Bölüm 9:
Mekânın Metafizik Açıdan Açımlanması
Mekânın Metafizikteki Yeri ve Önemi
Mekân, varlık söz konusu olduğunda genel olarak ilk öne çıkan özelliği bakımından varlığın içinde oluştuğu yer, kap olarak kabul edilmektedir.
Hesidos, Theogonya’da khaos’u ilk mekân olarak kabul ederken, Platon, khora (mekân) varlığın ilk oluş sürecindeki temel ilkelerden biri olarak saymaktadır.
Olan, olanın kendisine göre oluşturulduğu idealar ve mekân.
Aristoteles ise iki çeşit mekândan bahsetmektedir; bir cisimlerin kapladığı yer (özel yer) ile tüm yerlerin toplamı olarak da genel yerden bahsetmektedir.
Demek ki varlığın özellikle temel bir unsuru, gereği hatta temel taşlarından biri olarak mekân, yer konusu oluşun gerçekleşmesi için temel bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır.
Aşağıdaki bölümlerde, bu görüşler daha geniş çerçevede tartışılacaktır.
Mekân, metafizikte varlığın oluşumuna imkân tanıyan unsur olmasının yanında varlığın bir özelliği olarak da kurgulanmakta ve kabul edilmektedir.
Descartes’ta cisim, yer kaplaması ile tanımlanırken, Kant’ta mekân aklın bir kategorisi olarak düşünülmektedir.
Yani mekân, varlığın temel özelliklerinden ve dolayısıyla onsuz varlığı tanımlayamadığımız bir öğe olarak kabul edilmektedir.
Kategoriler söz konusu olduğunda çoğu filozof, mekânı varlığın bir kategorisi olarak kabul etmektedir.
Buradan yola çıkarsak mekân ,varlığa imkan tanıyan bir öğe ise o halde onun sınırlarını da belirlemektedir.
Aristoteles’te ay altı alemde yer alan varlıkların bulundukları mekâna bağlı olarak hareketleri de elbette ay üstü alemdeki devamlı ve değişikliğin olmadığı hareketten farklıdır.
Yani bir anlamda cismin bulunduğu yer, konum onun hareketlerini ve değişimini de etkilemektedir.
Dolayısıyla varlık mekândan ayrı ve bağımsız olarak düşünülemez, aksine sürekli mekânla ilişki halindedir.
Yalçın Koç, bu noktada, bir nesnenin mahiyetini yani aslını, iç yüzünü anlamak için o nesnenin ait olduğu mekânın şartları ve imkanlarını bilmek gerektiğini çünkü bir nesnenin mahiyetinin ne olduğu sorusunun, bu nesnenin mekânının mahiyetinin ne olduğu sorusu ile iç içe olduğunu bildirmektedir (Koç, 1994: 13).
Mekân, böylece varlıkla varoluşsal bir bağ içindedir çünkü varlığın imkân ve koşulları mekân ile iç içedir.
“"Nesne" ile nesnenin "mekân"ı arasında "imkân" kavramı vasıtasıyla ifade edebileceğimiz ilginç bir bağlantı bulunmaktadır.
Az önceki benzetmeye dönelim.
Bir "kap" ancak "imkân"ları itibariyle doldurulabilir; "kab"a "ne" koyacağımız ve "ne kadar" koyacağımız, "kab"ın imkânlarına bağlıdır.
Bir "zemin", sadece ve sadece bu zeminin "imkân"larının elverdiği şeylerin zemini olabilir.
Meselâ, bir oda, aynada bulunan görüntülerin kabı değildir. Meselâ, ayna, zihnimizde ortaya çıkan bir hayâlin zeminini, dayanağını oluşturmaz.” (Koç, 1994: 15).
Mekân, nasıl tanımlanırsa tanımlansın daima varlıkla olan yakın ilişkisi devam etmiş sadece yeni sistemlere, yeni teori ve açıklamalara göre farklı kullanımlara sahip olmuştur.
Bu bağlamda, Newton’un yeni evren sisteminde de Aristotelesçi evren anlayışının değişmesi ve evrenin her tarafında aynı yasaların olduğu fikri kabul edilince, yine bir mekân fikri karşımıza çıkmakta ve yine ortak mekânda aynı yasaların işlediği görüşü devam etmektedir.
Mekân algısı, görüldüğü gibi varlık algısıyla beraber değişip dönüşmektedir.
Farklı filozof ve farklı sistemlerin sahip olduğu varlık anlayışları, aynı zamanda farklı mekân ve yer tasavvuru da getirmiştir.
Sadece burada ikisi arasındaki ilişkiler farklı tanımlanmaktadır.
İnsan varoluşunu, kökenini sürekli bir yere yahut bir yerden olacak şekilde tanımlar ve var oluşunu sürekli bir mekân algısı içinde sürdürür.
Mekânda ilk var olan insan, tüm hayatını mekân içinde ve mekâna bağlı olarak sürdürür.
Dolayısıyla metafizik açıdan kendini konumlandırması yani var oluşunun koşullarını anlaması da yine bir doğa, dünya, hatta uzay içinde mekâna bağlıdır.
İnsanın kendi dışında mekânla bu sürekli varoluş ilişkisinin yanında bir de iç kurgu olarak da mekân karşımıza çıkmaktadır.
Öyle ki yeniden kurguladığımız var oluş durumları bile her zaman bir mekân içindedir.
Buna örnek olarak ütopyalar verilebileceği gibi kurgulanan yeni sibermekânlar da verilebilir.
**Varlığı anlamak, var olanları anlamayı ve bu da onun hareketlerini, hareket alanlarını anlamayı gerektirir ki bu bağlamda yine karşımıza mekân konusu çıkmaktadır. **
Var olanların hareket türleri ve hareket imkânları, bulundukları mekânla beraber anlaşılabilmekte ve çoğu zaman bu mekân tarafından sınırlandırılmaktadır.
Bunların yanında mekânın yakın ilişki içinde olduğu bir metafizik kavram da zamandır.
Metafiziğin temel konuları arasında olan zaman, çoğu kez mekân konusu ile beraber ele alınmaktadır.
Varlığın temel ve belirleyici şartları arasında olan mekân ve zaman, varlık olarak insanın kendini ve doğasını anlama ve açıklama çabasına büyük katkı sağlamaktadır.
Anlaşılmaktadır ki metafiziğin temel konusu olan varlık ve var olanların hem temel bir özelliği hem de varoluş şartı olarak karşımıza çıkan mekân, aynı zamanda hareket, zaman, boşluk gibi çoğu metafizik kavramla da yakından ilişkili olması hasebiyle de incelenme konusu olmaktadır.
Mekânın Türleri:
Mekân genel olarak çok farklı türlere ayrılabilir, coğrafi mekân, yaşamsal mekân, geometrik mekân, felsefi mekân, sibermekân vs. gibi.
Mamafih burada bizim için asıl önemli olan felsefi mekân ve hatta daha da özelleştirirsek metafizikte mekân olduğundan, asıl olarak bunun üzerine durulacaktır.
Walter Benesch, bu bağlamda karşımıza üç mekân çeşidi çıkarmaktadır:
1-Fiziki mekân (physical space),
2-zihinsel mekân (mental space) ve
3-felsefi mekân (philosophical space)
ve hatta bunlara bilgelik mekân (wisdom space) de eklenebilir.
Bu mekân türleri birbirinden önemili biçimlerde ayrılmaktadır ve bu farklılıklar göz ardı edildiğinde Benesch’e göre, yanlış anlaşılmalar kaçınılmazdır (Benesch, 1997: 6-8).
Fiziki, zihinsel ve felsefi mekânın elbette ortak bazı noktaları da vardır; bunlar arasında en önemlileri konumsal ilişki (positional relationship) ve bilginin üç türde de ilişkilerin bilgisi olmasıdır (Benesch, 1997: 7).
Varlığın Ortaya Çıkış Yeri Olarak Mekân
Felsefe tarihinde, özellikle İlkçağ felsefesinde mekân, çoğunlukla varlığın içinde ortaya çıktığı yer, kap anlamında kullanılmıştır.
Burada ya doğrudan mekân yahut yine varlığın ortaya çıktığı, hareketin mümkün olduğu boşluk olarak karşımıza çıkmaktadır.
Mekân, bu birinci anlamıyla Heiodos’un Theogonia (Tanrıların Doğuşu) eserinde karşımıza çıkmaktadır.
M.Ö. 7. yüzyılda yaşayan Hediodos, mekânı, khaos olarak görmekte ve zikredilen konuyla ilgili Eskiçağ felsefesinde önemli bir yer işgal etmektedir.
Hesiodos, varlığın oluşumunda bir uçurum gibi açılan ve boşluk demek olan khaos’un olduğunu (Hesiodos, 1977: 197, ayrıca bakınız Aristoteles, 2005: 208b) savunmaktadır.
Varlık, ancak bu khaos’tan ortaya çıkmaktadır, ama burada önemli olan khaos’un her şeyden önce olmasıdır.
Bu görüş, aynı zamanda varlığın, var olabilmek için bir mekâna ihtiyaç duymasına da işaret etmektedir.
Yunanlı filozof Platon da mekânı, varlığın yeri olarak görmüş ve bunun için de khora kavramını kullanmıştır.
Filozof, Timaios eserinde, daha çok genesis’in ortaya çıktığı alan olarak khora’dan bahsetmektedir.
Platon, burada varlığı anlatırken üç şeyin temel olduğunu bunlardan ilkinin, kavranabilen, değişmeyen her zaman aynı kalan örnek (idealar alemi), ikincisi oluşa bağlı olan, bir de doğan her şeyi içine alan, adeta besleyen şey (Platon, 2001: 48e-49a) olduğunu ileri sürmektedir.
Filozof, varlığın bu oluşumunu anne, baba ve çocuk üzerinden de anlatmaktadır.
“Ne olursa olsun, şimdilik şu üç çeşidi kafamıza yerleştirelim: Olanı, olanın olduğu yeri, bir de olanın kendisine göre meydana geldiği örneği. Olanın yatağı bir anaya, örneği bir babaya, bunların arasındaki öz de bir çocuğa benzetilebilir.” (Platon, 2001: 50d).
Üstelik bu mekân, yani kap, bütün her şeyi içine almakta ve hiçbir zaman içine giren şeylerin şekillerinden birini almamaktadır.
Onun özü filozofa göre, içine giren cisimlere yataklık etmektir (Platon, 2001: 50c).
Mekân burada varlığın kendini serimlemesi için imkân görevi görmekte ve varlığın ortaya çıkmasına fırsat tanımaktadır.
Bu bağlamda oluştan önce gelmektedir.
2.2. Var Olanların Sahip Olduğu Mekân:
Varlığın bütün olarak bulunduğu mekân gibi aynı zamanda var olanların yani cisimlerin de tek tek sahip olduğu mekândan bahsedilebilir.
Burada öne çıkan filozofların başında Aristoteles gelmektedir.
O mekânın var olup olmadığını, varsa nasıl olduğunu, hareketle ilişkisi vs. gibi sorularla mekânı derinlemesine araştıran, belki de bu bağlamda bize mekânın felsefesini yapan ilk filozof olarak kabul edilebilir.
Çünkü o, mekânın mahiyetini, cisimden farkını, türlerini ve kendinden önce mekânla ilgili görüşlerin de tarihini sunmasıyla öne çıkmaktadır.
Aristoteles, özellikle fiziki mekân anlamında yer kavramını kullanır.
O her ne kadar topos ve khora kavramlarını kullanmış olsa da bunlardan ilkini yani topos kavramını daha çok kullanmaktadır.
Aristoteles’in Fizik eserinde öne sürdüğü yer teorisi bildik bir mekân olmaktan uzaktır ve khora ile ilgili bir teori sunmasa da yine de mekânda pozisyona dayalı bir yer teorisi sunmaktadır (Nalbantoğlu, 2008: 90).
Aristoteles, mekân ile ilgili olarak iki tür mekândan bahsetmektedir.
Bunlar, bütün nesnelerin içinde bulunduğu ortak yer (topos koinos) ve doğrudan nesnenin bulunduğu özel yer (idios topos) (Aristoteles, 2005, 209b).
Yer, filozofa göre ne madde, ne biçim ne de bir ara nesnedir, o ancak saran cismin sarılan cisimle bitiştiği sınırdır.
Sarılan cisim ise burada yer açısından devinebilen cisimdir (Aristoteles, 2005, 212a).
Burada öne çıkan mekânın cisim olmadığı, ancak cismi kuşatanın iç yüzeyi olduğudur.
Eğer mekân, cisim gibi üç boyutlu olsaydı, o zaman aynı mekânda birkaç cisim olurdu ki bu da mümkün değildir.
Yine bu anlayışla beraber ortaya çıkan başka bir sonuç da mekândan genel olarak bir cisim söz konusu olduğunda mekânın varlığından bahsedebilmemizdir. “Yer kap gibi cismi kuşattığına göre burada nasıl anlaşılmalıdır?
“Nasıl, kap taşınabilen yer ise, aynı şekilde yer de taşınamayan bir kap.
2.3. Doğa, Dünya, Uzay Olarak Mekân
Bir evren, bir mekân ve bu mekândaki nesnelerden meydana gelir.
Fiziksel nesneler, mekânları sebebiyle "zaman"a ve "sebeb sonuç" ilişkisine tabidirler.
Bu itibarlada, fiziksel nesnelerin evreni, yani fiziksel nesneler ile bunların kabı ve zemini olan mekân, iki farklı ân için hiçbir şekilde aynı olamaz.
Oysa, matematiksel nesnelerin evreni, yani matematiksel nesneler ile bunların kabı ve zemini olan mekân, kendisi ile hep aynıdır; çünkü, matematiksel nesneler mekânlarının imkânları sebebiyle "zaman"a da "sebeb-sonuç" ilişkisine de tabî değildirler.” (Koç, 1994: 15-16).
Dünya, evren anlamında mükemmel şekil olan küre şeklinde olmasıyla da tartışma konusu olmuştur.
Buna örnek olarak Pitagorasçılar ve Platon verilebilir.
Pitagorasçılar, yeryüzünü küre şeklinde düşünmüşler ve düzeni onda buldukları için kosmos demişlerdir.
Ayrıca kosmosta öğelerin dengede olduğu varsayımı, sabit yıldızların Sphairos’u, gezegenler ve bunların bağlanmış olduğu görünmez küre kabuklar öğretisi de Pitagorasçılarındır (Aristoteles, 20034: 60).
Platon, Timaios’ta yapıcı Tanrı Demiurgos’un evreni oluştururken bütün canlıları içine alacak varlığa uygun şekil olarak şekillerin hepsini kendisinde toplayan, her yanı, her yerde merkezden aynı uzaklıkta olan küre şeklini verdiğini söylemektedir (Platon,2001: 33b).
Küre, şekillerin en mükemmeli olduğu için, elbette Tanrı bu mükemmel şekle uygun olarak dünyayı da meydana getirmiştir.
Aristoteles ise evren anlayışında gökyüzü ile atmosfer bölgelerini birbirinden ayırmış ay altı ve ay üstü alem ayrımı yapmış ve ay altı alemi homojen bir fiziğin kapsamına alırken, ay üstü alem için beşinci bir unsur olarak aither’i ortaya atmıştır.
Aristoteles evrenin ebedîliğini ve hareketsiz hareket ettirici olarak Tanrının aşkınlığını ortaya atmıştır Aristoteles, 2003: 61).
Aristoteles’in bu ikili evren anlayışı kendisinden sonra uzun yüzyıllar boyunca kabul edilmiştir.
Filozof, yerin evren olmadığını, evrenin cisme bitişik bir şey olduğunu, yani yeryüzünün suyun içinde, suyun havanın içinde, havanın da aitherin içinde, aitherin de gökyüzünün –evrenin içinde, olduğunu ve gökyüzünün başka bir şeyin içinde olmadığını açıklamaktadır. (Aristoteles, 2005: 212b).
Bu da bize sonlu bir evren anlayışını göstermektedir.
Evrenin sonsuz mu olduğu yoksa Aristoteles’in belirttiği gibi sonlu mu olduğu ayrı bir tartışma konusunu oluşturmaktadır. Yine cisimlerin yeri söz konusu olduğunda bazı filozoflarca boşluğun, asıl mekân görevi gördüğü ve hareket için boşluğun şart olduğu görüşü söz konusu olmuştur.
Boşluk (kenón) Pitagorasçılarda doğalar arasında özellikle sayılar arasında (ki asıl varlık onlar için sayılardır), ayırıcı bir öğe olarak kabul edilmiştir. Bu boşluk düşüncesi, Parmenides’in saldırısına uğrar ve Melissos boşluğu saf var olmayan olarak inkâr eder (Peters, 2004: 186).
Aristoteles ise boşluğu içerisinde hiçbir şeyin bulunmadığı yer (topos) olarak tanımlar ve inkâr eder (Peters, 2004: 187).
İlkçağ’da mükemmel şekil olarak küre şeklinde karşımıza çıkan ve daha sonra Aristoteles’in ikili evren anlayışının uzun yüzyıllar sürmesinden sonra, Fransız filozof Rene Descartes ile beraber daha matematiksel bir mekânla baş başa kalırız.
Burada artık ölçülebilir ve bilinebilir bir doğa anlayışı karşımıza çıkmaktadır.
Mutlak anlamda boşluğu kabul etmeyen Descartes, evrenin tek bir maddeden oluştuğunu savunmaktadır.
Descartes da yer (liev) ile mekânı (espace) birbirinden ayırmakta ve yerin büyüklük ve şekilden çok daha kesin olarak durumu gösterdiğini, mekân kavramının ise aksine daha çok büyüklük ve şekille ilgili olduğunu iddia etmektedir (Descartes, 2007: 110-111).
“Böylece; bir şey filan yerdedir dediğimizde, bundan yalnız onun başka şeylere göre filan durumda olduğunu anlıyoruz; ancak o şeyin falan mekân ya da yeri kapladığını da belirtirsek, o zaman onun, fazla olarak, falan büyüklük ve şekilde olduğunu ve o mekân ya da yeri tamamen kapladığını anlatmak istiyoruz.” (Descartes, 2007: 110).
O metafizik görüşünde, ruh ve cisim olmak üzere iki temel töz olduğunu ve ruhun temel niteliğinin düşünmek, bedenin ise mekanlı olmak olduğunu savunmaktadır.
Cismin özünü uzunluk, enlilik ve derinlikçe mekan meydana getirirken diğerin de düşünce oluşturmaktadır (Descartes, 2007: 82-83).
Res cogitans (yani düşünen ben) res extensa da (yer kaplayan ben) olarak anlaşılmakta ve birbirinden farklı iki töz olarak kabul edilmektedir.
Heidegger ise Descartes’ın res extensa’ya atfettiği mekâna sahip olmayı ele almakta ve mekânın ontolojik temellerini Descartes’ın res extensa’da bulduğunu iddia etmektedir.
“Descartes dünyanın ontolojik temel belirlenimini extensio’da bulmaktadır.
Uzanım, mekansallığı tesis eden niteliklerden biri olduğuna ve hatta Descartes’a göre onunla özdeş olduğuna göre; öte yandan mekansallık şu veya bu anlamda dünya için tesis edici kaldığı için, Kartezyen “dünya” ontolojisinin irdelenişi, hem çevreleyen-dünyayı hem de bizatihi Dasein’ın mekansallığını müspet biçimde ortaya koyabilmemize yarayan menfi bir destek sağlıyor olmaktadır.” (Heidegger, 2006: 92). (?)
Cismani tözün hakiki varlığı uzunluk, genişlik ve derinlik denilen uzanımlar olup, biz ona “dünya” deriz, diyen Heidegger, Descartes için uzamın, cismin asıl belirlenimi olduğunu, yani kendileri ne iseler öyle var olabilmeleri içi uzanımın önceden var olması gerektiğini, diğer bütün özelliklerin sonradan geldiğini (Heidegger, 2006: 93) ileri sürmektedir.
Ancak mekânın bu varoluşsal önceliğine rağmen Heidegger, Descartes’ın gerek bu tözlerini gerekse de dünyayı tam bilemeyeceğimizi savunmaktadır.
“Öyle ya, Descartes, dünya fenomenini ve dolayısıyla dünya-içinde-olmaklık gibisinden bir şeyi kesinlikle bilmediği halde, belirli bir dünya-içinde varolanı ve onun varlığının dünyayla olan özdeşliğin nasıl bilecektir.” (Heidegger, 2006: 101).
Yine bu bağlamda filozof, mekânın ontolojisine dair dört önemli soru ortaya atar.
Bunlar: İlk olarak ontolojik geleneğin başlangıcında (özellikle Parmenides’te) neden fenomen dışlandı?
Bu atlanışın hep tekrar edilme sebebi nedir?
İkinci olarak atlanmış olan fenomenin yerini ontolojik tema olarak neden dünya-içindeki varolanların aldığı?
Üçüncü olarak neden sözü edilen bu varolanlar “doğa”da bulunmaktadır?
Son olarak da böyle bir dünya ontolojisi söz konusu olduğunda, zorunlu görülen ikmaller neden değer fenomenine başvurularak yapılmaya çalışılmıştır? (Heidegger, 2006: 104)
Anlaşılmaktadır ki Heidegger, aslında Dasein’in mekânı olan dünyanın, göz ardı edildiği ve mekânın bu bağlamda biraz daha özelleştirilip doğa üzerinden incelendiği ve varolanların incelenmesine ağırlık verildiğini eleştirmektedir.
Ona göre mekân, ne öznededir ne de dünyada, mekân içindedir.
Mekân, bir öznenin içinde bulunmaz, ontolojik açıdan özne (Dasein) asli bir anlamda mekânsaldır. (Heidegger, 2006: 117).
Öyle ki filozof, burada mekânı varlığın ön koşulu olarak sunanlara karşı çıktığı gibi, tözün temel özelliği olarak gören Descartes’ı ve zihnin bir kategorisi olarak gören Kant’ı da eleştirmektedir.
Öyleyse mekân nerede aranmalıdır?
Filozofa göre, mekân, ancak dünya olarak anlaşılabilir.
“Çünkü mekânsallığı ancak dünya zemini üzerinden keşfetmemiz mümkün olabilmektedir.
Öyle ki, Dasein’in temel konstitüsyonu dünya-içinde-varolmak olduğu için onun özünde mekansallık vardır.
Bu nedenle de mekân dünyayı onunla birlikte tesis etmektedir.” (Heidegger, 2006: s. 119)
Dasein’in zamansallığı, uzam ile kıyaslandığında, zamansallığın daha belirleyici ve etkin olduğu, çünkü asıl olanın uzamda yaşanılanlar olduğu ortaya çıkmaktadır (Yıldızdöken, 2017: 171).
Dolayısıyla mekândan çok, mekânda yaşanılanın merkeze alınması ile zaman daha çok hareket noktası olarak alınmaktadır.
Yine Heidegger söz konusu olduğunda, mekânın, dünyaya indirgenebileceği ve bunun üzerinden varlığın yuvası olarak anlam kazanabileceği anlaşılmaktadır.
Kendisi bakımından farklı bir ifade ile kendinde mekânın ise bilinemeyeceği anlaşılmaktadır.
2.4. Varlığın Kategorisi Olarak Mekân
Varlığı merkezine alan metafiziğin ve bu çekirdek öğesininin daha iyi anlaşılması ve anlamlandırılması için filozoflar çeşitli kategoriler kullanmışlardır.
Onlar, varlığın mahiyetini öğrenmek için, onun asıl özelliklerini yani bu bağlamda tözünü ve ilineksel özelliklerini ayırıp, onu o yapan şeyleri anlamaya çalışmışlardır.
Varlığın bir kategorisi olarak mekân Aristoteles’teki cevher, nicelik, nitelik, görelilik, zaman, konum, durum, etkinlik, edilgenlik ile beraber anılan on kategoriden birini teşkil etmektedir (Guthrie, 1993: 140).
Bunlardan ‘ne’ cevheri, ‘nice büyük’ niceliği, ‘nasıl bir varlık’ niteliği, ‘neyle ilintili’ göreliliği, ‘ne vakit’ zamanı, ‘nasıl bulunuyor’ konumu, ‘hangi ortamda’ durumu, ‘ne yapıyor’, ne ediyor’ etkinliği, ‘ne yapılıyor’, ‘ne ediliyor’ edilgenliği, ‘nere’ ise mekânı anlatmaktadır (Duralı, 1995: 43).
Aristoteles için mekân, zaman gibi sürekli bir nicelik olarak karşımıza çıkmakta ve cismin parçaları nasıl ki belli bir yer kaplamakla beraber ortak bir sınırda birleşiyorsa, cismin parçalarının her birini kaplayan yerin parçaları da cismin parçalarının birleştiği aynı sınırda birleşir. Bundan dolayı yer, parçaları tek bir ortak sınırda birleştiğinden sürekli bir nicelik sayılabilir (Aristoteles, 1991: 5 10-14).
Mekân, diğer kategoriler gibi varlığın anlaşılmasında önemli bir noktada da durmaktadır.
Kategori olarak yine mekânı kabul eden filozoflardan biri de Immanuel Kant’tır.
Kant, duyusallığın saf temel kavramlarını (mekan ve zaman) anlama yetisinin saf kavramlarından ayırmıştır (Kant, 1995: 76).
Mekân, bütün dışardan edinilen algıların temelinde yatan zorunlu a priori tasavvurdur ve mekânsızlık asla tasavvur edilemez (Duralı, 2010: 180).
Dolayısıyla Kant için mekân, tecrübe ile edinilen bir şey değil, aksine tecrübelere imkân sağlayan bir şey olarak kabul edilmiştir.
Mekânla ilgili bu temel ayrımlardan başka, kavramların yeri olarak zihin de bir tür mekân olarak ayırt edilebilir.
Zihin kavramlara yer, mekân sağlaması ile de bu bağlamda mekân anlamında kullanılabilir.
Birbiriyle ilişkili olan kavramlara, düşüncelere ev sahipliği yapmasıyla zihin de aslında bir mekân gibidir.
Hatta metafiziğin dilsel problemlere indirgendiği felsefelerde dil de bu bağlamda bir mekân yani bağlam görevi görmektedir.
3. Mekânın Tarihsel Süreci:
Özellikle metafizikte, daha çok varlığın ortaya çıktığı yer anlamında kullanılmıştır.
Hesiodos’un khaos (varlığın ilk ortaya çıktığı yer anlamında) olarak gördüğü mekân, boşluk ve küre şeklinde de anlaşılıp felsefe tarihinde Antikçağ döneminden beri kullanılagelmiştir.
Pitagorasçılarda, sayıların niteliği olarak karşımıza çıkan mekân konusu,
Arkütas’ıın yer (place), mekân (space) ve madde (matter) ayrımı ile öne çıkmıştır. (Bkz. Jammer, 1954: 6-8).
Sextus Empirikus, Stoacıların yer ve boşluğu ayırdığını, boşluğun var olan bir şey tarafından işgal edilmesi mümkün olan ancak işgal edilmemiş aralık, yerin ise var olan bir şey (cisim) olduğunu bize aktarmaktadır (Arslan, 2017: 301).
Stoacılar evrenin içinde madde olmadığını, fakat evrenin dışında evreni çevreleyen bir boşluğun olduğunu kabul ederler (Arslan, 2017, s. 301).
Evrenin kendisinin de bir mekânda olup olmaması, aslında evrenin sonlu mu sonsuz mu olduğu probleminden kaynaklanmaktadır.
Newton ile beraber mutlak mekân (absolute space) ve izafi mekân (relative space) fikri ortaya çıkmıştır.
Buna göre, mutlak mekân, kendi tabiatına veya harici bir şeye göre değişmez, her zaman aynı kalır.
İzafî mekân ise hareket eden bir boyuttur (dimension), mutlak mekânın ölçüsüdür.
İzafî mekânı cisimlerin konumları olarak duyularımız belirler (Koç, 1984: 4).
Leibniz ise mekânı, mekânda bulunan şeylerden bağımsız görmez ve hatta mekân monadların ve özelliklerinin türevi olduğu için ikincil konumdadır. Çünkü mekân burada karşımıza bağıntı olarak çıkmaktadır (Koç, 1984: 5).
Kant ise, mekânı, onu algılayan kişinin diğer şeylerin bireyselliklerini tecrübe etmemizi sağlayan bir idea olarak karşımıza çıkarmaktadır (Honderich, 1995: 843).
Mekânın felsefe tarihinden örneklerle gösterildiği gibi baştaki kullanımı daha çok varolanların, cismin sahip olduğu mekân ile bu mekânların genel toplamı yani tüm oluşun içinde varlığa geldiği yerken, daha sonraki tartışmalarda Kant’ta öznenin sahip olduğu bir kategori olarak düşünülmekte ve sonrasında özellikle fizikte evren, uzay anlamlarında yeniden araştırma konusu olmaktadır.
Fakat bu süreçle beraber özellikle Descartes ile tohumları atılan mekânın geometrik, matematik açıdan anlaşılması Yeniçağ fiziğiyle beraber doğa ve uzay konuları gibi mekânın da niceliksel, matematiksel açıklanması ihtiyacını doğurmuştur.
Mantıkçı pozitivistlerden Reichenbach, matematiğin mümkün mekânları açığa çıkardığını ve fiziğin de bu mümkün mekânlardan hangisinin fiziksel mekânı gösterdiğine karar verilmesini sağladığını iddia ederken, Kant’a karşıt olarak fiziğin, deney ve gözlemler aracılığı ile fiziksel mekânın geometrisini belirlediğini savunur.
Bu bağlamda mekân ve zaman felsefesi ona göre, Einstein’ın rölativite kuramının felsefesidir (akt. Koç, 1984: 12).
Mekân konusu, günümüzde artık daha çok uzay kavramıyla birlikte anlaşılıp araştırılmaktadır ve dolayısıyla fiziğin temel araştırma alanlarından birini oluşturmaktadır.
4. Değerlendirme
Metafizik, varlık ve varolanları araştırma konusu edinen felsefenin bel kemiğidir.
Varlığın yukarıda açıklandığı gibi mekânla ilişkisi farklı şekillerde olsa da genel olarak birkaç bakımdan temelde olanlar ayırt edilebilir. Bunlardan ilki, varlığın ortaya çıktığı, varlığın kendini onda açımlandığı yer, dolayısıyla imkân olarak karşımıza çıkan mekân, bazen de varlığın bir kategorisi olarak anlaşılmıştır.
Çünkü mekân ve varlık, imkân üzerinden birbiriyle yakından ilişki içindedirler.
Varlığın içinde bulunduğu mekân, onun yapısını ve sınırlarını da belirlemektedir.
Bununla beraber mekânın metafiziğin temel kavramlarıyla yakından ilişkili olduğu da ortaya konulmuştu.
Evren anlamında mekânın ne olduğu, sonlu olup olmadığı da temel tartışmalardan birini oluşturmaktaydı.
Burada akla şu soru gelebilir? Uzay-zaman sorunu artık tamamen fizikle ilgili bir sorun mu, metafizik hala bu sorunla ilgilenmeli mi? İlgilenmesine gerek var mı? Bu tartışmalı bir konu olmakla beraber ki genişletildiğinde felsefenin gerekliliği yahut sorunları hala çözmede ne kadar etkili olduğuna kadar gidebilir.
Fizik de metafizikle aynı konuları yani varlığı ve varolanları ele aldığına göre, metafiziğe hala bu konularda ihtiyaç var mı? Çünkü metafizik felsefenin genel yapısında olduğu gibi hem eleştiri özelliği hem de bilim gibi kesin yargılara varamaması ve gözlemler kullanmadığına göre, fizikle yarışması insanın merakını gidermesinde acaba ne kadar etkili olabilir.
Fizik bilimi, çeşitli kuramlarla ve matematiksel formüllerle gerçekliği ortaya koymaya çalışmakla beraber varlığın yapısı gereği muammalar devam etmektedir.
Bilim ne kadar ilerle ilerlesin, burada bilim felsefesine, metafiziğe ihtiyaç azalmasının aksine artacaktır.
Çünkü Robert Disalle’ın da belirttiği gibi fiziğin temel kavramlarının tanımlanmaya ihtiyacı vardır ve bu noktada da felsefi çözümlemelere her zaman ihtiyaç duyulmaktadır (Disalle, 2006: 157).
Demek ki felsefenin zaman, mekân, uzay, varlık gibi sorunları hala tartışma konusu edinmesine, bu kavramları yeniden tanımlamasına, ilişkilerinin belirlenmesine ihtiyaç hiçbir zaman ortadan kalkmaz.
Fakat burada unutulmaması gereken nokta, metafiziğin fizikteki yeni gelişme ve bilgilerden habersiz olmaması gerektiğidir.
Filozof, artık fiziğe sırtını dönüp varlığı tek başına anlamlandırma ve açıklama lüksüne sahip değildir.
O fizikteki gelişmeleri takip ederek mekânı, uzayı, teorileri, teorilerin eksik yanlarını, felsefi çözümlemelerle ortaya koyma amacını gütmelidir.
Yorumlar