E
Bölüm 17:
Kader Üzerine
Kader kelimesi Arapça kökenli olup takdir edilmiş olan anlamında ıstılah edilmiş bir kullanıma sahiptir.
Her ne kadar din felsefesi disiplini içerisinde düşünülse de, bir felsefi disiplin olan tarih felsefesinin iki temel sorunundan biri ile doğrudan ilgilidir.
Tarih felsefesi iki problemle özetlenebilir.
1-Birincisi tarih değerlendirmelerinin objektif mi sübjektif mi olduğu,
2-diğeri ise tarihi yöneten bir yasa veya yasaların olup olmadığı. (kader meselesiyle de alakadar)
İkinci kısım kader konusunun da problemidir.
Tarih insanın hür iradesinin var olmasından dolayı var olan bir disiplindir.
Hayvanlar gibi insanın da hür iradesi olmasaydı bir tarih kavramından söz etmek mümkün olmayacaktı.
İnsan tarihi gibi bir karınca tarihinden söz etmek mümkün değildir. Çünkü tarih kavramı tıpkı etik gibi hür iradenin varlığını şart koşan bir disiplindir. Bir karınca tarihinden söz etmek mümkün değildir. Çünkü bin yıl önce de bugün de karınca için değişen bir şey yoktur.
Ruhun olmadığı, Aristoteles’de olduğu gibi “ruhun bedenin bir formu olduğu” yönündeki görüşler zorunlu olarak iradenin olamayacağı görüşünü destekler.
Kant’ın insanın iki farklı dünyanın üyesi olduğu yönündeki görüşü iradenin varlığını desteklemek için öne sürülmüştür.
Hürriyet ahlak yasasının şartıdır.
Etiğin var olabilme şartı insanın eylemlerinde hür olabilmesine bağlıdır. Etiğin iki şartından biri budur. Diğeri diğer insanın ya da insanların varlığıdır.
Plotinus da determinist olmamakla birlikte, eylemlerimizin sebepler tarafından belirlendiğini düşündüğü için kişisel eylem gibi bir düşüncenin doğruluğundan söz edilemeyeceğini de düşünür.
İnsanın öncelikle hür iradeye sahip olması gerektiğini sonuç veren düşünceler başta Platon’un bedenden ayrı olup, ezeli ve ebedi olan yönümüz dediği bedenden ayrı bir yönümüzün olması gerektiğini söylediği türden düşüncelerdir.
Descartes’in “düşünen töz” ile “yer kaplayan töz” (veya bölünebilen ve bölünemeyen töz) anlamındaki ruh-beden düalizmi de iradenin varlığını doğrudan destekleyen görüşlerdir.
Yukarıda geçtiği gibi Kant’ın insanın iki ayrı dünyanın üyesi olduğu yönündeki görüşü de iradenin varlığını doğrudan destekleyen bir görüştür.
İradenin varlığı niçin ruhun varlığını destekler?
Bu problemi Kant’ın insan tanımından hareketle değerlendirmek mümkündür. Bu tartışmanın temel aldığı nokta şudur: İnsan eğer sadece bedenden ibaret ise nedensellik yani zorunluluk kanunlarına tabi olmak zorundadır. Bedenimiz nedensellik dünyasına mensuptur. Yani beden kimyasal süreçlerin cereyan ettiği bir varlık alanıdır. Bu varlık alanında zorunluluk dışında bir kavram14 var olamaz. Eğer insan zorunluluk dışına çıkabiliyorsa diyelim ki kolay yerine zoru, güzel yerine çirkini, doğru yerine yanlışı, sevap yerine günahı,15 iyi yerine kötüyü, menfaatli yerine zararlıyı, haz yerine acıyı seçebiliyorsa bu insanın zorunluluk dünyasına bağlı olamayabileceğini, nedenselliğe bağlı olmama imkanını taşıdığını gösterir. Zorunluluk dışını tercih edebilme ve tercih ettiği gibi eyleyebilme özelliği iradenin varlığını ispatladığı gibi, ruhun varlığını yani nedensellik dışında eyleyebilen yanımızı da ispatlamış olur. Ruh iradenin varlık nedeni, irade de ruhun bilinme nedeni olarak görünüyor. Bu düşünce Kant’ın özgürlük ve ahlâk yasası ilişkisinde olduğu gibi birbirini zorunlu kılar.16 Teknik olarak iradenin sadece varlığı problemi açısından bakarsak, kader meselesi, iradenin evrensel yasa anlamına gelen ilahi irade ile nasıl bir araya getirilebileceği problemidir. Evrensel yasa bazen Hegel’de olduğu gibi geist olarak ifade edilebilir. Geist, insanın dışında bağımsız bir varlığı ifade eder.17 İnsanları yöneten bir yasanın var olup olmadığı problemi her ne kadar felsefede de dile getirilmiş olsa da büyük mezheplere ayrılmayı sonuç verecek kadar İslâm dünyasında felsefeden daha çok ve daha teferruatlı tartışma konusu olmuştur. Bilgi felsefesinde üretilen tüm kavramlar Platon’un “görülenler ve düşünülenler” kavramlarına indirgenebildiği gibi, kader konusundaki tüm tartışmalar da İslâm dünyasındaki Ehli Sünnet, Mutezile ve Cebriye arasında tartışılan problemlere indirgenebilir görünüyor.
Yorumlar