Bölüm 12:
İnsan Metafiziği:
Benlik, Kimlik, Kişilik
Metafizik kavramı, doğuşu itibariyle Rodoslu Andronikos’un Aristoteles’in eserlerini dizerken “fizik”ten sonra gelenleri “meta ta füzika” başlığı altında toplaması ile ilişkilendirilir.
Bu yüzden olsa gerek, insan metafizik bir hayvandır denmiştir.
İç dünya, insanı, diğerlerinden ayıran ve fakat aynı zamanda diğerleriyle bağlantısını anlamlandıran bir gerçekliktir.
İç dünya; bedenin içinde olan, beden ile yöneldiğim bütün eylemlerin anlamını, değerini ve gayesini ortaya koyan benlik dünyasıdır.
Benlik, hafıza ile kazanılır.
Benlik, kişisel sürekliliğin ve tutarlılığın tesis edildiği psikolojik bütünlüktür.
Bu benlik, kişisel, toplumsal, kolektif, insani benlik gibi tezahürler gösterebilir.
Benliğin kendi içinde hapsolması da, dışarıda kalması veya dışarıdan içeriye dönememesi de değişik sorunlara yol açabilir.
Benliğin kendini diğerlerinden ve dış dünyadan soyutlayarak ben bilincine ulaşması, geçirilmesi gereken bir evre olmakla birlikte bu evre atlatılamaz ve mutlaklaştırılırsa, benliğin önündeki en büyük engele dönüşür.
Bu haliyle ortada bir ben fanatizmi var demektir.
Ben fanatizmi diğer bir ben’i fark edememek ve onunla anlamlı ve değerli bir ilişki kuramamak demektir.
Bu süreç bir tarz olarak egoizme evrilecek olursa, toplumsal benliğin, kolektif ve insani benliğin oluşumunu engeller.
Oysa ben, bir başkası ile ben olur.
Başkası bana ben’i bulduran bir imkân ve aynadır.
Ben’den başkası’na geçmek ve oradan da başkasının ben’ine yönelebilmek bir şuur ve aydınlanma ile mümkündür.
Ben ile ben-olmayan veya ben ile başkası ilişkisi, insan-insan ilişkisidir.
Bu ise insan-nesne ilişkisinin ötesinde bir tavır almayı ve şuur geliştirmeyi zorunlu kılar.
İnsan-nesne ilişkisi kısmen olgular dünyası içinde cosmos ve logos ilişkisi bağlamında ele alınabilirse de insan-insan ilişkisi buna indirgenemez.
Burası, insani varoluşun anlamlandırıldığı ve gerçekleştirildiği asıl yerdir.
Zira insan iki dünyaya birden aittir derken kastedilen şey, onun olgular ve değerler dünyasına ait biricik varlık olmasıdır.
Böylece insan, bir akıl varlığı olmasının yanında ve ötesinde bir değer varlığı olarak ortaya çıkmaktadır.
İnsan-değer ilişkisi, insan-dünya ilişkisinden daha karmaşıktır.
İnsan-dünya ilişkisi bir tarz cosmos-logos ilişkisi iken, insan-değer ilişkisi cosmoslogos-nomos-ethos ilişkisidir.
Zira benliğin kendi dışına yönelmesi; logos olarak cosmos’u, dış dünyayı algılaması ve deneyimlemesi, ortak bir dil ile ifade edilmeye nispeten elverişlidir.
Fakat ne yapması gerektiği konusunda bu dil ve bu bilgi, çoğu zaman, yardımcı olamamaktadır.
İnsanın diğer bir insanla, toplumla, tarih, kültür ve Tanrı ile ilişkisinin düzenlenmesi, olguları aşan bir meseledir.
Bu bağlamda olguları aşan her durum, metafizik bir şuuru ve tavır alışı zorunlu kılar.
İnsan metafiziği veya insanda metafizik, insanı şuur, irade, hafıza, benlik, kişilik varlığı olarak görmenin yanı sıra, onun varoluşunu tasdik etmek ve anlamlandırmak sürecidir, fiili, faaliyetidir.
İnsan metafiziği veya insanda metafizik; felsefî refleksiyonun, insan şuurunun, kendi üzerine katlanması, kendisini konulaştırması biçiminde betimlenebilir.
Şuur, insanın bütün diğer bilişsel ve etik tutumlarının temelidir.
Bu yanıyla bir ben ya da özne felsefesi, öznenin sahip olduğu bütün ayırıcı özellikleri dikkate almak durumundadır.
Bu bağlamda bir insan metafiziği tasavvur edebilmek için bilinç, benlik, benlik bilinci, benliğin inşası, benliğin bilinçaltı ve bilinç üstü / ötesi ile ilişkisi, bilinç-hafıza, bilinç-irade, bilinç-muhayyile ilişkileri gündeme gelmektedir.
Böylece, bir süreç olarak, bilkuvve halden bilfiil hale gelen, dinamik bir özne anlayışı ortaya çıkar.
Bu özne ilkin bilme aktı üzerinden epistemolojik bağlamda kurulur.
Epistemolojik ya da bilen özne, kendisine veya kendisinin dışındaki varlığa bilinçli yönelimi ile bilgi elde eder.
İnsanın (öznenin) yöneliminden önce doğada bilgi değil, olgular vardır.
Doğanın kendinde bir cosmos olarak varlığı ona yönelen insan bilincinin ve bilme yetisinin onu bir logos olarak kavramasına imkân tanır.
Epistemolojik veya bilen özne, şuurun dünya ile kurduğu bağlantı üzerinden inşa olunur.
Dış dünya hakkındaki bilgimiz, düzenli ve yasalı bir evren ve onunla uyumlu bir şuur ve zihin tasavvur etmeyi mümkün kılar.
Bilgi insanda açığa çıkar ve bilginin öznesi insandır.
İnsan, olguların ve olayların ilişkisini, yasalılığını ve dilini çözdükçe onları kendi diline tercüme ederek kavrama, öğrenip öğretme imkânı bulur.
Evrenin dilini öğrenme bir bakıma cosmos’un logos’a dönüşmesi, kavranması, ifade edilmesi, öğrenilmesi ve öğretilmesi demektir. Böylece logos; cosmos’u kavrayan akıldır.
Kosmos Logos
Cosmos ve logos ilişkisi, insanı bilen varlık olarak kurgulamanın önünü açmıştır.
Evreni bilmek, olayların ve olguların sebep-sonuç ilişkilerini kavramak, insan için hem büyük bir imkân hem de imtihana dönüşmüştür.
İMKAN İMTİHANI İKTİZA EDER. (Karî notu)
Çünkü bilmek, yapabilmeyi, o da hâkimiyet kurmayı beraberinde getirmiştir.
Bilmek yapabilmek hakimiyet
Epistemolojik bilinç, bilgi ile gücü birleştirerek bilgi güçtür sonucuna ulaşmıştır.
Şüphesiz epistemolojik bilinç, insan bilincinin nihai noktası değildir ve olamaz.
Bilinç, kendi üzerine katlandığında, kendisinin sadece bilen bir varlık olmadığını veya olamayacağını da fark eder ve kavrar.
İnsanın bütün eylemleri bir tarz bilgi ile ilişkilidir.
Fakat bütün bilgilerimiz, dış dünya ile ilişkimizin bir sonucu değildir.
İnsan bilgilerinin büyük bir kısmı, bilincin kendi üzerine katlanması veya içe dönmesi ile ilişkilidir.
Bilincin kendini konulaştırabilmesi; bildiklerini sorgulaması veya bilgi ile eylem arasındaki ilişkiyi gözden geçirmesi anlamına gelmektedir.
Burada bilmek ile yapmak arasındaki bağlantı açığa çıkar.
Zira yapmak veya eylemek, bilmekten daha karmaşık bir süreçtir.
Eylemek için özgür olmak, seçmek, istemek, irade etmek, sorumluluğunu üstlenmek ve nihayetinde de sonuçlarına katlanmak gerekir.
Yani insanın bir özne olması gerekir.
İnsanoğlunun yeryüzündeki varlığı, kendisini bir özne olarak inşa etmesine bağlıdır.
Tabiattaki bütün diğer canlılar kendi türsel belirlenimleri çerçevesinde bir hayat sürerken, bir tek insan, kendi türsel yeti ve belirlenimlerini aşmaya ve geliştirmeye çabalar.
Kendini gerçekleştirme ihtiyacı insanoğlunu medeniyet kuran bir özne-varlığa dönüştürür.
Özne-varlık statüsü sadece insanoğlu için tasavvur edilebilir.
Özne olmak bir oluş sürecini gerektirir.
Oluşabilmek için, oluş içinde olmak fakat oluşa kapılmadan bir şuur, irade ve değer varlığına dönüşebilmek gerekir.
Böylece insan olmak ve bir öznevarlık olarak bir şahsiyet geliştirebilmek, sürekli bir dinamizm içinde olarak, şuurlu ve iradeli bir varoluş gerçekleştirebilmekle yakından ilişkilidir.
İnsan, bilen bir varlıktır.
Bütün fiillerinin temelinde bilgi vardır.
İnsan, bilen bir varlık olarak, kendisine ve çevresine yöneldiğinde bilgi ile ne yapabileceğini ve daha sonra da ne yapması gerektiğini düşünür ve tasarlar.
İşte bu noktada bilmek, yapmak ve olmak arasındaki karşılıklı ilişkiler gündeme gelir.
Bilmek, yapmak için bir gerekliliktir fakat her bildiğini ve her yapabilir olduğunu yapmak veya yapmamak başka bir düşünme ve idrak düzlemini zorunlu kılar.
Bu, muktedir olmakla mezun olmak arasındaki farkın idrak edileceği bir dönüm noktasıdır.
İnsan eylemleri söz konusu olduğunda bilmek ve muktedir olmak bir son değildir.
Bütün insan eylemleri bu iki kavramla tüketilemez ve izah edilemez.
Zira tabiatta bir tek insan bilinci, bilmek ve muktedir olmanın yapmak, eylemek için yeterli olamayacağını hisseder ve üst bir düşünce ve bilinçle hareket eder.
Bu üst düşünce ve bilinç, insanı, epistemolojik veya bilen özne düzleminin üzerine yükselterek onu bir ahlâkî özne, ahlâk kişisi yani etik-özne haline getirir.
Etik-özne, seçimleri kadar, seçmedikleri, reddettikleri ve hatta isyan ettikleriyle kendi benini inşa eder.
Etik-özne zamanı üç boyutlu olarak yaşar ve idrak eder.
İnsan dışındaki diğer canlılar zamanı tek boyutlu olarak, burada ve şimdi ile sınırlı ve kayıtlı olarak yaşarken, insanoğlu hafıza ve tahayyül yetileri sayesinde geçmiş, şimdi ve gelecek birliğini kurar ve zamanı bir süreklilik olarak idrak eder.
Etik-öznenin temeli hafıza ile kurulur, şuur/bilinç ve irade ile yaşanır.
Dolayısıyla bu seviyede epistemolojik-öznenin bilmek, olmak ve muktedir olmak arasındaki belirsiz ve karmaşık ilişkileri netleşmeye başlamıştır.
Etik bilinç, insana neyi, niçin yapması, seçmesi veya reddetmesi gerektiği hususunda rehber olmaktadır.
Zaman meselesi insanoğlunun zorunlu olarak karşılaştığı ve bir algılama seviyesinden ilişki kurduğu bir kavram ve problem alanıdır.
Özne-varlık olarak insan, zamanı hafıza yardımı ile fark eder ve yaşar.
İşte bu sorular ve benzerleri insanoğlunu, doğumdan öncesini ve ölümden sonrasını da düşünmeye ve hatta içinde bulunduğu hayatı yaşarken ve anlamlandırırken buna göre tavır almaya mecbur bırakır.
Bu bilinç, metafizik bilinçtir.
Metafizik sorular ve tasavvurlarla karşılaşmak insanoğlunu metafizik bir varlık olduğunun idrakine kavuşturur.
Böylece özne olmak; bilen özne olmakla başlar, etik-estetik ve nihayet metafizik-özne olmak seviyelerine doğru bir seyir takip eder.
Bilen özne etik-estetik özne metafizik özne
Bu seyir insanoğlunun yeryüzünde bulunuş sebebi ve gayesini bilerek ve ona uygun olarak bir varoluş gerçekleştirmesi için elzemdir.
Böylece insanın yeryüzü macerası baştan sona felsefî bir dikkat ve bilinçle yorumlanması gereken, onu özne-varlık haline getirmek için karşılaşılması, tanışılması ve dahası öznesi olunması gereken bir faaliyet/icraat ve bilince dönüşür.
Bütün bu soruların kaynağı, insanın karmaşık doğasıdır.
İnsan, biyolojik veya sosyal determinasyonlara indirgenebilecek veya onlarla tüketilip açıklanabilecek bir varlık değildir.
İnsan topluma, tabiata ve evrene baktığında sadece olaylar görmez.
Karşılaştığı bütün olayların sebeplerini fark etmek, bilmek, bulmak ve birbirleri ile ilişkilendirmek ister.
İlişki kurmak, adına nedensellik(illiyet) denen en temel bağlantıyı/irtibat/münasebet keşfetmek demektir.
Bu ise, kaotik bir yapı içinde değil, tersine bir düzen içinde olunduğunun bilincine varmak demektir.
İnsan şuuru/bilinci, hafıza ile irtibatlıdır.
Her bilinç durumu, geçmiş yaşantıların ve hatıraların üzerine eklenmekte, böylece hafıza, zihnin kavrayışına ve bilincin işleyişine destek olmaktadır.
Benlik dediğimiz psikolojik bütünlüğümüz ise bütün bilişsel, zihinsel ve tinsel süreçlerin birlikli bir organizasyonudur.
Bütün bu yeti ve yetenekleri ile insan, tabiatın içinde iken sadece bir tabiat varlığı veya biyolojik bir tür olarak bulunmaz.
Bu varlığın diğer canlılardan farkı, türsel bir hayata değil, bir varoluşa sahip olmasıdır.
Varoluş gerçekleştirebilmek için var olmak gerekir.
O yüzden bu varoluş, bedenli bir varlık olarak gerçekleştirilir.
Fakat zamanda ve mekânda burada ve şimdi ile sınırlandırılamaz.
Çünkü her varoluş, kendi benliğini aşmak ve tahakkuk ettirmek ister.
Benlik, bünyesinde hayalleri, ülküleri, değerleri barındırır.
Bu benliğin, hüviyet/kimlik ve şahsiyet/kişilik olmak üzere iki katmanı vardır.
Kimlik, kim olduğumuzla, nereye ait veya nereli olduğumuzla ilişkili iken kişilik, kim olmak istediğimizle ve kendimizi kim olarak inşa ettiğimizle oluşturulan bir gerçekliktir.
Kimlik, varoluşumuzun imkân ve zemini olarak verili olan iken kişilik, bu imkânın tahakkuk ettirilmesi ve bir varoluş halinde müşahhaslaştırılmasıdır/somutlaştırılmasıdır.
Varoluş, hüviyet/kimlik seviyesinde, kamil/olgun bir biçimde gerçekleştirilemez.
Zira hüviyet/kimlik, çoğu kez tayin edilmiş ve sınırlı bir yapı olarak tezahür eder.
Hüviyet/Kimlik ancak bir şahsiyet/kişilik haline büründüğünde aşkınlık kazanır.
Hüviyet + şahsiyet = aşkınlık metafizik bir aşkınlık alanı
Çünkü şahsiyet/kişilik, hüviyeti/kimliği reddetmeden fakat ona da indirgenmeden etik, estetik ve metafizik bir aşkınlık alanı inşa eder.
Şahsiyet / Kişilik, statik normlar, örfler veya adetlerle yetinmemek ve ötesini tasavvur ve tahayyül ederek, değer bilincine varmak yoluyla oluşturulur.
Değer bilinci; statik olanın evrensel mahiyetini kavrayıp, eleştirmek ve değerlendirmek suretiyle yeniden üretebilir, güncelleyebilir. (NOT: Harika,beynelmilel noktasına temas etmiş)
Bunun için felsefi bir bakış açısına, sorgulamaya, değerlendirmeye, yorumlamaya ve yeniden üretmeye ihtiyaç vardır. (NOT: CV için girizgah)
Öyleyse kimlik, sosyolojik bir gerçeklik iken kişilik, felsefi (etik, estetik, metafizik) bir varoluş ve inşadır denebilir.
Hüviyet içtimai bir şe’niyet
Şahsiyet felsefi (etik, estetik, metafizik) bir varoluş ve inşadır.
İnsan, bütün varlık katmanları ve süreçleriyle ilişki içinde olan özel bir varlıktır.
Bu varlık sadece var olmak bakımından ele alınamaz.
Çünkü onun var olması, mevcudiyeti, bir varoluş şeklinde tezahür eder.
İnsan sıradan bir varlık değildir.
Varoluşu itibariyle kendi kendisini seçen ve kendini seçerken de ötekileri de seçen bir bilinçtir.
Ötekini seçmek, bir bilinç ve varoluş olarak tasdik etmek demektir.
Böylece varoluş, aslında, birlikte varoluştur.
Bu birlikte varoluş formunu mümkün kılan şey, yukarıda işaret edildiği üzere, cosmoslogos-nomos-ethos arasındaki karşılıklı ilişkileri bir ben ve varoluş olarak tesis edebilme başarısıdır.
Böylece insani varoluşun değerler ile bütünleştiği bir alan ve yapı belirginleşir.
Değerler başlı başına metafizik bir tema ve sorun alanı oluşturmaktadır.
Ve hatta bütün metafizik konular sonunda bir tarz değerler metafiziğine dönüşmektedir.
Nitekim insanın önünde iki ihtimal bulunmaktadır.
1-Ya kendini mutlak anlamda tabiata terk etmek, toplumu, uygarlığı, hukuku, ahlakı, birlikte varolmayı reddetmek
2-ya da insana yakışır olanı, insanî olanı, insanca olanı bilmek, bulmak ve onunla olmak.
İnsanın toplumu, normları, değerleri inkâr veya reddetmesi sürdürülebilir bir varoluş imkânı ve zemini olamayacağına göre, geriye tek bir ihtimal kalmaktadır: İnsan varolmaya, varoluşunu gerçekleştirmeye mecbur ve mahkûm bir varlıktır.
Öyleyse kendinin dışına çıkarak, tabiat, toplum ve kültür içinde anlamlı ve değerli bir varoluşun ne olduğunu aramak ve gerçekleştirmek durumundadır.
Bu da bütün yönelimlerini, bilmenin yanı sıra olma niyeti ve iradesi ile gerçekleştirmesi anlamına gelmektedir.
Böylece bilmek ve olmak gibi insanî iki sürecin birlenmesi gerektiği bir kez daha fark edilmiş olmaktadır.
Bilmek, epistemolojik bir süreç iken, olmak, etik ve manevi bir hadisedir.
Bilmekten olmaya geçmek için epistemik bilinç düzleminden etik bilince geçmek gerekir.
epistemik bilinç etik bilince (Not = İlim başka amel başka derler)
Etik bilinç, bilmenin ne için ve ne adına gerçekleştirildiğini de bilmeye yönelir.
Bu bilgi ile neyi gerçekleştirebileceğim veya daha temelde ne yapmak durumunda olduğum, neyin gerçekleştirilmeye değer olduğu hakkında bir değer bilincini zorunlu kılar.
Neyin yapılması gerektiği veya ödevimin ne olduğu, neyi bildiğimden daha derin bir anlama sahiptir.
Biliyorum’dan yapmalıyım’a geçmek bir ödev ve değer bilincini gerektirir.
İnsan bu bilinçle bilmekten olmaya geçer.
Biliyorum (öyleyse) yapmalıyım buyruğu, bilincin kendine yasa ve ödev yüklemesi durumuna karşılık gelir.
Etik bilinç, kendine ödev koyar ve buna sanki bir dış norma uyma zorunluluğu gibi bağlanır.
İşte bireye dışarıdan, tabiattan gelmediği halde emredici olan ve itaat talep eden bu yasa toplumsal normlardır.
Toplumsal yasanın, normun hatta değerlerin ve ahlakın duyulması ve yaşanması da iki katmanlıdır.
Ya bunlar toplumsal bilinç boyutunda algılanır ve bütünleşilerek uyum sağlanır ya da bu normların veya yasaların temelindeki değer fark edilerek, değer bilincine erişilerek, ahlak ve değer kişisi olunur.
1-Birinci durumda değerler toplum tarafından bireye duyurulur ve itaat beklenir.
2-İkinci durumda ise, birey herhangi bir dış baskı, zorlama veya talep olmaksızın değerler dünyasını keşfeder ve onun içinde iradî olarak kendisine kendisi için bir dünya inşa eder.
Bu dünya, kişilik dünyasıdır.
Şahsiyet/Kişilik, değerlerin içselleştirilmesi ve yaşanarak temsil edilmesi demektir.
Kişilik, doğrudan doğruya varoluş dünyasıdır.
Dünyaya katılmak, tarihin, toplumun, kültürün ve değerlerin öznesi olmak bir kişilik halinde varoluş gerçekleştirmek demektir.
Kişilik inşa etmek, nomos’la bütünleşmek ama ötesine geçerek bir ethos alanı oluşturmak demektir.
Böylece, yaşamak için bir atmosfere ihtiyaç duyduğumuz gibi yaşatmak için de bir ethosfer (ahlâk ve değer dünyası) inşa etmek zorunda olduğumuzun bilincine varırız.
Şahsiyet/Kişilik bir dil, kültür, değer ortamında ve onunla ilişki ve iletişim içinde oluşur.
Şahsiyet fizik ve metafizik gerçekliklerin çatıştırılmadan, bir bütün halinde idrakine ve yaşanmasına bağlıdır.
Kişilik, insanın ruh ve beden olarak iki yönlü ve boyutlu bir varlık olduğunun ve zamanı da geçmiş, şimdi ve gelecek olarak üç boyutlu algıladığının tasdiki üzerine kurulur.
Kişilik, kimlik temeli üzerinde yükselen, fakat asıl benimizi inşa eden, şahsi, bizi biz yapan değerlerin ve varoluşun ta kendisidir.
Şahiset varoluşun ta kendisidir.
Yani kişilik, bir kimlik iklimi içerisinde kendimizi oluşturduğumuz, kendimize kendimiz için kurduğumuz dünyamızın bir kavramıdır.
Dolayısıyla kimlik, toplumsal ve dış cephemizi oluştururken, kişiliğimiz öznel ve iç dünyamızı oluşturur.
Hüviyet içtimai,harici cephe
Şahsiyet öznel, dahili cephe
Hüviyet , Kimlik, terminolojik olarak düşünecek olursak, kim olduğumuzla alakalıdır.
Kim olduğumuz da, nereli olduğumuzla, hangi dili konuştuğumuzla, hangi inanca mensup olduğumuzla doğrudan doğruya ilişkilidir.
Bu bakımdan Hüviyet/ kimlik, aslında bizim dışımızda var olan, fakat içine doğduğumuz ikinci bir tabiat gibidir.
Bu kimliği başlangıçta biz oluşturmadık.
Oluşturmadığımız, öznesi olmadığımız bir kimlik habitatının içerisine, kimlik doğasına ya da ikliminin içerisine doğarız.
Fakat bu içine doğduğumuz iklim, bize pek çok şeyi öğretir.
Dolayısıyla kimlik, bizim içine doğduğumuz bir ortamdır.
Ama bu ortam, dış tabiat gibi değildir, ondan farklı olan, kendisine mahsus bir yapıdır.
İnsan öyle bir varlıktır ki, bu varlık, iki tabiatta birden yaşar.
1-Bir; herkesle beraber kimliğinin oluştuğu ortak toplumsal ve doğal hayat,
2-iki; kendi şahsiyetini inşa ettiği kendi iç/öznel dünyası.
Dolayısıyla Hüviyet / kimlik dış dünyamızı inşa ederken,
kişilik bizim içimizi inşa eder.
İnşa edebilmesi için de, bir dahilî/iç dünyamız olduğunun şuuruna/bilincinde ve zevkinde olmamız gerekir.
Yani insanı, tabiattaki tüm öteki varlıklardan ayıran şey, onun kendisine kendisi için ikinci bir âlem kurmak gibi bir ayrıcalığının/imtiyazının olmasıdır.
İşte insana aslında kazandırılması gereken şey, bu ikinci âlemi ne kadar zengin olursa o kadar yetkin bir kavrayışa ve dünyaya sahip olacağının şuurudur/bilincidir.
İç dünyası olan insanlar, hüviyet/kimlik ve şahsiyet/kişilik çatışmasını aşarak yetkin bir varoluş imkânını tahakkuk ettirmeye yönelebilirler.
hüviyet/kimlik ve şahsiyet/kişilik çatışması hüviyet ≠ şahsiyet
Hüviyet / Kimlik tek başına bırakılmamalıdır.
Hüviyet / Kimlik tek başına bırakıldığında insanı bir sınıfın, bir mahallenin, bir grubun, bir dinin, bir etnisitenin insanı yapar.
Gerçekten de bu, günümüz insanlığının bir meselesidir.
Eğer insan bu kimliklerden birine hapsedilirse kendi doğasına yabancılaşacak ve diğer insanları kendisiyle beraber, ortak bir birlikte varoluş alanı ve imkânı olarak görmesi neredeyse imkânsız hâle gelecektir.
[Okuyan Notu : Bu asrın arızası yabancılaşma/dır. (=Bîgane/leş/me)]
Çünkü bu durumda onun için yeryüzünde biz ve biz olmayanlar vardır.
Kendi bizini oluştururken bu saydığımız alt kimliklerden herhangi birisini referans alması durumunda, onun karşısında olan her kişi öteki olacaktır. (=diğer/leş/tir/me)
Böylece onunla aynı mahalleden, zihinsel ve fiziksel gettodan olmayan herkes ötekidir.
Bu, hüviyetin/kimliğin sosyolojik olarak patolojik hâle gelmesidir.
Hatta bazen bazı kimlikler, Amin Maalouf'un tabirini ödünç alacak olursak; ölümcül kimlikler hâline dönüşebilir ve o zaman bu kimlikler bizim olduğumuz, oluştuğumuz, inşa ettiğimiz ve edildiğimiz ortamlar ve imkânlar olmaktan çıkar ve bizim için varoluş imkânının reddedildiği, oluşun ve oluşmanın durduğu, dinamizmin kaybolduğu, statükonun ölümcül bir hâkimiyete dönüştüğü durumlar olur.
İşte kimlik eğer bu şekle dönüşürse, yani kendisi içinde dahi farklı yorumlara, farklı seslere, farklı renklere imkân tanımayacak şekilde tek biçimli, üniform bir yapıya dönüşürse, insan için artık o bir varoluş imkânı olmaktan çıkar; varoluş imkânının kapandığı, örselendiği ve kullanılamadığı bir hâl alır.
Oysa hüviyet/kimlik, doğru idrak edilirse, şahsiyete/kişiliğe ve insanlığa giden bir yoldur.
İnsani varoluşun temeli, kimlikten hareketle oluşturulması gereken ve evrensele yönelen kişilik olmalıdır.
Şahsiyet evrensel (=alemşumul=cihanşumul)
Bu kişilik, yerelden evrensele, kapalıdan açığa ve sonsuzluğa dönük tekâmül halinde bir varoluştur.
Mahallî’den alemşümul
Kapalı açık
Nitekim beşer; insanın fizyolojik ve bedensel varlığını niteler.
Beşer fizyolojik ve bedenî varlığını
Kişi ise; manevi, etik, estetik ve metafizik süreçlere karşılık gelir.
Şahıs manevi, etik, estetik ve metafizik
Bu serüven, bir bilinçlenme süreci olarak okunabileceği gibi, bir kendini bilme, kendisi olma, kişilik geliştirme macerası olarak da yorumlanabilir.
Böylece kişi olmak, beşeri doğamız üzerine ilavelerde bulunmak ve değerlerle bilinçli ve özgür bir ilişki kurmak sürecine karşılık gelmektedir.
Kişi olmak, bir kerede bütün zamanlar için kazanılabilecek bir vasıf değildir.
Her an yapılıp bozulmakta olan, oluş halinde olan canlı bir gerçekliktir.
Bu nedenle insanoğlu, kendisine bazı sorular sormak ve cevaplar aramak durumundadır. “Yaşamaya değer olan hayat nasıl kurulur?” ve “yaşanabilir bir çevre içinde varolmanın şartları nelerdir?” veya “sürdürülebilir bir birlikte yaşama adabı, kültürü ve ahlakı nasıl inşa edilebilir?” yani “bir kişilik ve bir medeniyet nasıl kurulur?” gibi.
Bütün bu sorular aslında felsefi, etik ve metafizik temelleri ve ufukları olan sorulardır.
Öyleyse farkına varılması gereken bir gerçekle karşı karşıya bulunmaktayız: insan-çevre, insan-toplum, insan-şehir, insan-üretim, insan-devlet veya kısaca insan-hayat ilişkisini sorgularken farkında olalım ya da olmayalım mesele felsefi-metafizik bir mahiyet kazanmaktadır.
Dolayısı ile beşerden kişi olmaklığa doğru seyreden insani varoluş serüveni, doğası gereği felsefi-metafizik bir farkındalığı ve temellendirmeyi hem davet eder hem de mecburi kılar.
Bu bakımdan, nesl-i beşer/insanoğlu metafizik ile uğraşmaya mahkûm edilmiştir denir.
İnsan bu dünyaya sadece determine bir varlık olarak gelmiş değildir.
Hâkim varoluşçu söylemle; insan, bu dünyada, varoluşu özden önce gelen bir varlıktır.
Yani insanoğlu bu dünyaya, herhangi bir şey olmak için değil, kendisi olmak için gelmiştir.
Kendisi olabilmek için de kendisi için bir dünya inşa etmesi gerekir.
Kendisi için bir dünya inşa edebilmek için de daha önce inşa edilmiş örnek dünyalarla karşılaşması ve tanışması gerekir.
İşte bu örnek dünyalar sadece bizim yakın aile çevremiz değildir, bütün bir insanlıktır.
O yüzden insanlık kahramanlarının dünyamıza dâhil olmaları, ufkumuzun sınırlarını genişletir ve aslına bakılırsa bütün bir tarih, bütün bir insanlık ve bütün bir kültür ve medeniyet tarihi bizim için bir imkân ve ufka dönüşür.
Evrendeki diğer varlıklar türsel determinasyonlarına bağlı olarak sınırlı bir hayat yaşarken, insanoğlu sahip olduğu özel yeti ve yetenekler sayesinde, zamanı ve mekânı kendisi için ve kendisine göre değiştirip şekillendiren bir varlık olarak tezahür eder.
İnsan, zaman ve mekân algısı olan bir varlıktır.
İnsan dışındaki diğer canlılar, zamanı doğallık içinde ve neredeyse onunla eş anlamlı bir biçimde yaşarken insan, zamanı bir özne olarak yaşar.
Yani onu anlamaya ve anlamlandırmaya çalışır.
İnsanın zamanı yaşaması, şuur/bilinç ve hafıza ile gerçekleşir.
Bilinç, seçilen ve yaşanan gerçekliğin sorumluluğunu üstlenmeyi de beraberinde getirir.
Not 1: Bilinç değil şuur kelimesinin istimali daha müsellem olur
Not 2 : sorumluluktan ne anlamalız ? Mükellefiyet mi mesuliyet mi ? Muğlak bırakılmış piç=menşei gayrîmuayyen kelimelerden biri
Bu bağlamda mesuliyet/sorumluluk ve hürriyet/özgürlük, bir yandan birbirini gerektirir ve anlamlandırır bir yandan da insani varoluşun temelini teşkil eder.
Zira hürriyet / özgürlük, bir başıboşluk ya da keyfilik olmadığı gibi, mesuliyet/sorumluluk da bir determinizm veya otomatizm değildir.
Bu kavram çifti yani sorumluluk ve özgürlük; insani varoluşu taşıyan ve anlamlandıran, insanı, beşerden kişi olmaya doğru bir gelişim ve olgunlaşmaya sevk eden asli bir şuur/bilinç göstergesidir.
İnsan varlığı çözümlenmeden, anlaşılıp anlamlandırılmadan sosyal, kültürel, maddi ve manevi hiçbir meselenin üstesinden gelinemez.
( Not : BKZ. Ontoloji )
İnsanı tabiatın en karmaşık varlığı yapan özellik; onun bir nesne veya bir tür olarak varolmaması yani kendine özgü ve tekil bir varlık olmasıdır.
İnsan, varoluşa sahip özel bir varlıktır.
Biyolojik olarak insan türünden bahsedilebilirse de her kişi, kendi içinde bir dünyadır.
Hiçbir insan bir diğeriyle yer değiştirilemez veya onun yerine geçemez.
İnsanı yegâne yapan vasıf, onun zaman ve mekân içerisinde kendisine kendisi için kurmuş olduğu dünyasıdır.
Bu dünya aynı zamanda onun kişilik dünyasıdır, varoluş evrenidir.
Varoluş evreni, insanı herhangi biri olmaktan çıkaran ve o kişiyi o kişi yapan şartlar, imkânlar, ilişkiler ve yetenekler ağıdır.
Bu alan, ne kadar canlı, dinamik ve oluş halinde olursa, bununla ilişkili olarak gelişecek olan kişilik de o nispette zengin ve sağlıklı olacaktır.
Zaman, mekân ve kültür; bireyi, kimlik ve kişilikle donatarak bir timsale dönüştürür.
Artık o birey, değerlerle bütünleşerek bir kişilik sahibi olmuştur.
Değerler statik gerçeklikler değildir.
Herhangi bir töreye veya âdete indirgenemezler.
Aşkın, evrensel ve dinamiktirler.
Değerlerin bir tür davranışa veya bir kalıba indirgenmesi değer fanatizmini doğurur.
Bu ise değerin hiçleştirilmesi ve formalizme dönüşmesi durumudur.
Öyleyse değer adına da değercilik adına da bir dayatmaya gidilmemelidir.
Değerlerle insanın buluşmasının ve onları içselleştirebilmesinin yollarını aramak gerekmektedir.
Bu ise, değer bilgisi veya değerler hakkında bilgi vermekten ziyade onun bilincinin verilmesi ve varoluşsal bir bütünleşmenin sağlanması ile mümkün görünmektedir.
Zira bilinç, varoluşsal bir durum ve süreçtir.
Değerler, insani varoluş alanını birler.
Öyleyse fark etmek gerekir ki, insani varoluşun temeli değerlerdir.
Kişi olmak ve bir kişilik geliştirmek; etik ve metafizik bir değer bilincine ulaşmaya ve epistemolojik, etik ve metafizik katmanları inşa edilmiş bir özne olmaya bağlıdır.
Yorumlar