Doğruluk-Gerçeklik
Giriş: Metin, doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkinin metafiziksel bir sorun olduğunu ve felsefede genellikle epistemoloji kapsamında ele alındığını savunarak başlıyor.
Epistemolojiden Öte: Doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkinin sadece epistemolojik olmadığını, varlık anlayışıyla da bağlantılı olduğunu vurguluyor. Bu bağlamda, doğa ve dış dünyanın metafiziksel sorularla ilişkilendirilmesi gündeme geliyor.
Bilim ve Metafizik: Bilimsel bilginin doğrulukla ilişkisi, metafizik kuramların önkabulleri ve sonuçlarıyla bağlantılı olarak ele alınıyor. Doğruluk, pozitif bilimlerde "gerçeklik" ile eşitlenerek nesnellikle ilişkilendirilirken, felsefede bu durum bir gerilim ve karşılaştırma konusu olarak ele alınıyor.
Farklı Bakış Açıları: Felsefede doğruluk epistemolojiyle (bilgi), gerçeklik ise ontolojiyle (varlık) ilişkilendirilir. Gerçeklik, insan zihninden bağımsız bir alan olarak kabul edilirken, doğruluk ise önermelerin ölçütlere göre doğru olma özelliğini ifade eder.
Realizm ve Pratik: Gerçekliğin bizden ve düşüncelerimizden bağımsız olmadığı ve kendi içindeki hakikatin de yargı ve doğruluk değerinden bağımsız olamayacağı savunuluyor. Bu bakış açısına "realizm" deniyor. Günlük hayattaki tutumumuzu da "pratik realizm" olarak nitelendirebiliriz.
Eleştirel Yaklaşım: Bazı filozoflar, günlük hayattaki bilgileri kullanarak gerçekliği pratik olana indirgemeye karşı çıkıyor. Gerçekliğin sayıları, yargıları, doğruluk değerini, evrensel ifadeleri ve soyut kavramları da içerip içermediği sorgulanıyor.
Paradokslar ve Çeşitlilik: Gerçeklik ve doğruluğun hakikat nosyonu ile ilişkilendirilmesi paradokslara yol açıyor ve felsefe tarihi boyunca farklı filozoflar bu sorunu kendi bakış açılarına göre yorumlamışlardır.
Felsefede Birikim: Felsefenin kümülatif bir bilgi birikimine dayandığı ve her filozofun tartışmayı öncüllerinden devralarak sürdürdüğü hatırlatılıyor.
Sonuç: Metin, doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkinin karmaşık ve felsefi açıdan önemli bir sorun olduğunu, bu sorunun farklı bakış açılarıyla ele alındığını ve felsefe tarihinde önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.
Metnin Anahtar Noktaları:
Doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişki metafizik bir sorundur.
Bu ilişki sadece epistemolojiyle değil, varlık anlayışıyla da bağlantılıdır.
Bilimsel bilgi, doğruluk ve metafizik sorularla ilişkilidir.
Doğruluk ve gerçeklik, felsefede farklı disiplinlerle ilişkilendirilir.
Gerçeklik, insan zihninden bağımsız bir alan olarak kabul edilir.
Doğruluk ise önermelerin ölçütlere göre doğru olma özelliğini ifade eder.
Realizm, gerçekliğin bizden bağımsız olmadığını ve kendi içindeki hakikatin de yargı ve doğruluk değerinden bağımsız olamayacağını savunur.
Bazı filozoflar, gerçekliği pratik olana indirgemeye karşı çıkar ve paradokslara dikkat çeker.
Felsefede doğruluk ve gerçeklik sorunu, farklı bakış açılarıyla ele alınmıştır.
Felsefe kümülatif bir bilgi birikimine dayanır ve her filozof tartışmayı öncüllerinden devralarak sürdürür.
Giriş: Metafizik Bir Sorunsal Olarak Doğruluk – Gerçeklik Bağıntısı
Doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişki, metafizik tartışmalarını olanaklı kılan temel ilişki biçimini özetler; ancak felsefe literatürü içerisinde genellikle epistemolojinin kapsamı içerisinde açıklanır.
Doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişki salt epistemolojik bir ilişki değildir.
Epistemolojik açılım aslında varlık anlayışının üzerine kurgulanan bir tartışmanın ifadesidir.
Bununla birlikte doğa ve dış dünyanın maddi gerçekliğinin karşılık geldiği varlık alanının bilimde doğruluk değeri ile ilişkilendirilmesi metafizik soruları da beraberinde getirir.
Felsefenin bilinen-olanlar ile ulaşılan-olması gerekenler arasındaki tartışmalarının bir özeti olarak görülebilecek metafizik kuramların önkabulleri ve varılan bilgi-bilimsel sonuçlar doğruluk gerçeklik arasındaki ilişkiye indirgenebilir.
Ayrıca şimdiye kadar ulaşılan argümanlar gerek doğruluk gerek gerçeklik sorunlarına özellikle doğa bilimlerinde deneyimlenen yeni açıklamalara göre çeşitlendirilebilir.
Doğru, “gerçek” olarak sadece bugün en genel anlamda “bilim” olarak anılan “pozitif bilimlerin” odağında “gerçeklik”e eşitlenerek nesnellik anlamda kullanılır.
Oysa ki felsefe tarihi bağlamında doğru ve gerçek arasındaki gerilim/açıklık/ayrıklık/bağdaşmazlık ve karşılaştırılamazlık bir “gerekçelendirme sorunu” olarak, bir “felsefi tavır” olarak metafizik tartışmaları içierisinde karşımıza çıkar.
Felsefenin tartışma zemininde bir yanda doğruluk epistemolojik (bilgi-bilimsel) diğer tarafta gerçeklik ontolojik (varlığa ilişkin) ilişkiyi ifade ederken, doğruluk-gerçeklik ilişkisi metafiziksel sonuçları bakımından özellikle doğa bilimlerini referans noktası kılar.
Doğruluk ve gerçeklik problemi felsefe tarihindeki öncelikle “hakikat” (truth) probleminden doğan, bu tartışma içerisinden çıkarılmış kavramlardır.
Felsefenin temel disiplinleri açısından
doğruluk bilgi ile (epistemolojik)
gerçeklik varlık ile ilgili olarak (ontolojik) kurgulanır.
Bu ayrıma dayalı olarak gerçeklik en genel anlamında insan zihninden bağımsız nesnel bir alanı ifade ederken, doğruluk, önerme, inanç ya da düşüncelerin bazı ölçütlerine göre doğru olma özelliğini ifade eder.
Bize açık-seçik görülen, duyu organlarımızca algılanan, algıladığımız üzerine konuşulabilen doğanın gerçeklik alanı kadar bize anlaşılır, kabul edilebilir ve paylaşılabilir gelen inanış ve atıflarımız da bu gerçeklik alanını süslerler.
Bu durumda hiçbir gerçeklik bizden ve düşünsel yönelimimizden bağımsız olamayacağı gibi gerçekliğin kendi içerisindeki hakikati de salt, yargı ve doğruluk değerinden bağımsız olamayacaktır.
Bu önkabule “realizm” adı verilir. Realizm bu boyutuyla gündelik hayatta herkesin pratik olarak sahip olduğu tutumun tamamını ifade eder.
Gündelik hayatımızı sürdürürken bir gerçekliğin içerisinde olduğumuzu kabullenmemiz “pratik realizm” olarak da anılır.
Bazı filozoflara göre, durum, bu kadar basit değildir ve gündelik hayattaki bilgilerimizi kullanarak gerçekliği pratik olana indirgemeye tabi tutamayız.
Filozoflar açısından temel problem, “gerçeklik sayıları, yargıları, doğruluk değerini, evrensel ifadeleri, soyutlama ve kavramları kendisinde içerir mi?” sorusu etrafında oluşur.
Yine bu soru çerçevesinde, paradokslar gerçekliğin ve doğruluğun hakikat nosyonu ile ilişkilendirilmesi boyutunda farklılıklarla çeşitleneceğini gösterir.
Felsefe tarihi boyunca da filozoflar düşünsel önceliklerine ve amaçlarına göre doğruluk hakikat-gerçeklik-görünüş sorunsalını kendi içerisinde çeşitlendirmiştir.
Felsefenin kümülatif (birikimsel) bilgiye dayandığını hatırda tutarsak, filozofların başlangıç noktaları kendilerinden önceki filozofların tartışmayı yarım bıraktıkları noktadır.
Metnin Detaylı İzahı:
Giriş: Metin, felsefe tarihi boyunca doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkinin nasıl ele alındığını inceliyor. Bu ilişkinin iki temel sorunsal etrafında şekillendiğini ve bu sorunsalların Antik Yunan'dan günümüze nasıl değiştiğini gösteriyor.
Antik Yunan: İlkçağ Yunan felsefesinde doğruluk, doğayı anlatan açıklamaların gözlemlerle uygunluğuna dayanıyordu. Bu dönemde doğa filozofları, doğayı muğlak ve gizemli olmaktan çıkararak açık ve anlaşılır kılmaya çalıştılar. Bu bağlamda, doğruluk ve gerçeklik arasında mutlak bir bağ kurdular. Gerçeklik, doğada görünür ve gözlemlenebilir olanı ifade ediyordu.
Platon: Platon, görünüş ve gerçeklik arasında ayrım yaparak, gerçekliğin sadece duyularla algılanabilenlerden ibaret olmadığını savundu. Ona göre gerçeklik, idealar dünyasında yer alan ve aklın kavrayabileceği soyut formlardan oluşuyordu. Görünüş ise idealar dünyasının gölgesiydi ve gerçekliği eksik ve kusurlu bir şekilde yansıtıyordu.
Aristoteles: Aristoteles, doğruluk için bir ölçüt geliştirerek felsefe tarihinde önemli bir adım attı. Bu ölçüte göre doğruluk, gerçeklik hakkındaki çıkarımların mantıksal tutarlılığına dayanıyordu. Aristoteles'e göre nesnenin bilgiye dökülen dilsel ve düşünsel hali ile kendisi arasında bir uygunluk da doğruluğun bir parçasıydı.
Ortaçağ: Ortaçağ felsefesinde doğruluk, "hakikat" ile ilişkilendirildi. Thomas Aquinas, Aristoteles'ten aldığı ilhamla anlama yetisi ile hakiki olan arasında bir ayrım yaptı. Hakikat ilke olarak düşüncede ama aynı zamanda düşünceyle ilişkili olan tüm nesnelerde de kendisini gösteriyordu. Aquinas'a göre doğruluk, zihindeki anlama ve nesnenin bilgisini içeren bir kavramdı.
Anselmus: Anselmus, "varlıksal hakikat" anlayışını geliştirerek nesnenin "ne ise o" olarak tanımlanması ve kabul edilmesi gerektiğini savundu. Bu bağlamda, Anselmus'un düşüncesinde doğruluk ve gerçeklik arasında bir ayrım yoktu.
Sonuç: Metin, felsefe tarihi boyunca doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkinin nasıl farklı bakış açılarıyla ele alındığını gösteriyor. Bu ilişkinin karmaşık ve çok yönlü olduğunu ve kesin bir cevabı olmadığını ortaya koyuyor.
Metnin Anahtar Noktaları:
Doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişki, felsefe tarihi boyunca tartışılan bir konudur.
Bu ilişki, Antik Yunan'dan günümüze farklı bakış açılarıyla ele alınmıştır.
İlkçağ Yunan felsefesinde doğruluk, doğayı anlatan açıklamaların gözlemlerle uygunluğuna dayanıyordu.
Platon, görünüş ve gerçeklik arasında ayrım yaparak idealar dünyasının önemini vurguladı.
Aristoteles, doğruluk için bir ölçüt geliştirerek mantıksal tutarlılığın önemini vurguladı.
Ortaçağ felsefesinde doğruluk, "hakikat" ile ilişkilendirildi.
Anselmus, "varlıksal hakikat" anlayışını geliştirerek nesnenin varlığının doğruluğun temelini oluşturduğunu savundu.
Felsefe Tarihinde Doğruluk-Gerçeklik İlişkisi
bu çağın filozofları doğayı muğlak ve gizemli olmaktan çıkarır, ve bu filozoflar doğayı herkes için açık-anlaşılır kılma niyetiyle doğru ile gerçeklik arasında mutlak bir bağ kurarlar.
Bu aşamada gerçeklikten anlaşılan aslında doğada görünür ve gözlemlenebilir olanın felsefesini işaret eder.
İnsanın dış dünya ile bilgi ilişkisini kuran duyularından hareketle doğrudan deneyimledikleri gerçekliğin “görünüş” alemini, deneyimledikleri üzerine kavramsallaştırmada bulunması, yargılara varması, değer atfetmesi ve söze dökmesi ise gerçekliğin düşünceye taşınması anlamını taşır.
İlkçağın doğa filozofları ilk sistematik felsefe çalışmalarının öncüllerini ortaya koyarken bir yandan gözlem gücüne dayanmaktadırlar, diğer yandan spekülatif çıkarımlara dayalı akıl yürütmelerin ilk örneklerine sahiptirler.
Onların evrenin ana maddesinin (arkhe) ne olabileceği sorusu çerçevesindeki buluşları, doğadaki değişim ve dönüşümleri nedensellik ilkesine bağlayabilecek matematiksel formüllere, zaman anlayışına bağlamaları, doğada olabilecekleri tahmin etmeye yarayacak genel ilkelere ulaşma gayretleri görünüşün oluşturduğunun ardında bütüncül bir gerçekliğin, “doğanın gerçekliği”nin (doğanın doğası) yer aldığı kabulüne dayanır.
O halde, aslında ilk felsefe düşün deneyimleri doğruluk-gerçeklik arasındaki ilişkinin kurulmasında metafizik kabullerin üzerinden geliştirilmiştir diyebiliriz.
Görünüş ile gerçeklik arasındaki ayrım daha çok Platon’un düşünülür ve duyulur dünya ayrımlarına dayandırılır.
Platon’un gerçeklik ile görünüş arasında bir ayrım yapmaktan çok görünüş ve onun oluşturduğu gerçeklik ile hakikat arasında bir ayrım yaptığını aklımızdan çıkarmamalıyız.
Fenomenler dünyasını düşüncesine referans almayan Platon’a göre şeylerin düzeni görünüş ve dolayısıyla gerçekte olduğundan daha farklıdır.
İdeaların aklımız için bilinebilirliği onların hakikatini ve de dolayısıyla doğruluğunu gösterirken, bilginin doğruluğu ve kesinliği ile bilgi nesnesinin varlıksal özelliği arasındaki bağ onun bilgi felsefesinde doksa ve episteme arasındaki ayrımda belirgin kılınmıştır (Bkz. Devlet:510b511c). (?)
Düşünenler alanı, gerçeklik alanından diskursif düşünmenin düşünceyle görme yoluyla ulaşılan idealar bilgisinden oluşması bakımından ayrılacaktır (Tepe, 2016:36).
Aristotelesçi anlayış felsefe tarihinde doğruluk tanımı için bir doğruluk ölçütü geliştirilmesinin gösterilmesi bakımından köşetaşıdır.
Aristoteles’in ölçütü bu noktada gerçeklik hakkında yapılan çıkarımların kendi içindeki, öncül ve sonuçları arasındaki mantıksal dizgenin denetlenmesine dayanır.
Aristoteles’in bilimsel düşüncenin kökenine yerleştirdiği bu anlayış diğer yandan Protagoras gibi insanı ve yargılarını gerçekliğin temeline koyan, insanı ölçüt kılan anlayışın da nesnellik düzlemine çekilmesi demekti.
Doğruluk ölçütü yalnız tutarlılık kuramına özgü bir sorun olmayacağını, nesnenin bilgiye dökülen dilsel ve düşünsel hali ile kendisi arasında bir uygunluğu da ifade edeceği bu dönem felsefesi açısından içerilmemişti.
Doğruluk sorununun nesnelerin gerçeklikleri ile değil, bizim zihnimizden kaynaklandığını dile getiren Aristoteles için kuramsal bilgi doğruluk amacını “neden”i açığa çıkarmak yönünden içerir (Tepe, 2016:39-40).
Ortaçağ felsefesinde doğruluğun “hakikat” anlatımı ile ele alındığı bir dizgeyi görürüz. Thomas Aquinas, Aristoteles’ten devraldığı düşünsel mirasta anlama yetisi ile hakiki (doğru) olan arasında bir ayrımı gerekli görerek, varolanın doğru kavramında içerilmeyeni de içerdiğinin altını çizer (Fleisher’dan akt. Tepe, 2016:44).
Aquinas açısından hakikat ilke olarak düşüncede ama aynı zamanda düşünceyle ilişkili olan tüm nesnelerde kendisini gösterir. Böylelikle bir yandan doğruluk zihindeki anlama/uslamlama yetisinde birleştirme ve ayrışmalarda kendisini gösterirken diğer yandan bunların karşılık geldiği nesneyi de bilmeyi içermesi bakımından şeyin (varolanların) gerçekliğini de ifade eder (Babür ve Çotuksöken, 2007).
Zihinde ve nesnede kendisini gösteren doğruluk bunların birbirlerine çevrilebilmesi bakımından da hakikatin oluşturucusu haline gelir (Tepe, 2016: 46-47).
Nesneyi, “ne ise o” olarak tanımlaması ve kabullenmesi bakımından Anselmus, Ortaçağın “varlıksal hakikat” anlayışını geliştirir ve tartışmayı “varlığın sağınlığı olarak doğruluk ve gerçekliğin bir elde toplanması” biçiminde konumlandırır.
Sağınlık, nesnenin olması gerektiği gibi olmasıdır ve bu haliyle Anselmus’un düşüncesinde doğruluk ile gerçeklik arasında bir ayrım yapılmamaktadır (Tepe, 2016:50-51).
Metnin Detaylı İzahı:
Yeniçağ Felsefesi ve Descartes: Metin, Yeniçağ felsefesinde doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkinin nasıl ele alındığını Descartes örneği üzerinden açıklıyor. Descartes'ın özneyi ve bilgiyi tanımlamasından yola çıkarak doğruluğun epistemolojik bir temele oturtulduğunu vurguluyor. Descartes'a göre doğruluk, "apaçıklık" ilkesi ile garanti altına alınır ve bu sayede bilinen şeylerin gerçekliği ve kesinliği sağlanır.
Maddi ve Tinsel Gerçeklik: Metin, maddi ve tinsel gerçeklik arasındaki ayrıma da değiniyor. Doğacı filozofların aksine Leibniz'in tinsellikle bağdaştırdığı algı anlayışında maddi şeylerin gerçekliği ve bu gerçeklikten temellendirilecek doğruluk anlayışı salt empirik olamayacaktır.
Metafizik Temeller ve Gerçeklik: Gerçekliğin nasıl tanımlandığı, metafizik tartışmaların sınırlarını da çizer. Metin, gerçekliği öznenin akıl ve deneyim fakültelerine bağlayanlar ile gerçekliği nesnenin varlık yapısına bağlayanlar arasındaki ayrımı inceliyor.
Leibniz ve Hume: Leibniz'in iki tür doğruluk anlayışı ve Hume'un olgu hakkındaki çıkarımlarının insanın düşüncelerinden çıkarılanlar gibi çelişki barındırmayacağını ifade etmesi ele alınıyor. Hume'a göre etki-neden bağlamında olgusal olanlar arasında kurduğumuz doğruluk ve buna bağlı gerçeklik sadece birbirlerini izlemeleri bakımındandır.
Kant ve Transendental Mantık: Kant'ın transendental mantığın doğruluk mantığı olduğunu ancak bilginin nesnesi kılınanların genel ve biçimsel yasalara uygunluğunu ortaya koymak bakımından gerçekliğini garanti altına almadığını ifade ettiği aktarılıyor. Yargıların kavramları nesnede olduğundan farklı biçimde bağlayabileceği vurgulanıyor.
Hegel ve Hakikat Anlayışı: Hegel'in 20. yüzyıla geçişte doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkiyi varlığın hakikat ile ilişkisi olarak kurgulayan Ortaçağ anlayışını günümüz tartışmalarına farklı bir boyutuyla taşıdığı belirtiliyor. Hegelci hakikat anlayışı bir şeyin nasıl olması gerektiğini bilme yetkinliğini özneye yüklerken, içinde hakiki yapıyı barındıran Geist'ı kurma ödevini de imler.
Husserl ve Fenomenoloji: 20. yüzyılın belki de en çarpıcı doğruluk-gerçeklik ilişkisi açımlamasını Edmund Husserl'in "nesnelere geri dönmeli" parolası oluşturduğu belirtiliyor. Husserl'in fenomenolojik girişimi Leibniz'den sonra mantıksal ve metafizik doğruluğu birleştirme çabasıdır. Bu çabada doğruluk kavramının merkeze alınması "apaçıklık" bağlamında yeniden ele alınmayı gerektirir.
Wittgenstein ve Dil Oyunu Kuramı: Wittgenstein'ın doğruluk sorununu ikinci döneminde gerçekliğe uygunluk düşüncesinden uzaklaşarak ele aldığında konuya ilişkin tartışmanın dilsel boyutunu da tartışmaya açtığı belirtiliyor. Ona göre "dil oyunu kuramı" çerçevesinde doğruluk daha çok anlam ile kural arasındaki bir uygunluğa, cümlede dile gelen biçimin denetlenmesinde yer alır.
Metnin Anahtar Noktaları:
Yeniçağ felsefesinde Descartes ile doğruluk sorunu gerçeklikle ilişkisi bakımından bir "kesinlik sorunu" olarak ele alınmıştır.
Doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişki, metafizik temellerden de etkilenmektedir.
Bu ilişki, Leibniz, Hume, Kant, Hegel, Husserl ve Wittgenstein gibi filozoflar tarafından farklı bakış açılarıyla ele alınmıştır.
yüzyılda gerçekliğin bilinebilirliği tartışmaları "realizm tartışması" ve "uygunluk teorisi" bağlamında ele alınmıştır.
Descartes’ın özneyi, öznenin ortaya koyduğu bilgi ile tanımlaması kuşkusuz bu türden metafizik problemlerde epistemolojik önceliği bir hareket noktası olarak aldığı anlamına gelir.
Descartes ile doğruluk sorunu gerçeklikle ilişkisi bakımından bir “kesinlik sorunu” olarak ele alınmıştır.
Onun Metot Üzerine Konuşma adlı eserinde bilimsel yöntemin ilkesi olarak ortaya koyduğu “apaçıklık” ilkesi bilinen şeylerin gerçekliğini ve dolayısıyla kesinliğini de garanti etmektedir.
Açık ve seçik bilgi nesnelerin kesinliğine değil, öznenin şüpheden arındırabilme beceri ve başarısının sonucu olarak karşımıza çıkacağından Descartes’ta doğruluğun varlıksal değil, epistemolojik bir temele oturtulduğunu anlıyoruz (Descartes, 2003).
Doğacı filozofların aksine sonraları Leibniz’in de tinsellikle bağdaştırdığı algı anlayışında olduğu gibi maddi şeylerin gerçekliği ve bu gerçeklikten temellendirilecek doğruluk anlayışı salt empirik olamayacaktır, olursa da tamamlanmamış ve anlamdan yoksun kalacaktır. (Cevizci, 2005:46).
Dolayısıyla metafizik temellerini önceleyen filozoflar açısından gerçeklik ile doğruluk arasındaki ilişki anlam arayışından sıyrılarak düşünülemeyecektir.
Gerçekliğin nasıl tanımlandığı onun metafizik tartışma arka planının sınırlarını da çizmektedir.
Gerçekliği öznenin akıl ve deneyim fakültelerine bağlayarak ele alanlar ile gerçekliği nesnenin varlık yapısına bağlayanlar arasında gidip gelen tartışma, birinin diğerine üstün gelemeyeceği varsayımına dayanırsak başlı başına metafizik bir tartışmadır.
Gerçekliğin birinci türden tanımlaması epistemolojik ikinci türden tanımlaması ise ontolojik açıklamalara muhtaçtır.
Özne temelli hareket eden gerçeklik kurgusu zihin felsefesi tartışmalarının, nesne temelli gerçeklik paradigması ise bilimsel metodoloji sorunsalının hareket noktasıdır.
Leibniz’in iki tür doğruluk anlayışı üzerinden doğruluk-gerçeklik arasındaki ilişkiyi tanımlaması David Hume’da olgu hakkındaki sorunsal çıkarımların insanın düşüncelerinden çıkarılanlar gibi çelişki barındırmayacağını ifade etmesi ile bambaşka bir boyuta kavuşur.
Hume açısından etki-neden bağlamında olgusal olanlar arasında kurduğumuz doğruluk ve buna bağlı gerçeklik sadece birbirlerini izlemeleri bakımındandır.
Düşünsel akıl yürütmedeki doğruluk ise genel-geçerlik ve zorunluluk gibi nitelikleri bakımından ele alınır.
Hume’un “dogmatik uykularından uyandırdığı” Kant, transendental mantığın doğruluk mantığı olduğunu ancak bilginin nesnesi kılınanların genel ve biçimsel yasalara uygunluğunu ortaya koymak bakımından gerçekliğini garanti altına almadığını ifade eder. Yargılar, kavramları nesnede olduğundan farklı biçimde bağlayabilir. (Kant’tan akt. Tepe, 2016:61).
Bilginin nesnesine uygunluğuna nesnel gerçeklik adı verilirken, yargının nesnesine uyması ise doğruluk değeri taşıyacaktır. (?)
Ancak bu da yeterli olmayacaktır, çünkü Kant’a göre doğruluk bilginin nesnesiyle uyuşması olmakla birlikte aynı zamanda insan bilgisinin bir nesnesi olarak kendisini olanaklı kılan anlama yetisinin a priori koşullarına da uyumu barındırır (Tepe, 2016:63).
Hegel, 20. yüzyıla geçişte doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkiyi varlığın hakikat ile ilişkisi olarak kurgulayan Ortaçağ anlayışını günümüz tartışmalarına farklı bir boyutuyla taşır.
Hegel’in döneminde hatırlattığı bağıntı, doğruluk ile gerçeklik arasındaki bağıntının nesnelliğin kavramlarla aynı olması gerekliliğidir.
Hegelci hakikat anlayışı bir şeyin nasıl olması gerektiğini bilme yetkinliğini özneye yüklerken, içinde hakiki yapıyı barındıran Geist’ı kurma ödevini de imler.
Düşünmenin hem öznede hem de tarihselliği içerisindeki hareketini gösterme zorunluluğu Hegelci diyalektiğin özne ve nesnenin birliğini kurma idealine yükselir.
20. yüzyılın belki de en çarpıcı doğruluk-gerçeklik ilişkisi açımlamasını Edmund Husserl’in “nesnelere geri dönmeli” parolası oluşturur (Uygur, 1998).
Husserl’in fenomenolojik girişimi Leibniz’den sonra mantıksal ve metafizik doğruluğu birleştirme çabasıdır.
Bu çabada doğruluk kavramının merkeze alınması “apaçıklık” bağlamında yeniden ele alınmayı gerektirir.
Tam uygunluk Husserl’de “apaçıklık” (evidenz) olarak şeylerin kendisinden hareketle kavranabilecek fenomenal varlık alanında görülür.
Husserl böylelikle doğruluğun deneycilikteki indirgeme biçimini eleştirirken verili nesne durumlarının şeylerin kendisinde rastlantısal ancak saf ben ve bilinç alanında kesin biçimde bulunduğunu söylemektedir.
Doğruluk sorununu ikinci döneminde Wittgenstein, gerçekliğe uygunluk düşüncesinden uzaklaşarak ele aldığında konuya ilişkin tartışmanın dilsel boyutunu da tartışmaya açmış olur.
Ona göre “dil oyunu kuramı” çerçevesinde doğruluk daha çok anlam ile kural arasındaki bir uygunluğa, cümlede dile gelen biçimin denetlenmesinde yer alır.
Wittgenstein sonrasındaki gerçekliğin bilinebilirliği tartışmalarını burada “realizm tartışması” bağlamında, “doğruluk değerinin taşınması” unsurunu ise “uygunluk teorisi” bağlamındaki tartışmalarda ele alacağız.
Metnin Detaylı İzahı:
Giriş: Metin, doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişkinin "Doğrulanabilirlik" açısından nasıl ele alındığını inceliyor. Realizm ve anti-realizm tartışmaları bağlamında bu ilişkinin iki temel yöntemle, "mantıksal doğruluk" ve "bilimsel doğruluk" ile nasıl kurulduğunu açıklıyor.
Mantıksal Doğruluk: Mantıksal doğruluk, terim, önerme ve sonucun mantık sistemi içinde tutarlı olup olmadığını ifade eder. Bu tutarlılık, mantığın kurallarına ve ilkelerine dayanarak test edilir.
Bilimsel Doğruluk: Bilimsel doğruluk ise doğrulanabilirliğin genellenebilirliğinin doğada karşılık bulması anlamına gelir. Bu, bilimin gerçekliği keşfetme ve açıklama yeteneğiyle bağlantılıdır.
Doğrulanabilirlik ve Metafizik: Bilimsel doğruluk, metafizik bir varsayım da içerir. Çünkü doğrulanabilirlik, tüm nesneler arasındaki ilişkilerde ve onları belirleyen temel bilimsel kanunlarda gerçekleşmesi ölçütünü taşır. Bu, gözlemlenebilir olmasa da, gerçekliğin varlığını varsayar.
Yanlışlanabilirlik: Bilim insanları, doğrulanabilirlik yerine "yanlışlanabilirlik" ölçütünü de öne sürmüşlerdir. Karl Popper, bilimsel teorilerin yanlışlanmaya açık olması gerektiğini savunur. Bu sayede, bilimsel bilginin gelişmesi ve ilerlemesi sağlanır.
Gözlem Dili: Carnap, bilimsel önermelerin doğrulanabilirlik ve gerçeklik çizgisinde sınanmasına yönelik olarak bir "gözlem dili" kurmanın daha işlevsel bir adım olacağını ileri sürer. Bu dil, bilimsel teorilerin gözlemlenebilir olgularla ilişkisini kurmaya yardımcı olur.
Olgusal ve Teorik Önermeler: Carnap ve Ayer'in görüşlerine göre, doğrulanabilirlik ve gerçeklik arasındaki ilişki, olgusal ve teorik önermeler arasında ayrım yapılmasını gerektirir. Olgusal önermeler doğrudan gözlemlenebilirken, teorik önermeler gözlemlenebilir olgularla dolaylı olarak ilişkilidir.
Bilimsel Yöntem ve Metafizik: Bilimsel yöntemin nasıl olması gerektiği tartışmaları, doğruluk ve gerçeklik arasındaki metafizik tartışmanın izdüşümünü ifade eder. Natüralizm sorunu, bilimin işleyişi açısından bir yöntem sorunu olmaktan çok bilimin açıklama gücünü sorgulayan metafizik bir sorunsaldır.
Doğrulama ve Bulma: Bilimsel yöntemin dayanağında doğrulama ve bulma arasında da bir ilişki vardır. Bu ilişki, hipotezin doğrulanması aşamasında en belirgin şekilde ortaya çıkar. Doğrulanmış hipotezler, doğa yasalarını ve gerçekliği temsil eder.
Üst Düzey Genellemeler: Üst düzeydeki genellemeler teorik terimlerden geçtiğinden, bunları olgularla doğrudan karşılaştırarak test etmek mümkün değildir. Bu nedenle, bu tür önermelerin doğruluğu ve gerçekliği tartışmalı bir konudur.
Metafizik Kabul ve Bilimsel Yöntem: Çağdaş tartışmalar, metafizik kabullerin bilimsel yönteme dahil edilmesi olasılığını da ele almaktadır. Bu sayede, bilinen gerçek ile henüz bilinmeyen gerçek arasındaki ince çizgide teorilerin sınırlılığından gerçekliğin genişliğine doğru yeni akıl yürütmeler de bilimsel sayılabilecektir.
Metnin Anahtar Noktaları:
Doğruluk ve gerçeklik arasındaki ilişki, "doğrulanabilirlik" açısından ele alınır.
Bu ilişki, mantıksal ve bilimsel doğruluk olmak üzere iki temel yöntemle kurulur.
Bilimsel doğruluk, metafizik bir varsayım da içerir.
Bilim insanları, doğrulanabilirlik yerine "yanlışlanabilirlik" ölçütünü de öne sürmüşlerdir.
Carnap, bilimsel önermelerin doğrulanabilirlik ve gerçeklik çizgisinde sınanmasına yönelik olarak bir "gözlem dili" kurmayı önerir.
Doğrulanabilirlik ve gerçeklik arasındaki ilişki, olgusal ve teorik önermeler arasında ayrım yapılmasını gerektirir.
Bilimsel yöntem, doğrulanabilirlik ve gözlem verilerine dayalı olarak işler. Metafiziksel kavramlar ve teoriler doğrudan test edilemez ve bilimsel alanın dışında kabul edilir.
Sınırlar ve Evrim: Çağdaş tartışmalar, bilimsel yöntemin sınırlarını ve metafiziksel kabullerin rolünü sorgulamaktadır. Yeni akıl yürütme biçimleri, bilinmeyen gerçekliği keşfetmek için kullanılabilir.
2. Realizm ve Anti-Realizm Tartışması Açısından Doğruluk ve Gerçeklik
“Doğrulanabilirlik” başlıca iki temel yöntemle yapılır. Bunlardan birisi “mantıksal doğruluk” diğeri ise “bilimsel doğruluk” olarak adlandırılır (Yıldırım, 1991:65). Mantıksal doğruluk mantığın teknik koşulları içerisindeki terim, önerme ve sonucun arasındaki ilişkinin mantık sistemi içerisinde sınanması anlamına gelir. Bilimsel doğruluk ise doğrulanabilirliğin dayandığı genellenebilirliğin doğanın gerçekliğini oluşturan fizik dünyada karşılığını bulması anlamına geleceğinden bir realizm sorunu olarak ele alınır. Doğrulanabilirlik bu ikinci anlamında bütün nesneler arasındaki ilişkilerde ve onları belirleyen temel bilimsel kanunlarda gerçekleşmesi ölçütünü taşıdığından aynı zamanda metafizik bir varsayımı da içinde barındırır. Bilim insanlarının doğada olup bitenleri bu boyutuyla doğrulaması tamamen tüketilemez, bitirilemez ve kapsanamaz olduğundan (diğer deyişle olgusal olarak gözlemlenebilir olamayacağından) burada metafizik bir çelişki varmış gibi dursa da bilimsel teori yönünden durum değişmemektedir. Doğrulanabilirlik ölçütü üzerinden bu anlamda gerçekliğin kurulmasının zorlama olacağını söyleyen bilim insanları bunun yerine “yanlışlanabilirlik” ölçütünü öne sürmüşlerdir. Karl Popper, Bilimsel Devrimin Yapısı adlı çalışmasında gerçeği açığa çıkaran bilimin empirik bir sisteme dayalı olarak önermeleri yanlışlama yoluyla ilerleyebileceğini ifade ederken olgusal içeriği olmayan önermeleri bilimselliğin dışında değerlendirebileceğimizin altını çizer (Popper, 2012:54) Popperci ayıklama ile doğada olup bitenler arasında yapılacak bir seçme ve ayıklama işlemi bilimselcilik ile metafizik temelli açıklama arasındaki keskin sınırı da belirleyecektir. Popper’a göre, bilgi kuramının temel fikri, problem ve hipotez oluşturarak kurulan kuram ve tahminlere dayalı çözüm denemelerinin bütün gözlemlerimizden (gerçeklik alanından) önce geldiğidir (Popper, 2015: 89). Popper, insanın dünyayı değil dünyaları incelemesinin farklı yolları olduğunu söyleyerek incelenecek olguya yönelik seçilen eylemin uygunluğunun doğruluk ile gerçeklik arasındaki bağıntıyı açıklığa kavuşturabileceğini belirtmiş olmaktadır. Carnap, bilimsel önermelerin doğrulanabilirlik ve gerçeklik çizgisinde sınanmasına yönelik olarak bir “gözlem dili” kurmanın daha işlevsel bir adım olacağını ileri sürer (Yıldırım, 1991:67). Ancak Carnap’ın tanımlama isteği de bazı teorik kavramların gözlemsel ifadesini sağlayamaması nedeniyle bilimsel realizm tartışmasından daha çok burada ikinci alt başlıkta göreceğimiz uygunluk (ya da karşılaşım) teorileri (correspondence theory) tartışmasına yakın durmaktadır. Carnap’ın sisteminde doğrudan gözlemlenemeyen ancak etkileri bakımından bilinebilen teorik postulatlar gözlem diline de doğrudan bağlanamayacağından ancak terim ve kavramlar arasındaki ilişkiler açısından tanımlanabilirler ve bu durumda bir diğer yandan da bilimselliğin bel bağladığı empirik araştırma sahasının dışında anılırlar (Carnap’tan akt. Yıldırım, 1991:186-192). Böylelikle Carnap olguların nasıl betimledikleri gibi olup olmadıkları sorununun başka bir soruya karşılık geldiğini belirtmiş olmaktadır . Ona göre, bilim varolan her şeyin bir miktarda olduğu ilkesine bağlı kalacağından edinilen bilgilerin gerçekliği şüphe götürmez (Yıldırım, 1991:20-21). Ayer, doğrulanabilirliğin “kanıt”a bağlanması gereği üzerinde durarak olgusallığın gözlemlenebilir oluşuyla sıkı bağını kurar. Böylelikle Carnap ve Ayer’in eleştirileri ile Popper’in bilimsel olanın sınırları dışına çıkararak metafizik tartışmanın konusu kıldığı gereğinden fazla geniş önermeler olgusallık sınırına dilde çekilebilirler (Demir, 1997:24). Ancak tüm bu realizm tartışmasından anlaşılan, ilkin, teorik nitelikli önermelerin olgusal yönden anlamlı sayılmasının aslında doğru sayılması, diğer yandan da gerçeklik alanında yer aldığının tespiti anlamına geldiğidir. İkinci olarak da önermelerin kullanış bağlamlarına göre kendi içlerinde kaplamları bakımından genelleştirilebilirlik farklılığı barındırmalarının birbirleri aralarındaki terimsel, önermelere ve önermeler arası ilişkilere dayandığına ilişkin bir tartışmanın sonuçsuz kalacağıdır. Bu bağlamda, bilimsel yöntemin nasıl olması gerektiği tartışmaları doğruluk ile gerçeklik arasındaki metafizik tartışmanın izdüşümünü ifade eder. Bilimsel etkinliğin düşün ve araştırma alanı, bu uçsuz bucaksız alandaki çeşitli inceleme kollarındaki ayrılıklardan, incelemeye tabi tuttukları ve nesneleştirdikleri konuları bakımından geliştirdikleri özel ölçütlere, ortak yöntem arayışından genelleme yapabilme yetkinliklerine kadar bir “realizm sorunu” olarak karşımıza çıkar. Bilimsel düşüncenin realizm çerçevesindeki tartışmalarının metafizik söylemdeki karşılığı “natüralizm sorunu” olarak adlandırılır. Natüralizm sorunu, bilimin işleyişi açısından bir yöntem sorunu olmaktan çok bilimin açıklama gücünü sorgulayan metafizik bir sorunsaldır. Bilimsel incelemede empirik temelli hareket noktası elde edilecek genellemelere tekil olanın gözlem ve deney sonuçlarından hareketle (indüktif) bir yolla ulaşılmasında hipotezin doğaya uygunluğunun doğrulanması amacı taşır (Bhaskar, 2013:19- 22). Newton’un yerçekimi yasasına ilişkin kurduğu doğrulukgerçeklik ilişkisi böylesine bir amacın en somut göstergesidir. Natüralist temelli doğa anlayışı metafizik temelli anlayıştan sadece pozitivist bir açıklama modelini temele alması bakımından ayrılmaz aynı zamanda olup bitenlerin doğanın gerçeklik alanında ancak doğruluk kazanabileceği varsayımından hareketle realizmin temel hareket noktasını da güçlendirir. Öyle ki, doğanın dışında bir doğa yoktur. Şimdi ve burada olanın ötesindeki açıklamalar bilimsel modelin dayandığı doğadaki yasalılığın dışında sayılır hatta Popper’in katkısı sonrasında bilim değil, birer araştırma projesi olarak sınırlandırılırlar. Bu bağlamda natüralizm akımına dayanan düşünürler DarWinci kuramı da bir gerçeğe karşılık gelmemesi bakımından doğruluk probleminin dışında bir açıklama modeli olarak benimserler (Önkal, 2018:67). Natüralizm akımı doğanın içerisinden çıkarılamayacak (başka deyişle doğrulanamayacak) açıklamaları gerçeklik alanından yapılan çıkarımlar olarak görmektedirler. Analojiye dayanan bu türden çıkarımlar görünen ile beklenen arasında yakalanan bir paralellikten daha öncesinde görünür-gerçek ve doğrulanabilir olandan sağlanan verilere benzerliği bakımından beklenen nedenselliği gösterme eğiliminde olan benzer varolanları açıklayabilme potansiyeline sahiptir. Özellikle Peirce, Sober gibi isimler bilim tarihinde analojiye dayanan birçok buluşun olduğunu söylerler. Bunlardan biri Toriçelli’nin barometre buluşuna yol açan hava denizi hipotezidir (Yıldırım, 1991: 79). Böylelikle bilimsel yöntemin dayanağında doğrulama ve bulma arasında da bir ilişki olduğu söylenebilir. Bu ilişki kendisini en nihai biçimde hipotezin doğrulanması aşamasında gösterecektir. Buradan varılacak “yasa”lılık genellemenin bir yandan doğruluğunu bir yandan da gerçekliğini güvence altına alır. Üst düzeydeki genellemeler teorik terimlerden geçtiğinden bunları olgularla karşılaştırarak test edemeyiz. “Evrenin ana maddesi sudur” önermesinden algı ve gözlemlerimize uygulayabileceğimiz bir olgusal sonuç çıkarılamayacağından bu tür önermeler kafamızda belli türden imgelerle karşılansa bile doğru ya da yanlış olabileceklerini ortaya koyabilecek türden empirik verilerle ilişkisi kurulamayacaktır. Böylece bu önermeler “bilimsel anlamdan yoksundur” (Carnap’tan akt. Yıldırım, 1991:189). Gözlemsel sonuçları olmayan önermeler böylelikle bilimsel sayılan alanın dışında, gerisinde ve arkasında metafizik alana hapsolmaktadır. Çağdaş tartışmalar bu bağlamda iki kutup arasında yani bilinen gerçek ile henüz bilinmeyen gerçek arasındaki ince çizgide teorilerin sınırlılığından gerçekliğin genişliğine doğru evrilecek yeni akıl yürütmelerin de bilimsel yönteme dahil edilmesine olanak verecek metafizik kabulleri tartışmaya başlayacaktır.
Yorumlar