Oysa güneş sisteminden hayatlarımızı şekillendiren tüm sosyal sistemlere kadar birbirleriyle ilgisiz görünen pek çok fenomenin kaotik bir yapıya sahip olduğunu görmek mümkündür.
Kaos fikri, buz dağının görünmeyen kısmına işaret ederek, hayatımızda düzenli olduğunu düşündüğümüz çoğu fenomenin gerçekte öyle olmadığını vurgular.
Örneğin, kendisi düzensiz ve irrasyonel olduğu halde doğanın düzenini tasvir etmek için kullandığımız bazı sayılardan, musluktan akan su damlalarının düzensiz akışına, içtiğimiz kahvenin akışkanlığının düzensizliğinden, sigara dumanının havadaki düzensiz kırılmalarına, nabzımızın birden yükselişine ya da borsadaki beklenmedik dalgalanmalara kadar olan tüm olayların ardında çeşitli kaotik yapılar bulunmaktadır.
Kaos teorisi fenomenlerin arkasında yatan dinamiklerin doğrusal olmaması ve her durumda şartların değişmesi nedeniyle mutlak bir hesaplamanın imkânsız olduğunu, bundan ötürü de hiçbir sistemin bütünüyle öngörülemeyeceğini iddia eder.
Bunun anlamı evrende bütüncül bir düzensizlik ve belirsizlik olduğu değil, klasik bilimin evreni açıklamak için kullandığı kavramların ve onlar tarafından şekillendirilmiş olan mevcut dünya görüşümüzün revize edilmesi gerektiğidir.
Bu bağlamda kaos düşüncesinin felsefi içerimleri logos’a dayanan bir düzen fikrinin, determinizm, tesadüfilik ve hür irade gibi meselelerin yeniden yorumlanmasına ilave olarak bilimsel yasalılık, öngörü ve açıklamada da bir paradigma değişikliğine gidilmesi gerektiğine işaret eder.
Karmaşıklık, mevcut toplumun belki de en çarpıcı özelliğidir.
Kuantum mekaniği, izafiyet teorisi ve doğrusal olmayan dinamiklere işaret eden kaos teorisi determinizmin ve gözlemciden bağımsız olan nesnel bilginin kabullerine meydan okumaktadır.
Bunun felsefi bir sonucu da dünyaya ilişkin bilimsel bilgimizin temelde belirsiz olduğu olgusudur.
“Günümüzde kaos teorisi ile birlikte fizik dünyaya ilişkin varsayımların değişmesi de söz konusudur.
Çünkü fizik dünyada asıl var olan/var olması gereken düzenlilik değil, karmaşa’dır.
Bu durum, bütün temel kavramların değişmesini, sonuçta da dünya görüşünün yeniden tanımlanmasını gerektirmektedir.
Kaos’un (karmaşa’nın) temele konulmasıyla artık yeni bir zihinsel tavır alıştan söz etmek gerekecektir. Bu tavır alış, birbirinden farklı olayların anlamlandırılmasında kullanılacak yeni bir dünya görüşünün oluşturulması demektir.
Sonuç, yepyeni bir paradigmanın ortaya çıkmasıdır
Evren sanıldığının aksine matematiksel denklemlerle öngörülemeyecek denli karmaşıktır ve ona rastlantısal bir şekilde etki eden kuvvetlerin etkisi altındadır. Bu nedenle kaos teorisinin matematiksel olduğu kadar felsefi, psikolojik, sanatsal ve toplumsal yönleri de vardır.
1. Edward Lorenz ve Kelebek Etkisi
Kelebek etkisi olarak bilinen bu ilkeye, kaos teorisinin temelini oluşturan "başlangıç koşullarına hassas bağlılık" adı verilir.
Bu yaklaşıma göre dünyanın bir yerindeki bir kelebeğin kanat çırpması, dünyanın başka bir yerinde bir süre sonra büyük bir fırtınaya sebep olabilir.
Lorenz bilgisayarın hafızasına kaydedilen altı basamaklı 123456 sayısını sonucu etkilemeyeceğini düşünerek üç haneli 123 şeklinde yuvarlayarak bilgisayara girdiğinde hava durumunun bir önceki dökümde yer alandan ciddi şekilde farklı olduğunu keşfetmiştir. İki döküm başlangıçta birbirlerinin aynı gibi seyretmesine rağmen bir süre sonra aralarında hiçbir benzerlik kalmamaktadır.
Bir sistemde başlangıç koşullarındaki en küçük bir değişimin, sistemin bütününde çok büyük değişimlere yol açacağının keşfedilmesi, sistemin bütününün öngörülebilir olduğu varsayımını şüpheli hale getirir.
Tekrar eden çok basit bir olguda bile başlangıç koşulları her zaman herhangi bir şey tarafından etkileneceği için sonucun kesin olarak hesaplanması mümkün değildir.
Başlangıç koşullarına hassas bağlılık, olguya dair katı determinist bir açıklamanın yapılmasını engellemek durumundadır.
Bizden uzakta bir yerde herhangi bir kelebeğin kanat çırpıp çırpmadığını kesin olarak bilemeyeceğimiz için kendi bahçemizdeki hava durumunu bile doğru bir biçimde öngörmemiz mümkün olamaz.
Kaos belirlenimsel yasalara göre hareket eden ama yine de kestirilemez şekillerde işleyen karmaşık sistemlere işaret eder.
Klasik mekaniğin aykırı bulduğu unsurları birleştiren kaos, ne düzenin içine ne de düzensizliğe özümsenebilir. Kaos, yeni bir alanın adıdır, daha önce fark edilmeyen etkileşimlere işaret eder ve farklı varsayımlara yaslanır.
Evrenin konumunu ve doğa yasalarını başlangıç anında kesin olarak bilemediğimiz için de, öngörülerimiz sadece yaklaşık olarak doğrudur.
Determinizm, evrende önceden mevcut olan bir düzenlilik varsayar, ancak öngörülemezlik sadece doğal fenomenlerin değil, insan dünyasının da kaotik bir yapıda olduğuna işaret eder. Evrende sonraki adımın ne olacağını yöneten yasalar olsa bile, bu yasaların uygulanması değişime karşı aşırı hassastır. Bu nedenle de hiçbir fenomeni nedensellik zinciriyle açıklamak ve sonucu öngörmek mümkün olamaz.
Khaos, Yunancada yarılmak, açılmak, doğurmak anlamlarına gelen khasko (khaskein, khastmasthai) fiilinden türemiştir. Biçimsiz, karanlık ve uçsuz bucaksız bir boşluk olarak düşünülen kaos, kendisinden sonra gelen her şeyin kaynağı olması anlamında tanrısal bir varlık olarak algılanır.
Yunan filozofları kaosun evrenin kendisinden yaratıldığı biçimsiz ve sonsuz bir boşluk olduğu görüşünü sürdürmüşlerdir. Antik Yunan için bu boşluk terimi mücerred bir terim değil, kozmogonik özellikleri olan boş bir mekan biçimiydi.
Evrenin hiçten yaratılışı fikri Hristiyanlıkla birlikte doğmuştur.
Bu bakımdan Hesiodos’un şiirlerinde ve Antik Yunan filozoflarında evreni yaratan ‘kişisel bir Tanrı’ düşüncesi yoktur
Yunanlıların düşüncesinde iki yeni temel boyut vardır; ilki doğanın, ikincisi de rasyonel eleştiri ve tartışma biçiminin keşfedilmesidir. Doğanın keşfedilmesi ile kastedilen şey, doğal ve doğaüstü olaylar arasında bir ayrımın gerçekleştirilmesidir. Başka bir deyişle doğal fenomenlerin keyfi ve gelişigüzel değil, aksine bir neden-sonuç dizisinin belirlediği düzenli olaylar olduğu keşfedilmiştir. Pre-sokratik filozofların kozmolojilerinde doğaüstü olana yer yoktur. Bu tutum, doğaya bakış açısında çok büyük bir yeniliktir. Pre-sokratikler deprem, şimşek, fırtına, tutulmalar gibi doğal fenomenleri artık kızgın ya da mutlu tanrıların eylemleri olarak açıklamazlar. İlk doğa filozofu olan Thales, depremi deniz tanrısı Poseidon’un eylemi olmaktan ziyade, dünyanın suyun üzerinde yer almasından dolayı bir gemi gibi sallanmasından kaynaklanan doğal bir olay olarak ele almıştır. Presokratikler sadece tanrıları elimine edip yerine doğal nedenler geçirmekle kalmamış, ayrıca gözlemledikleri değişim ve farklılıkları açıklamak için birbirlerinden farklı yaklaşımlar geliştirerek doğa felsefesi ya da fiziğin temel problemlerini de ortaya koymuşlardır.
3. Kosmos’tan Kaosa
Newtoncu ontoloji materyalisttir. Bu yaklaşım tüm fenomenlerin fiziksel, biyolojik, zihinsel ya da sosyal, en nihayetinde maddeden oluştuğunu varsayar.
4. Klasik Determinizmden Kaotik Determinizme
Öngörülebilirliğin en basit sistemlerde dahi mümkün olmayışı, bu sistemlerde düzensizlikten doğan bir yeni bir düzene işaret eder.
Kosmos adeta sükunet ve istikrarken, kaos hareketi ve oluşu sembolize eder.
Sadece bilimsel kabuller değil, yaşam dünyamızın kendisi de değiştirilmelidir.
Yorumlar