürekkeb bir heyete münhasıran bahş edilmiş olmayıp
bir nazar-ı nafiz ka'inâtın her noktasında her zerresinde bir müsiki bulur,
görür.
Músíki kelimesi nereden me'hûzdur?
Evet... bu husûsa da'ir pek çok hikâyeler mütereddidane
misåller söylenmiştir. Kimisi esatir-i Yunaniyeden şi'r ve müsîkî ilâhesi
bulunan "Muse" e atfettiği gibi bazı tarihlerde "Müsikâr"¹
isminde ve bugün nesli münkatı' olmuş, henüz istihâsesi
elde edilememiş mevhům bir kuşun isminden iktibâs edildiğinden
bahsediyorlar.
Mûsikî kelimesinin süret-i iktibâsı meçhûl olduğu gibi
ibtidai [21] târíh-i mûsikîde maa't-te'essüf bir zulmet-i
amika içinde pûyân olmuş gitmiştir.
Târîh-i Yunani'ye atf-ı nazar edecek olursak görülüyor ki
Eski Yunanîler esátirin ba'zılarına kuvve-i mûsikî ve ihtirâmât-ı mûsîkiyye
isnåd ederek şu zavallı san'at, ilâhe-i Yunaniyye'nin âmâline hâdim zann
olunmuştur.
Şu iddi'â-yı garîbden fikirleri tamâmiyle yıpranmış,
sâlhorde âhâli niyâzât ve mütâlebâtını bu ilâhelere `arz etmek maksadıyla güzel
güzel kıt'alar tanzîm ve bu parçaları nağmât-ı
latîfe ile tezyîn ederek mûsîkîye ilk terakkî hatvesini attırmışlardır.
Târih diyor ki: Apollon, Delos Adası'nda tevellüd etmiş ve
Marsyas ile beynlerinde lir ve flavta mücadeleleri vāki olmuş imiş. Marsyas
flavtayı lirden eski bir âlet olarak göstermek gibi iddi'âda bulunduğu için
lirin müdafi'i bulunan Apollon bu keyfiyyeti kabûl etmeyip dâ'imâ münakaşa
ederlermiş.
Orfe'nin sûret-i âhengi o kadar
mü'essîr imiş ki yırtıcı canavarlar hâlimâne
istimâ ederler ve ağaçlar bile bu
sada-hariku'l-'âdeden fırtınaya ma'rûz
olmuşçasına dalgalanırlar imiş.
Târîh bu tuhaflıklardan mâ adâ ilk âlet-i mûsîkî olarak
bi'd-darb âlâtdan "tabome" ikinci olarak bi'l-enfah ålåttan flavtayı,
üçüncü olarak bi'd-delek âlâttan liri kabûl ediyor.
Lir; Karovest'e nazaran Pisagor'un unutulmaz bir
hediyesidir. [22]
Ulûm-ı âliye ile iştigăle pek hâhişger olan Pitagor uzv-ı
sem'a rehberlik hakkında bir ka'idenin mevcûdiyyeti lüzûmunu hissederek
tahayyül ve tasavvurda bulunurken tesadüfen bir demirci dükkânının önünden
geçer. Demirciler çekiçlerini müteväliyen indirib
kaldırdıkça dört muhtelif çekiç isti'mal olunduğuna göre ähenkdär bir tanin tezahür ediyor.
Müellif-i mümâileyh bu çekiçleri veznederek sıkletleri
beyninde altı, sekiz, dokuz, on iki gibi bir tenâsüb müşâhede etmiş ve bunu bir
düstûr ittihaz ederek mahall-i münasibe bir kalınlıkta bir uzunlukta dört tel
germiş ve bu tellerin birer nihâyetlerine altı, sekiz, dokuz, on iki okkalık
birer cism-i sakîl ta'lik eylemiş ve çekiçlerin izhår ettiği aynı sadâyı elde
etmeğe muvaffak olmuştur.
Pitagor bu vechile bugün lisân-ı mûsîkide müsta'mel olan råbi'a, hâmise, sâmine
perdelerini de ta'yîn ve izhar etmiştir.
Lir bir hål-i ibtidä'îde dört veterden ibåret iken rivâyete
nazaran tabib ve mûsîkîkâr olan "Terpandor" evvelâ üç ba'de bir tel
ilave ederek sekize iblāğ etmiştir.
Elhâsıl eski bāzīler Dâvûd'un harpından Jericho'nun
trompetinden [23] de bahsediyorlar.
*
**
Ulûm-ı ictimaiyyede rol-i mühîmmi olan bu fenn-i latif
akvâm-ı Arabiyyeyi de hayli işgal etmiştir.
Arabların mûsîki husûsundaki hidmetleri ta'dåd olunamayacak
kadar kesîr ise de bu çalışmaları sırf iki noktada icmål edilebilir. Bundan
biri rûha diğeri mûsikî-yi savtiye olan hidmetleridir. Mûsîkînin gıdâ-yı rüh olduğunu ilk defa Arablar tedkik etmiş
ve neticede binlerle sahifeler yüzlerce cildler yazarak ahläfa yâdigår
bırakmışlardır.
Bu cildler bu sahifeler da ima bir süret-i umûmiyyede olan
te'sîrâttan bahseder. Mûsikînin münferiden te'sîrâtını mütâla'a ederek netice-i
tedkikâtını bizlere hediye eden birinci olarak hulefâ-yı Abbasiyye'den
Bağdad'da Rey şehrinde tevellüd etmiş ve
bundan 1123 sene mukaddem ya'ni Cenâb-ı Fahr-ı Risålet'ten 169 sene sonra
ber-hayat bulunan Hârûn er-Reşîd'in hånendesidir (İbrahim el-Asmål).
(İbrahim el-Asma'i) bu
koca mûsikîşinas zamanı derecesinde o kadar bir eser-i sa'y göstermiştir ki
bugün Arab mûsikî kitablarında ismi, takdîsen müteyakkız-ı
mûsîkî olarak gösteriliyor.
Muallim-i mûmâileyhin husûsî da'ireleri meşkhâneleri ve
birçok tilâmîzi dahî mevcûd olup bunları günün mu'ayyen vakitlerinde ta'lim ve
tedrîs ettirmeğe çabalarmış. Birçok güzîde åsår-ı mûsîkiyyesinden bahs edilirse
de maa't-te'esüf hiçbirini elde edemediğimiz gibi uzmanlar nota gibi bir
muhafızın mefkûdiyeti hasebiyle nağmât-ı latîfe
ile [24] müzeyyen o tatlı kıt'alar bestekârı ile beraber adem-i âbâde hicret
etmişlerdir.
İbrahim el-Asmâ ïnin yalnız mûsîkînin her ferde, her ahlâka
her rüteb-i muhtelifeye da'ir te'sîrât-ı mûsikîyi gösterir bir takvimi
mevcûddur ki öteden beriden parça parça bularak tertip ve tanzîm ederek
te'sîrât-ı mûsîkiyye bahisine ilave edilmiştir.
Bu meyânda e'âzım-ı hükemâ-yı İslâmiyye'den Fârâbî de
şâyân-ı tezkârdır. Mûsîkîde behre-i küllîsi bulunan ve zamanının yegâne
muallim-i muktediri 'addolunan Fârâbînin nazariyyât-ı mûsîkîye hakkında yazmış
olduğu kitaplar 1368 târîh-i mîlâdîsinde Paris'te tercüme edilerek binlerce def'a tekrâren tab' ve neşredilmiştir.
O koca dâhînin âsâr-ı mûsîkîsi hakikaten akıllara hayret
verecek derecededir.
Kâmûsü'l-A'lâm'da tercüme-i hâli şu yolda mestûrdur:
Fárábí,
eâzım-ı hükemâ-yı İslamiye'den olup Türk cinsine mensüb olduğu halde Fåråb
huttasında doğmuş ve orada ulûm-ı ibtidā'iyeyi ilk öğrenimi tahsil ile İran'ın
ba'zı taraflarına giderek Fårisî ve diğer birkaç lisän ve nihayet Bağdad'da
lisân-ı Arabiyi ve ba'de ulûm-ı hikemiyyenin tahsiline koyularak Ebu Bişr Matta
bin Yunus'dan ilm-i mantık öğrendikten sonra Harrân'a azimetle hakim Yuhannan
bin Haylan'dan dahi bir müddet fenn-i mezkûrdan ders almış ve Bağdad'da ulûm-ı
hikemiyye ve riyaziyye ve sa'irenin tahsiline, Aristo'nun kitabını tetebbu'a
başlamış [25], gece gündüz tevaggul ile ulûm-ı mezkürda ve fenn-i müsikide dahi
zamanının feridi olmuş ve o vakte kadar beyne'l-Islam hikmet ve felsefede
kimsenin varamadığı derecâta vâsıl olup tedris ve te'life mübâşeret etmişti.
Fenn-i
tıbbın nazariyyatını öğrenip ancak tatbikatıyla icrå-yı tabåbete meyl etmemiş
idi. Ba'de Mısır'a gidip bir müddet orada ikametten sonra Şam'a avdetle
Seyfüddevle bin Hemedan'ın meclisinde Şam 'ulemasıyla mübaheseye girişerek
cümlesini mağlüb etmiş ve bunların hepsi fazl ve kemål ve vüs'at-i ma'lûmâtırı
anlayınca mübaheseyi terk ile hemen hokka kalem alıp söylediklerini yazarak
istifadeye başlamışlardı. Meşârünileyh Seyfüddevle Fåråbi hakkında pek çok
ikråm ve ta'zim edip külliyyetli ihsanlar ve tahsisât etmek istemişlerse de
kendisi pek såde bir sürette yaşayıp dârât ve isräfâtı sevmediğinden ancak
günde dört dirhemle kana'at ederek başka bir şey almamış ve bakıyye-i ömrünü bu
hål ile Dımeşk'te geçirip 339 tarihinde 80 yaşını mütecâviz olduğu hâlde vefât
etmiş ve cenaze namazı meşârünileyh Seyfüddevle tarafından kılınarak Babüssagîr
haricinde defn olunmuştur.
İhtilättan müctenib olup ekseriyyetle su kenarında
ağaçlar altında tenhå oturarak te'lifatını yazarmış.
Bu yazıları
defterlere yazmayıp evråk-ı perîşân üzerine yazmak âdeti olduğundan
te'lîfâtında bazı noksån yerlere tesadüf olunur.
Mûsikîde kânun denilen åleti ihtiráğ etmiştir. [26]
Te'lifatında
hakim Kindi'nin gaflet ettiği birçok mevâdı ilave ve tashíh etmiş ve İbn Sina
dahi başlıca Fårábínin âsârından istifade etmiştir. Avrupaca Alfarabus ismiyle
ma'rûftur. Te'lifâtının mühim ve bize â'id olan kısmını âtiye kaydediyoruz.
Kitâb-ı
A'râz-ı Felsefetü'l-Eflatun ve Aristoteles
Es-Siyasetü'l-Medeniye
Kitâbü'l-Músíki
el-Kebire
Kelam
fi'l-Müsiki
Kitab
fi'l-Lahn ve sa'ire ve såä'ire gibi te'lifâtı mevcüddur.
Mūsiki, Roma ufuklarında çınlamağa başladığı zamân daha
başka bir renk almıştır. O zamâna gelinceye kadar ilmü'l-elhån her ne kadar
tabî'atin rehberliği sayesinde ågûşı beşeriyette pek bîgâne, acınacak
vaz'iyyette bir mevki bulabilmiş idiyse de en güzel ve o zamâna göre en güzide
en mâhirâne tanzîm edilmiş parçalar ancak ma'bedlerde yevm-i mahsüslarda ve
küberänın devlethånelerinde ve sarâylarında okunabilirdi.
Bugün o âsârın eskiliğine rağmen ancak müze ve
meråkperestânın kütübhânelerini tezyînden başka hiçbir işe yaramıyor.
Mûsîkî, böyle husûsî mahallere münhasır iken bu kavm birçok
emekler sarf ederek Roma merkez olmak şartıyla bütün muhiti bulunan cihân-ı
medeniyete bu fenn-i bi-nazîrin râyiha-yı ıtırnâkını
saçmışlardır.
İtalyanlar mûsîkîyi inhisardan kurtarmak şartıyla "nota" denilen işârât-ı
mûsîkîyi icâd ederek taht-ı intizâme
almışlardır. [27]
Ma'amafih Çin'de notanın keşfinden evvel işârât-ı mûsîkiyye
olmak üzere ya kelimât ya hurûfât isti mâl ederlermiş.
Serperde ve diğerlerinde esâs olmak üzere en pes sese
"konng" yâhût şâh ikincisine "Tschaung" yâhût
"başvekil", üçüncüye "tâbi", dördüncüye "umûr-ı
nâs", beşinciye "mir'at-i semå" tesmiye ederler.2
Yunanîlerde her notaya bir isim tahsis etmişlerse de
maa't-te'esüf Yunan enmüzec-i mûsikîlerinden hiçbirine mâlik değiliz.
Biz Türklerin
de iki yüz seneyi műtecāviz bir zamândan beri ebced hurûfâtıyla yazılır bir nev
notalarımız bulunduğunu bugün elde bulunan mecmu'alar gösteriyor.
Ra'uf Yekta
Fi'l-hakika notanın mahal-i
ihtiraı Roma ise de Gregoryen (Grégoriennes) tevsim edilen nota
Grégoire'un vefatından altı yüz sene sonra ihtira' edilmiştir.
Saint Gall Manastırı'nda, takriben yedi yüz seksen senesinde
Şimal músíkisini ihyä etmek maksadıyla Roma'dan Şarlmanyi'ye bir kilise
hånendesi tarafından gönderilmiş olan Gregor, Kitâb-ı Mezamir-i Davud'un bir
nüshası mevcuttur ki bu el yazısı kitabda notalar nom (neumes) vasıtasıyla
gösterilmiştir.3 [28]
İşte bu neumes ler notaların menbâ'ını teşkil eder. Evvelâ
ve ibtida' notlar tek bir çizgi üzerine yazılırken 990 senesinde tevellüd edip
Larousse'a nazaran 1050 senesinde vefât eden İtalyalı Gui d'Arezzo, nomlardan
iktibåsen notayı ve o işaretlerin hâmisi bulunan, porteyi (portée) beş çizgi
(hâmili) meydân-ı mûsîkîye vaz' ederek şu san'at-ı bedî'a'yı yeni bir devreye,
fakat nå-mahdûd bir terakkîye idhål etmiştir.
Bi'l-cümle keşfiyyât ekseriyetle tesadüfi kabilinden elde
edilmişse de muhteri'-i mûmâileyhin şu îcâdı hakikaten şâyân-ı hayret bir
hârika olduğu hâlde böyle mukaddes mübeccel bir ismi kat'iyyen kitablarımızda,
o adeden mahdûd olan nota kitablarımızın hiç birinde göremiyoruz.
Gui d'Arezzo'nun fikrince mûsîkînin mâhiyeti notadan
ibârettir. Mûcid-i ihtirâmkâr şu cümlesinden sonra diyor ki:
Biz
İtalyanlar hilkaten mûsîkî ile yoğrulmuş olarak kademnihåde-i
âlem oluruz. İşte bu mühim keşfiyyatın da yine İtalyanlardan sudūru sırf
bunu müdelleldir. Mûsikî, âgûş-ı
Roma'ya bir tehålük-i azimle fakat pek
fakîrâne bir sûrette atıldığı zamân bütün ahâlimizde bu lezîz san'ata karşı bir
hiss-i kabûl äsârı gösterilmiş ve herkes kendi zevk-i
selimine tebe'an birçok kıtalar bestelemiştir. Bu bestelenen parçalar o
kadar tekessür etti ki hafızâ-yı beşer onu
isti'abde muztar kalıyor. Ve
öğrenilemeyen ba'zı güzel parçalar da bestekârları ile beraber fenâ-pezir
oluyordu. [29]
Bu minvál
üzere geçmekte bulunan mûsikîye yine biz İtalyanlar evvelå "dur"
ba'de "te'alf" borusu çalarak terakkisine hidmet ettik. Nota,
icadından beri en eski besteleri bile hepimize tahattur ettirecek bir vasıta-yı
mükemmeledir.
Eğer nota
denilen işaret-i mûsikî mevcüd olmasaydı zaman ne kadar terakki etse, terbiye-i
fikriyye ne kadar çoğalsa, yine devir tevakkufta kalacak, hänende, säzende veya
her muhteri åsârı ile beraber mahv ve nåbüd olacaktı.
İşte bu
tezâddandır ki intizam-ı músíki inkıráz kesbedecekti.
Nota hakikaten mahiyet-i
mûsikîyi muhtevî bir işaret olduğu içindir ki Şarklılar da kendi
mûsikîmizi itmâm maksadıyla kabül etmişizdir. Bugün mûsikîmizin şu renkte
bulunması ve onun bu eksiksiz haline gelmesinin nota sâyesinde olduğunu kim
inkâr eder?
Mu'allim-i Muhterem Mehmed Zakir Bey el-Misri Hayâtü'l-İnsan fi Terdidü'l-Elhân nâm kitabında;
"Türk mûsikîsinin terakki ve teâlîsi sırf notayı kabûl
ettikleri zamândan itibaren başlamıştır. Bizde ise notarın mûsîkîmizi
ihāta edemez fikr-i câhilânesi berdevâm oldukça bu tezebzübden
kurtulamayacağımız gibi"
ibret-âmîz cümleleri de notanın
bir nazm-ı müûsikî olduğunu gösteriyor.
1908 senesinin Kanun-ı Evvel Journal Musicale'i ictimaiyyât-ı mûsîkî hakkında pek mühim bir vesika olan D.
Louis'nin uzun [30] bir makâlesinde şu sözleri büyük yazılarla
kaydediyordu:
İlk defa
olarak notaya birkaç sadådan mürekkeb bestelerden İngilizce "Yaz
Geldi" (Summer is icumen in) kıt'a-yı mûsikîsi gösterilebilir. Sıhhati,
iddia edildiğine nazaran takriben 1240 senesinde bestelenmiş olup bugün
Britannique Müzesi'nde mahfüzdur.
İngilizlerin
gayyûr, fa'ål, müstakim milletin âlem-i
medeniyetteki hål ve tavırları mazhar-ı takdir-i
cihân olduğu gibi műsîkîye hidmetleri da unutulur çalışmalardan
değildir.
S. David piskoposu bulunan Girande de Combrie
diyor ki, 1185 tarihinden i'tibâren Britanya āhālīsi hiçbir vakit ayrı makâmda
şarkılar teganni etmiyorlar ve söyledikleri parçaları mutlaka birkaç partiden
ibåret idi.
Hatta hånendeler bu memleketin zäten âdeti vech üzre- ictima
ettikleri zamân adedleri mikdârınca muhtelif partiler işitilirdi."
İngilizler tegannîde
hissiyatlarını da teşrîk ettiklerinden dolayı makam-ı takdirde
Sekizinci Henry zamanında Venis sefîri İngiliz ma'bedi mûsîkîsi hakkındaki
"âyîn-i
rûhânî esnasındaki mukaddes parçalar zât-ı imparatorîye mahsûs kilise
hånendeleri tarafından icra edildiği zamân bu seslerin insanlar tarafından
değil, [31] melekler lisânından sådır olduğuna bütün hissiyatım şahit. Bu
sesler mutlakâ lähûtîdir"
cümlesi ile okumak şu
hasleti tasdîk etmiştir.
Doktor Burney bir makâlesinde Macferren de
doktorun şu makâlesinin sıhhatini kendi eserinde tasdik ederek diyorlar ki:
İngilizler;
"Shakespeare"in dramatik piyesler mü'ellifi,
Milton'un ef'al ve harekât-ı dilrübâneyi tasvîr eden bir şair, Logan'ın
må-fevka't-tabi'iyye ve riyaziyye fenlerinde mütehassis-1 tâm olmalarından
ziyâde husûsî bir isti'dâd-ı fıtrîye mâlik, mahfaza-i sanayi'-i nefise ıtlakına
şâyeste bulunan Purcelle'in meşhûr bir bestekår-ı
e'azım olduğuna ve şu san'atta behresi bulunduğuna kat'iyen bütün
kalpleriyle emindirler. Larousse'un grând ansiklopedisine nazaran Purcell pek
genç vefat etmiş ve fenne sålik olan erbåb indinde mukaddes addedilen seng-i mezârında şu sözler muharrerdir/yazılmıştır.
Za'ir işte
hayât-ı fanisine küsüp ömrünün tarıyabildiği bir zamanını mûsikîye hasrederek
bir yetimin âh ve feryadına müşabih hüzünlü bestelerini, ağlatıcı kıt'alarını
ebediyen kendini hatırlatacak mâhirâne parçalarını biz ahlafına hediye eden
Henry Purcell burada şu müebbet hånede medfündur.
(Bitmedi) [32]
Yorumlar