E
Bölüm 11:
Kategoriler
Kategori Teriminin Anlam ve Kökeni:
“Kategori” teriminin Yunanca karşılığı katēgoriadır.
Bunun çoğul formu olan katēgoriai; kategoriler, ana yüklemler, ulamlar, varlığa yüklenen en genel öznitelikler veya vasıflar anlamına gelmektedir.
Sözcüğün fiil hali katēgorein; kata, yani “üzerine” ve agoreuein “halka açık yerde (agorada) konuşmak” sözcüklerinden oluşan bir türemiş sözcüktür ve şu anlamları vardır: Aleyhinde konuşmak, suçlamak, itham etmek, mahkemeye vermek, dava etmek, bir şeyi bir kimseye (veya bir şeye) yüklemek, suçlayıcı veya ithamkar olmak, davacı görünmek, imlemek, işaret etmek, belirtmek, göstermek, ima etmek, delalet etmek.
Yine benzer şekilde katēgorēma; suçlama, itham, yükleme, yüklem ve katēgorikos; suçlayıcı, itham edici, yükleyici, yüklemleyici, olumlayıcı, tasdik edici, onaylayıcı anlamına gelmektedir. (Fobes June 1957: Glossary)
“Suçlama” ile ilgili anlamı bulabildiğimiz en temel metinlerden biri Platon’un Sokrates’in Savunması’dır. Burada Sokrates kendini savunurken, suçlamayı yapan Meletos, Anytos ve Lycon için katēgorikos, kendisine yöneltilen suçlama için ise katēgorēma sözcüklerini kullanmaktadır. (Platon 1982: 18a)
Yine aynı bağlamda farklı bir kullanım da Platon’un çağdaşı Xenophones’in Cyropaedia’sında karşımıza çıkmaktadır. (Xenophon 1914: 1.4.3)
Konumuzla ilgili olan esas anlama baktığımızda, taşıyıcıya/töze (hypokeimenon) yüklenen yüklemlerin dâhil olduğu cinslerin söz konusu olduğu görülmekte.
Peters bu bağlamdaki “kategori” teriminin anlamını şu şekilde vermektedir: “Bir konunun betimlenebileceği veya tasavvur edilebileceği en genel on tarz; şeylerin gerçek varoluşlarına tekabül eden mantıksal bir yapılandırma… Varlığın summa genera’sı (en yüksek cinsleri).” (Peters 2004: 180)
Bedia Akarsu ise aynı terim için şöyle bir tanım vermektedir: “Aristoteles’te: var olan üzerindeki deyiş biçimleri… Bir önermede konu üzerinde ancak bu 10 kategoriye göre bir şey söylenebilir.” (Akarsu 1996: 113)
Yine benzer tanımlara A.R. Lacey’nin Felsefe Sözlüğü’nde rastlamaktayız: “En yüksek ve temel cinsler, bölümlemeler.” (Lacey 1996: 42)
Cambridge Felsefe Sözlüğü’nde ise, terim, “Kategoriler dünyadaki en yüksek varlık cinsleridir. Türleri kapsayabilirler, fakat kendileri tam anlamıyla tür değildirler.” şeklinde tanımlanmaktadır. (Audi 1996: 57-58)
Aristotelesçi Kategori Anlayışı:
“Bir bağlantı içinde söylenmeyenlerin her biri varlık, nicelik, nitelik, görelik, uzam, zaman, durum, iyelik, etkinlik ya da edilginlik belirtir.
Biçimsel olarak söylersek, insan, at varlık; iki dirsek, üç dirsek nicelik; ak, dilbilimci nitelik; iki misil, yarım, daha büyük görelik; Lykeion’da, çarşıda uzam; dün, geçen yıl zaman; uzanmış, oturuyor durum; ayakkabılı, silahlı iyelik; kesmek, yakmak etkinlik; kesilmek, yakılmak edilginlik belirtir.” (Aristoteles 2002: 1b25- 2a3) 2)
“Bundan, bir tek yüklem bir tek özneye yüklendiği zaman, yüklemenin ister öze, ister niteliğe, niceliğe, göreliğe, etkiye, edilgiye, nereliğe veya zamana ilişkin olduğu sonucu çıkar.” (Aristoteles 1967: 83a 21-24) 3)
“Bu söylediklerimizden sonra bizim sözünü ettiğimiz dört yüklemin içinde bulunacağı kategori cinslerini tayin etmek gerekir…
Bu kategorilerin sayısı ondur; öz, nicelik, nitelik, görelik, nerelik, zaman, durum, sahip olma, fiil ve infialdir.
İlinti, cins, hassa ve tarif daima bu kategorilerden birinin içinde olacaktır, çünkü bu dört kavram tarafından teşkil edilen bütün önermeler ya özü, ya niteliği, ya niceliği, ya öbür kategorilerden birini ifade ederler.” (Aristoteles 1967: 103b 20-27) 4)
“Özü gereği varlığın türleri, kategori türleriyle aynı sayıdadır.
Çünkü Varlık’ın anlamları, bu kategorilerle aynı sayıdadır.
Modern Kategori Kavrayışı
Aristoteles ve Kant'ın Kategorilere Bakış Açıları
Aristoteles'in Kategorileri:
Aristoteles, metafiziğinin temelini oluşturan on kategori belirlemiştir. Bu kategoriler varlıkları sınıflandırmak için kullanılan temel kavramlardır.
Kategoriler, varlıkları töz (öz) ve akcident (olgusal) olarak ikiye ayırır. Töz, bir şeyin ne olduğunu, akcident ise o şeyin nasıl olduğunu tanımlar.
Örneğin, bir insan töz, ölümlü olmak, akıllı olmak gibi özellikler ise akcidenttir.
Aristoteles'in kategorileri, yüzyıllar boyunca metafizik ve epistemolojide önemli bir rol oynamıştır.
Plotinus'un Eleştirisi:
Plotinus, Aristoteles'in kategorilerinin akılla kavranabilir varlıklar ve hissedilir varlıklara eşit şekilde uygulanamayacağını savunmuştur.
Ona göre, akılla kavranabilir olan ve hissedilir olan birbirinden ayırt edilmelidir.
Plotinus, Aristoteles'in kategorilerinin sadece hissedilir varlıklar için geçerli olduğunu ve akılla kavranabilir olan için yeni kategorilere ihtiyaç olduğunu savunmuştur.
Kant'ın Kategorileri:
Kant, kategori sorunsalını bir ontoloji sorunsalından ziyade, bir epistemoloji sorunsalı olarak ele almıştır.
Ona göre kategoriler, nesneleri görüngüler için düşünmenin temel kavramlarıdırlar.
Kategoriler, düşüncenin olanaklı bir deneyimdeki koşullarından başka bir şey değildirler.
Kant'a göre kategoriler, doğal ve ahlaki kategoriler olmak üzere ikiye ayrılabilir.
Doğal kategoriler, deneyim dünyamızı anlamamızı sağlar.
Ahlaki kategoriler ise ahlaki eylemi mümkün kılar.
Kant'ın kategorileri, modern felsefede önemli bir etkiye sahip olmuştur.
Kant'ın Kategorilerinin Kullanımları:
Kant kategorileri, mantık, psikoloji, sosyoloji, antropoloji ve ontoloji mühendisliği gibi alanlarda kullanılmıştır.
Ontoloji mühendisliği alanında kategoriler, yapay zekanın bilgiyi işleme ve anlamlandırma sürecini geliştirmek için kullanılmaktadır.
Sonuç:
Kategori terimi, felsefe tarihinde farklı anlamlarda kullanılmıştır.
Aristoteles kategorileri, varlıkları sınıflandırmak için temel kavramlar olarak görmüştür.
Kant ise kategorileri, deneyim dünyamızı anlamamızı ve ahlaki eylemi mümkün kılmamızı sağlayan düşünme biçimlerimiz olarak görmüştür.
Kategoriler, modern felsefede ve bilimin farklı alanlarında önemli bir rol oynamaya devam etmektedir.
Metinden Ek Bilgiler:
Kant'ın kesin buyruk kavramı, kategorik emirler ile ilişkilidir.
Kesin buyruklar, koşulsuz ve evrensel ahlaki ilkelere dayanır.
Örneğin, "Hiçbir insanı öldürme!" emri, bir kesin buyruktur.
Hegel, Brentano, Husserl, Durkheim gibi filozoflar da kategori sorunsalına katkıda bulunmuştur.
Umarım bu özet metni Aristoteles ve Kant'ın kategori anlayışlarını ve bu alandaki gelişmeleri anlamanıza yardımcı olmuştur.
Yorumlar