Bölüm 22:
Bilgi ve Sınırları
Bilgi metafiziği bir tür meta-bilgi olarak bilginin neliği üzerine yapılan felsefi sorgulamalardır.
Bilgi sorunu üç temel soruda toparlanabilir:
1. Herhangi bir şeyi bilebilir miyiz?
2. Eğer bilebilirsek, ne tür şeyleri bilebiliriz? Ayrıca
3. Bunları nasıl bilebiliriz?
Bu sorulardan bilginin hudutlarıyla ilgisi olan aslında ikinci sorudur, yani neyi ya da neleri bilebileceğimiz sorusu.
Ne var ki ikinci sorunun soru olarak ortaya çıkışı birinci sorunun yanıtına bağlıdır.
Eski Yunan düşünürleri içinde ilk suale menfi cevap veren düşünürlere skeptik (kuşkucu) filozoflar ve ilk soruya menfi cevap veren düşünürlere de skeptikler tarafından dogmatik filozoflar denmiştir.
Bu bağlamda Antik Yunan felsefesinin skeptisizmi bilginin mümkün olmadığını, hiçbir şeyi bilemeyeceğimizi ileri sürmüştür.
Eski Yunan düşünürlerinden sofist Gorgias hiçbir hakikatin olmadığını, olsaydı bile bilinemeyeceğini, bilinseydi bile başkasına aktarılamayacağını söylemişti.
Bu türden skeptik bir sav insanın bilme yetilerine aşkın (transcendent) bir hakikatin bulunmadığını söylemekle kalmaz, böyle bir hakikat olsaydı bile bilme yetimize aşkın olmasından dolayı bilme yetilerimizin kapsamı haricinde kalacağını, yani bilginin hudutları dışında kalacağını da söylemiş olurdu.
Burada bu sorunun adına ünlü filozof Kant’ın terminolojisinden hareketle transandantalite sorunu diyeceğiz.
… bilginin konusu olamayan şeye ilişkin yapılan ilk önemli belirlemelerden birisi Antikçağda Elealı Parmenides tarafından yapılmıştır. Ona göre bilginin nesnesi varolandır.
Varolmayan ise ne düşünülebilir ne de dile getirilebilir.
Parmenides’in bu düşüncesi büyük Yunan filozofu Platon tarafından da benimsenmiş ve bilginin nesnesine mutlak olarak varolan şey denilirken mutlak anlamda varolmayan düşünülemez ve bilinemez olarak kabul edilmiştir.
Platon’un bilgi ile sanı (inanç) arasına çizdiği sınır epistemoloji tarihinde bilginin sınırlarını belirlemeye yönelik ilk sistematik çabalardan birisini oluşturur.
Platon bilinebilir olanın sınırını bir taraftan varolmayan ile diğer taraftan da İyi ideası olarak belirlemiştir.
Varolmayan hiçbir şekilde düşünülemez olduğundan bilinebilir olanlar ya duyular aracılığıyla ya da düşünce aracılığıyla bilinebilecektir.
Ne var ki Platon bunlardan yalnızca birisini sahici bilgi olmaya uygun görür.
Ona göre bilgi (episteme) adını hak edecek tek bilgi, düşünce (noesis) bilgisidir yani nesnesi idealar olan bilgidir.
Duyular yoluyla edinilen bilgi gelip geçici olanın, değişenin bilgisi olduğundan sahici bilgi değildir, sanıdır (doxa) (kanaat).
Platon bilinebilir olanın sınırını düşünülebilir olan üzerinden çizdiği için bilgiye giden yolda aklı ve düşünceyi öne çıkarmıştır.
Geleneksel tanıma göre bilgi bir önermenin doğruluğunun bilgisidir. Başka bir deyişle bir önermeyi bilmek o önermenin doğru olduğunu bilmekle aynı şeydir.
Öyleyse bir skeptik, inançlarımızın gerekçelendirmesinin sonsuz bir geri gidişten dolayı imkansız olduğunu düşündüğünden bilginin gerekçelendirme şartını olanaksız görmektedir.
Zira 17. Yüzyılın rasyonalist filozofları için metafizik bu ilk ilkelerin bilimidir, bu anlamda da bütün diğer bilimlerin temeli olan bilimdir.
Descartes’a göre bütün bilginin temelinde aklın kendisi yer alır, yani akılsal ilkeler doğuştandır, deneyime dayanmazlar ve doğrudan doğruya açık ve seçik olarak intuitio (aklın doğrudan kavraması ya da doğrudan görüsü) aracılığıyla bilinirler.
Descartes’ın bu düşüncesi skeptisizme karşı ortaya konmuş bir düşüncedir, zira Descartes’a göre bazı temel hakikatler her türlü şüphenin ötesinde olacaklardır. Bu hakikatlerden bazıları zorunlu olarak doğrudur; öyle ki, Tanrı’nın kendisi bile onları yanlış kılamaz ve metafizik de böyle hakikatlerin peşindedir.
Bilindiği üzere Descartes’ın bilgi metafiziği kuşkuyla başlar ve kuşku duyulamaz olana doğru ilerler. Bu yöntemin amacı kendisinden kuşku duyulamaz olan bir ilk ve zorunlu hakikati yakalamaktır.
Descartes’a göre bu ilk hakikat bizzat aklın kendisidir. Şüphe duyma ediminden kuşku duyulamayacağı gerçeği, yani aklın çelişmezlik(tenakuz) ilkesine uygun kavranılışı, aklın kendisinden şüphe duymak için de yine aklın gerekli olduğu gerçeğiyle karşı karşıya bırakır bizi.
Bu anlamda Descartes’a göre, tek başına akıl bilgisi olarak metafizik bütün diğer bilimler için de bir temel sağlar.
Descartes’a göre felsefe bütün olarak bir ağaca benzer. “Ağacın kökleri metafiziktir, gövdesi fiziktir, bu gövdeden çıkan dallar ise diğer bütün bilimlerdir” (Descartes, 1982, s. xxiv).
(Metafizik -> fizik -> ilimler)
Dolayısıyla kendisinden şüphe duyulamayacak olan ‘düşünen ben’in varlığı olarak cogito bir ilk ilke olacaktır.
Bu ilkeyi kavramak için gereken bilim de metafiziktir. Bu çerçevede Descartes’a göre bütün diğer bilimler bu ilke üzerinde mümkün olurlar, çünkü en açık ve seçik olarak tam bir kesinlikle bilebileceğimiz yalın hakikat budur.
Yukarıda insan aklından bağımsız ve mutlak olarak doğru bir hakikat arayışında olan metafizik en sonunda Descartes ile bu hakikati bizzat aklın kendisinde bulur.
Bu nokta ironiktir, çünkü akıldan bağımsız hakikat arayışı aklın kendisi ile sonuçlanmıştır.
Başka şekilde söylersek akıldan bağımsız olarak varolan hakikat aklın var olduğu hakikatidir.
Öyleyse Descartes skeptiklerin hiçbir şeyin bilinemeyeceği savına karşı bazı şeyleri tam bir kesinlikle bilebileceğimiz iddiasıyla çıkar ve bunu da epistemolojik bir ilke haline getirir.
Buradan çıkacak sonuç zihnin kendi içeriklerini zihinsel görü yoluyla tam bir açıklık ve seçiklikle bilebileceğidir.
Bilginin sınırları zihnin sınırlarıyla örtüşür.
Bununla birlikte rasyonalist paradigma Tanrı idesi aracılığıyla akla içkin olandan akla aşkın olana geçer.
Bir zihin dışı hakikat varsa Tanrı’nın onun idesini zihne yerleştirmiş olduğunun ve Tanrı’nın tanımı gereği aldatıcı olmamasından dolayı bu hakikatin de bilinebilirlik sınırları içinde kalacağının ileri sürülmesi bunun bir göstergesidir.
Böylece Descartes gibi rasyonalistler Tanrı idesinin zihne içkin olduğunu ama tanımı gereği mükemmel varlık olan Tanrı’nın sonlu ve mükemmel olmayan bir varlık olarak insan zihninde bulunmasının, ancak bu mükemmel varlığın kendisi tarafından yerleştirilmesiyle açıklanabileceğini iddia etmişlerdir.
Dolayısıyla zihne içkin kalan Tanrı idesinin zihinsel görüyle her kavranması zihne aşkın olan Tanrı’nın da bilinmesi demektir.
Bu da düşünen varlığın kendi kendisini her düşünmesinde kendi zihninde bulduğu ideleri açıklık ve kesinlik içinde bilmesinin bu idelerin karşılığı olan zihne aşkın hakikatleri de bilebileceği anlamına gelir.
Dolayısıyla rasyonalist paradigmaya göre zorunlu olan her hakikat akıl tarafından açık ve seçik olarak kavranır ve bilinir.
Aklın sınırları bilinebilirlik alanının da sınırlarıdır.
Bir başka rasyonalist Leibniz için de aklın ilkeleri olan çelişmezlik(tenakuz) ilkesi ve yeter-sebep ilkesi şeyleri bilebilmemizin sınır şartlarını oluşturur.
**Rasyonalist paradigmanın akla aşkın hakikatlerin bilinebilmesinin şartı olarak Tanrı’ya başvurması felsefe tarihinde skeptisizmle sonuçlanan empirist bir yaklaşımın doğuşuna neden olmuştur.**
Empirist ve skeptik bir düşünür olan Hume metafizik kitaplarının ateşe atılması gerektiğini düşündüğünde, bilinebilirliğin sınırlarını insan deneyiminin sınırlarıyla özdeş kılmıştı.
Hume’un empirizmi bütün bilginin duyusal deneyimde temellendiğinde fikrinde yatar.
İnsan zihnindeki bütün ideler izlenimlerin kopyalarıdır ve izlenimler duyusal deneyimden kaynaklanır.
Bilginin sınırı deneyimler çerçevesinde çizilir çizilmez sorun, deneyimi aşan genellikteki önermelerin doğruluğunun ne türden bir kesinlik içinde bilinebileceği sorununa dönüşür.
Hume’a göre inançlarımız deneyimler yoluyla oluşur ama Hume’un empirizminin önemli yanı, inançlarımızın nasıl oluştuğundan çok inançlarımızdan hangi şartlarda nasıl emin olacağımız ya da inançlarımızın hangi şartlar altında bilgi adını almaya hak kazandığıdır.
Hume’un bilginin sınırları üzerine olan anlayışı yine aklın nesneleri üzerine olan görüşüyle paralel ele alınmalıdır.
İnsan aklının nesnelerini :
1-idea ilişkileri ve
2-olgu durumları
olarak ikiye ayıran Hume, bunlardan zorunlu olanın, başka türlü olamayanın yalnızca idea ilişkileri olduğunu, bu yüzden de ancak idea ilişkilerinin tam bir kesinlikle bilinebileceğini ileri sürmüştür.
Geometri, cebir ve aritmetik doğrular bu türdendir.
Bu tür doğrular tersi düşünülemeyen zorunlu doğrulardır ve idelerimizin birbiriyle ilişkilerinden dedüktif akıl yürütmeyle türetilirler.
Diğer yandan olgu durumlarına ilişkin doğrular zorunlu değildir, tersi de mantıksal bağlamda mümkündür.
Yani her bir olgu durumunun tersini mantıksal olarak çelişkiye düşmeksizin düşünebiliriz.
Hume’un kendi verdiği örnekle “Yarın güneş doğmayacak” önermesi “Yarın güneş doğacak” önermesinden hiç de daha az anlaşılır değildir.
Yarın güneşin doğmayabileceğini hiçbir çelişkiye düşmeksizin düşünebiliriz yani yarın güneşin doğmaması olgusunda hiçbir mantıkî imkansızlık söz konusu değildir.
Dolayısıyla olgulara ilişkin bütün bilgimiz yalnızca inançlardan oluşur.
Geçmişte hep bir örnek oluşlar görmemizden geleceğin de geçmiş gibi olacağına inanırız ama “böyle olacağını biliyoruz” diyemeyiz.
Burası bilginin deneyimin sınırlarını aştığı yerdir.
Olgulara ilişkin bütün bilgimiz, deneyim temelinde ele alınırsa, geleceğin de geçmiş gibi olacağı inancı deneyimi aşan bir inançtan başka bir şey olamaz.
Deneyimi aşacak derecede genel biçime sahip önermeler deneyim ile doğrulanamazlar.
Bu yüzden de bunlara ilişkin ancak bir inanç söz konusu olabilir.
Hume’un rasyonalizme karşı çıkışını anlayabilmek adına, daha meydan okuyucu bir örnek olarak şunu verebiliriz. Sözgelişi, bugüne kadar ağır cisimlerin hep yere düştüğünü gören birisi, gelecekte de ağır cisimlerin düşmeye devam edeceğini tam bir kesinlikle bilemez.
Başka bir ifadeyle gelecekte meydana gelecek olaylar, geçmişte hep böyle olduğuna ilişkin deneyimden hareketle bilinemez.
Hume’un argümanı fiziksel imkansızlık argümanı değil mantıksal imkansızlık argümanıdır.
Yani ağır bir cismin düşmeyebileceği olgusu fiziksel olarak bir imkansızlık olsa da bu olguda hiçbir mantıksal olanaksızlık yoktur.
Yerçekimi olgusunun olmadığı bir evren düşünebiliriz. Bununla birlikte yuvarlak bir dörtgen olanaklı evrenlerin her birinde çelişmezlik ilkesine aykırı düşecektir.
Hume’un bununla söylemek istediği doğa biliminin olanaksız olduğu değildir, olgulara ilişkin her türlü akıl yürütmenin deneyime dayanmasından ötürü bir zorunluluk içermeyeceğidir.
Başka bir deyişle olguların nedensel bağlantısına ilişkin ancak bir inancımız olabilir.
Olgu durumları varoluş bildiren önermeler içerirler ve bunlar ne kanıtlamaya dayalı olarak bilinirler ne de kendiliğinden doğrudurlar.
Diğer yandan idea ilişkileri ise ya kanıtlamaya/ispata dayalı olarak bilinirler ya da kendiliğinden doğrudurlar ama varoluş bildirmezler.
Hume’un söylediği varoluş bildiren hiçbir önermenin ne kanıtlamaya dayalı olarak bilineceği ne de kendisi aracılığıyla bilineceğidir (Dicker, 1998, s. 40).
Bu yüzden metafiziğin yapmaya çalıştığı gibi Tanrı, ruh, töz, monadlar gibi varlıkların, hatta maddi dünyanın bile varoluşunu ispat etmeye çalışmak imkansız bir çabadır (Dicker, 1998, s. 40).
Empirist paradigma metafizik bilgiyi imkansız görür, çünkü bilginin sınırlarını deneyim belirler ama metafizik önermelerin hepsi de deneyimin ötesine geçen doğruları ortaya koyma iddiasındadır.
Hume gibi empiristlere göre, duyusal deneyimi aşan her çaba bilginin sınırlarını aşan bir çaba olarak değerlendirilmelidir.
Hume’un yapıtındaki son ifadeleri bunu ortaya koymaktadır:
Bu ilkelere ikna olarak kütüphaneleri elden geçirsek nasıl bir tahribat yapmamız gerekir? Sözgelişi, elimize bir ilahiyat ya da okul metafiziği cildi alırsak, soralım: Nicelik ya da sayı ile ilgili herhangi bir mücerred akıl yürütme içeriyor mu? Hayır. Olgu durumu ya da varoluşa ilişkin herhangi bir tecrübî akıl yürütme içeriyor mu? Hayır. Atın öyleyse onu ateşe; zira aldatmaca ve saçmalıktan başka hiçbir şey içeremez (Hume, 2007, s. 120).
Bu ifadelerden hareketle denilebilir ki, Hume’a göre, nerede sahici bir soruşturma yapılırsa ya da nerede aldatmaca ve safsata içermeyen sahici bilgi söz konusuysa bu, ya matematiksel ya da olgusal bir soruşturma olmalıdır.
Başka bir deyişle Hume için metafizik bir soruşturma bu iki soruşturma biçiminden biri olamayacağı için saçmalık ve aldatmacadan başka bir şey olamayacaktır yani bilginin sınırlarının ötesinde kalacaktır.
Mücerred/Soyut bilimlerin tek nesnelerinin nicelik ve sayı olduğunu ileri süren Hume en mükemmel bilgi türünü bu sınırların ötesine geçirmek isteyen her türlü girişimin saçmalık ve aldatmacadan ibaret olacağını söyler (Hume, 2007, s. 119).
Hume için zorunlu doğrular idea ilişkilerinde söz konusu olabilir.
**Olgusal soruşturmanın konusunu nedensel bağıntı oluşturur, çünkü olgularla ilgili meseleler nedensel bağıntıya dayanır ve nedensel bağıntı da a priori olarak bilinemez, yalnızca geçmiş deneyimden çıkarılır ve geçmiş deneyimlerden yapılan her türlü çıkarım mantıksal anlamda temellendirilemez (Dicker, 1998, s. 61). **
Bu da soyut/mücerred idelerimizin dışımızdaki dünyada karşılık geldiği bir gerçeklik olup olmadığının, salt tecrübe temelinde gösterilemez olduğu anlamına gelir.
Zira kimi filozoflar tecrübe ile hükümlerimiz arasındaki ilişkinin gerekçelendirilmesi gerektiğinde ısrarcıdır ve bu anlayışa göre nedensel süreçler onların sonucu olarak herhangi bir şeye inanmamızı haklı kılmaz (Blackburn, 2009, s. 44).
Yukarıda, rasyonalist paradigmaya göre bilginin sınırlarını aklın çizdiği, aklın sınırları dışında kalan gerçekliğin bilinmesinin garantisi için Tanrı fikrine başvurulduğu belirtilmişti.
Empirist paradigmaya göre ise bilginin sınırlarını belirleyen tercübe/deneyimdir.
Ama deneyimin sınırları dâhilinde bilinebilir olan, yalnızca şu anda algılamakta olduğum şeyler ya da geçmiş algılarıma ilişkin anılardır.
Sözgelişi şu anda önümde bir televizyon olduğu konusundaki bilgim şu anda görmekte olduğum şeye dayanır.
Geçen yaz tatile Kaş’a gidip gitmediğime ilişkin bilgim bu konudaki anılarıma dayanır. Ama şu an görmekte olduğum televizyonun ben bakmadığım zamanda da var olmaya devam ettiğinin duyusal bir algısı mevcut değildir.
Bu nokta da televizyonun varlığının ben algılamadığım zamanda da süregitmekte olduğunu deneyimlerimden çıkarsam da bu a priori bir çıkarım olmayacaktır.
Bir başka örnek nedensel bağlantıya ilişkin olarak verilebilir.
Bir A cisminin başka bir B cismine çarptığını ve B cisminin hareket ettiğini görürsem tek bildiğim A’nın çarpması ve B’nin hareket etmesi olacaktır. Bu duyusal algılardan B’nin hareketinin nedeninin A’nın ona çarpması olduğunu çıkarabilirim ama çıkarım hiçbir a priori akıl yürütmeye dayanmayacaktır.
Öyleyse Hume’un bütün argümanları duyusal deneyimin sınırlarına ilişkin argümanlardır.
**Duyusal tecrübe/deneyim arka arkaya meydana gelen olayları gösterse de aralarındaki bağlantıyı/irtibatı göstermez.**
Hangi hakla bu nedensel bağlantıyı bildiğimizi iddia edebiliriz?
O halde, empirist paradigma yalnızca duyusal algılarımızın şu anda gösterdiğini ya da geçmiş duyusal algılarımızın izlenimlerini bilebileceğimizi ama bu tür tecrübelerden hiçbir a priori bilgi çıkarılamayacağını ileri sürmektedir.
Felsefe tarihinde Hume çatalı (Hume’s fork) olarak bilinen bu saptama, bütün bilgimizin ya zorunlu doğrular ortaya koyduğunu ya da tersi de mümkün olan mümkün doğrular ortaya koyduğunu belirler.
Hume'un çatalı, 18. yüzyıl İskoç filozofu David Hume'un bilgi teorisi ile ilgilidir. Hume'a göre, insan bilgisinin kaynaklarını iki ana kategoriye ayırabiliriz: "faktlar" ve "ilişkisel bilgiler". Bu iki kategoriye dayanarak, Hume, insan bilgisini ikiye ayıran bir "çatal" oluşturdu.
İlişkisel Bilgiler: Bu kategori, fikirler arasındaki bağlantıları ve nedensel ilişkileri içerir. Örneğin, A nesnesinin B nesnesine neden olduğu bir nedensel ilişki ilişkisel bilgiye örnektir. Hume, bu tür ilişkilerin deneyim yoluyla elde edildiğini ve insan zihninin deneyimlerinden kaynaklandığını öne sürer.
Vakıa/Olgular/Faktlar: Bu kategori, insan deneyimlerine dayalı doğrudan gözlemlenebilir gerçekleri içerir. Örneğin, "Gökyüzü mavidir" gibi bir gerçek bir fakttır. Hume'a göre, bu tür bilgiler deneyim yoluyla doğrudan elde edilir.
Hume'un çatalı, metafizik gibi alanlarda yapılan iddiaların çoğunu reddetme eğilimindedir. Çünkü metafizik iddialar, deneyimden bağımsız olarak ortaya atılan ve dolayısıyla Hume'un iki kategorisi dışında kalan iddialardır. Bu yüzden, Hume'un çatalı, bilgiyi deneyim ve ilişkilendirme temeline dayandıran bir metodolojik yaklaşım olarak öne çıkar.
Bu anlamda geometri, aritmetik ya da cebir gibi bilimlerin ortaya koyduğu bilgiler a priori doğrular ortaya koyar ama olgulara ilişkin bütün bilgimiz yalnızca a posteriori doğrular içerebilir.
O zaman bilginin sınırlarına ilişkin, zihne aşkın olan metafiziğin soyut kavramlarının bilinemeyeceğine ilave olarak duyusal deneyime aşkın olan nedensel bağlantı gibi kavramlar da tam bir kesinlikle bilinemezler denilebilir; çünkü bu kavramların duyusal izlenimleri olmayıp yalnızca alışkanlığın yol açtığı inanca dayalı kökenleri vardır.
Eğer nedensel bağlantı gibi dışımızdaki olgu dünyasına ait bir hakikat varsa bile bu hakikat a priori bilinemez.
Hume’a göre nedensel bağlantı örneğinde olduğu gibi, algı, anı ya da geçmiş tecrübeden yapılan çıkarıma dayalı hiçbir önerme bilgisi a priori bilinemez.
Bu, Hume’un empirizminin vardığı skeptik bir neticedir.
Eğer bilgi inançlarımızın gerekçelendirilmesinden geçiyorsa nedensel bağlantı konusunda böyle bir a priori gerekçelendirme olmadığında bu bağlantıya ilişkin tam anlamıyla bir bilme de söz konusu olmayacaktır.
Felsefe tarihinde Kant’ın teriminden hareketle sınırların belirlenmesine ilişkin bu soruna transandantalite sorunu denilmektedir.
Kant, sorunu geleneksel metafiziğe getirdiği bir eleştiri ile birlikte bilginin sınır koşullarının belirlenmesi çerçevesinde ele almıştı.
Bilginin sınır koşulları ile kastedilen bilgiyi olanaklı kılan şartlardır. Felsefe tarihinde düşünülebilir ya da bilinebilir olanın sınırlarını belirlemede ya da metafiziğin bir bilgi alanı olarak olanaklı olup olmadığını belirlemede iki büyük dönüşüm olmuştur.
1-Bunlardan birisi Kant’ın – kendi adlandırmasıyla – Kopernikçi devrimidir. Buna bir tür reflektif düşünmeye dönüş olarak bakılabilir. Bu bir anlamda aklın kendi sınırlarını belirlemeye yönelik bir çabadır.
2-Diğeri de yaklaşık bir yüz yıl sonra gerçekleşen dilsel dönüştür.
Bu da söylenebilir olanın sınırlarını belirlemeye yönelik bir çabadır.
İkisi de metafizik düşünmeye ve metafiziğin temel kavramlarına yönelik bir eleştiri olması bağlamında eleştirel yaklaşımlardır.
Kant’ın Kopernikçi devrimiyle birlikte bilginin kapsamı ve sınırları bilme yetilerine verili olan üzerinden belirlenir.
Kant, kendinde şey (thing in itself) bilinemez diyerek dışımızda varolan şeylerin, kendi başına oldukları halleriyle bilme yetimiz için bilinemez olduğunu söyleyerek sadece bilme yetisine verili olanın bilgi nesnesi olabileceğini söylemiştir.
Başka şekilde söylersek dünya benim zihnime içsel olduğu sürece bilinebilirdir, zihnime dışsal olan dünya ise kendi başına şeyler bütünü olarak bilinemez kalır.
Bilme yetisinin şartlarının nesnenin bize verilmesinin şartlarıdır yani dış dünya bu şartlar tarafından belirlenerek bilme konusu olabilir.
Eğer bilgi nesnesi bilme yetisinin şartlarına ve kategorilerine uyuyorsa dış dünyaya ilişkin Hume’un skeptisizmi aşılabilir.
Zira bilgimizin nesnesine uyması gerektiği kabulünden hareket edilirse şeyleri a priori bilişimiz açıklanamaz ama şeylerin bilgimizin şartlarına uyması gerektiği kabulünden hareket edilirse şeylere ilişkin a priori bilginin imkanı gösterilebilir (Kant, 1998, B xvi-xvii).
Kant da Hume gibi zorunlu olan ve olmayan doğrular hakkında yani a priori bilinebilen ve a posteriori bilinebilen hakikatler hakkında ikili bir ayırım yapmıştır.
Bununla birlikte Kant’a göre olgulara ilişkin a priori bilinebilen doğrular vardır.
Böylece Hume’un düşündüğünün tersine Kant olgulara ilişkin soruşturmada (doğa biliminde) nedensel bağlantıya ilişkin a priori bilgilere ulaşabileceğimizi düşünür ama bunun sınırları vardır ve bu sınırlar, bilme şartkarı uygun olarak bilme yetimizin doğru kullanımıyla çizilir.
Bu sınırların aşılması, bizi cevabını veremeyeceğimiz sorularla baş başa bırakır. Kant’ın metafiziğe karşı tavrı geleneksel anlamıyla ele alındığında, yani gerçekliğin temel yapısını veren rasyonel soruşturma biçimi olarak ele alındığında olumsuzdur (Lowe, 2002, s. 7).
Çünkü Kant’a göre metafizik iddialar zihinden bağımsız gerçekliğin yapısıyla ilgili olmaktan çok gerçeklik hakkındaki rasyonel düşünme biçimimizin yapısıyla ilgili olmalıdır.
Metafizik mümkün olacaksa ancak bu şartlar altında mümkün olur.
Kant’a göre ne kaçınabildiğimiz ne de cevaplamak için gereken donanıma sahip olduğumuz belirli metafizik sorular, sahte sorular vardır (Kant, 1998, A vii).
Böyle soruların sahte olmasının sebebi, cevabını verilemez olmasından dolayıdır.
Kant’a göre sahici bir sual cevabı verilebilir bir soru olmalıdır. Tanrı’nın varlığı ya da yokluğuna, evrenin bir başlangıcının olup olmadığına ya da ruhun ölümsüz mü yoksa ölümlü mü olduğuna ilişkin sorular cevabı verilemez olan, bilme ve düşünme yetilerimizin sınırlarını aşan türden sorulardır.
Bu anlamda da sahici birer soru olmaktan çok sahte sorulardır.
Metafizik iddialar, zihinden bağımsız olan gerçekliğin yapısıyla ilgili olduğu sürece bu iddiaların doğruluğunun kesin bilgisine ulaşmak mümkün olmayacaktır (Lowe, 2002, s. 9).
Eğer Tanrı, Ruh ve Evren ideleri zihinden bağımsız ve kendi başına varlığı olan şeyler olarak kabul edilirse bu ideler hakkında doğru ya da yanlış olduğu empirik yöntemlerle gösterilebilecek iddialar ortaya konulamayacaktır.
Kant’a göre metafizikçiler, deneyime aşkın olanı her kavramaya çalıştıklarında bu sınırları ihlal ederler;
Kantçı bir ifadeyle diyecek olursak, görüye başvurmadan sentetik a priori bilgiye erişemeye her çabalarında bu sınırları ihlal ederler (Moore, 2012, s. 124).
Felsefe tarihindeki önemli dönüşümlerden bir diğeri de Frege ile başlayan analitik felsefe geleneğinin, dil ve dünya ilişkisi bağlamında düşüncenin ve gerçeklik üzerine konuşmanın sınırlarını dilsellik çerçevesinde ortaya koydukları dilsel yöneliş (linguistic turn) dönüşümüdür.
Bu hareket, felsefe tarihinden metafizik sorunların temelde dilden kaynaklanan sorunlar olduğu kabulünden hareket eder.
Frege’nin analitik felsefe geleneğine öncülük eden “Anlam ve Gönderim Üzerine” başlıklı yazısı bilgi iddiasındaki önermelerin anlamının yanında bir de gönderimleri olduğunu ileri sürer.
Cümlelerin olduğu gibi kelimelerin de anlam ve gönderimleri birbirinden ayrıdır.
Frege’ye göre gönderimin varlığı, anlamın varlığı için bir şart oluşturmaz.
Gönderimi olmayan ama yine de anlamlı olan kelimeler ve cümleler vardır.
Bununla birlikte bilgi söz konusu olduğunda, doğruluk talebi de söz konusu olduğundan gönderimin olup olmadığına bakılmalıdır, zira doğruluk değeriyle ilişki olan gönderimdir.
Buna göre gönderimi olmayan kelimeler içeren cümlelerin de gönderimi yoktur, yani bir doğruluk değeri yoktur.
Eğer bilgi doğruluğun bilgisiyse bu durumda gönderimsiz ifadeler içeren cümlelerin, bilgi ortaya koyamadığı ileri sürülebilir.
Dile yönelişle birlikte geleneksel metafiziğin çözülememiş sorunları dilsel sorunlar olarak görülmeye başlanır.
Gerçekliğin yapısına ilişkin bir sorunun dilden bağımsız düşünülemeyeceği ileri sürülmüştür, çünkü bütün düşünmenin dilsel sınırlar içinde, dilin içinde olup bittiği, dolayısıyla dilin dünyaya mantıksal önceliği kabul edilmiştir.
Bu yaklaşım Wittgenstein’ın “Dilimin sınırları dünyamın sınırlarını belirler” sözüyle ifadesini bulur.
Wittgenstein geleneksel felsefenin bütün sorunlarının dilin mantığının yanlış anlaşılmasından kaynaklanan sorunlar olduğunu ileri sürerek bilinebilirliğin ve düşünülebilirliğin sınırlarını dilin içinden çizer (Wittgenstein, 2001, s. 3).
Bir anlamda bilginin kapsamı ve sınırları dilin kapsamı ve sınırlarıyla özdeş kılınır.
Wittgenstein için özne dünyanın sınırıdır ve bu da bilginin sınır koşullarının, öznenin dilsel şartlarına bağlı olduğunu söylemektir.
Bilginin kapsamı ve sınırlarına ilişkin epistemolojinin bütün sorunları, aslında, bilgiyi ya da dünya hakkında düşünmeyi mümkün kılan şartlara ilişkin refleksiyondan kaynaklanan sorunlardır.
Bilme yetisinden ya da dilselliğin şartlarından bağımsız bir hakikatin var olup olmadığı ya da var olsa bile bilinebilir olup olmadığı konusu Wittgenstein’ın deyişiyle üzerine konuşulamayacak bir sorundur ve belki de üzerine konuşulamayan konusunda susmak gerektiği düşüncesindeki Wittgenstein haklıdır.
Ama en azından şunu söyleyebiliriz ki, dünya benim dünyam olduğu ölçüde bilinebilirdir ve bilinebilirliğin sınırları, bilginin kapsamı ve sınırları bilme yetimizden ve dilselliğimizden bağımsız olamaz.
Mantık nesnelliğe ilişkin her şartı verir.
Bu nesnellik şartları içinde bilim bize doğru sualleri ve doğru cevapları vermektedir.
Yorumlar