Bölüm 8: Zamana Yazgılı Olmak ve Mekanda Kaybolan Zaman (Zamana Dair Bir Sorgulama)
Metafizik derinlerde düşünebilmektir.
Aristoteles, zamanın doğasını anlamanın zorluğunu şu şekilde dile getirir: Zaman, “...Ya hepten var olmadığı ya da kaygan ele avuca gelmez bir şey olduğu şunlardan çıkartılabilir: zamanın bir parçası var olmuştur, [artık] yoktur: öteki parçası ise olacaktır, henüz yoktur. Hem sınırsız zaman hem de ele alınan her zaman bu parçalardan bileşiktir. Ne ki, var olmayanlardan bileşik olan bir şeyin varlıktan pay almasının olanaksız olduğu görülse gerek” (Aristoteles, 2001:183).
Bu nedenle, zamanı anlamak kolay değildir.
Aristoteles zamanın bu kaygan doğasını ifşa eden bir başlangıçtan sonra, zamanı anlamak için zaman ile devinim/değişimin ilişkisini ele alır.
Genel olarak, zaman, devinim ile olan ilişkisi çerçevesinde ele alınır. Zamanı hesaplama şeklimiz devinim veya değişime dayalıdır. Aristoteles de bu nedenle, şu soruyu sorar: Acaba zaman ile devinim aynı şey midir? Devinim, belli bir alanı kapsar ve aynı zamanda kimi yerde hızlı iken kimi yerde yavaştır. Fakat zaman her yerdedir ve yavaş ile hızlıyı belirleyende zamandır. Bu nedenle, devinimin zamanla aynı şey olmadığı söylenebilir. Fakat bu zaman ile devinimin birbiri ile hiçbir ilişkisi olmadığı anlamında da değildir. Çünkü bizim zaman algımız değişim veya devinimden ayrı değildir. Zamanın geçtiğinden bahsettiğimiz her yerde bir devinim ve değişim de gerçekleşmektedir. Diğer türlü zamanın aktığını veya geçtiğini fark etmemekteyiz. Bu nedenle de, zaman, devinim olmasa bile, devinim ile ilgili bir şey olmalıdır (Aristoteles, 2001:187-189). Bu bağlamda, Aristoteles zamanın tanımını devinim üzerinden verir: “…Aslında zaman şu: önce ile sonraya göre devinim sayısı. ….Demek ki devinim zaman demek değil, devinimin bir ölçüsü olduğu için bu böyle. Şuradan da belli: ‘çok’ ile ‘az’ı sayı aracılığı ile seçiyoruz, devinimin çokluğunu ya da azlığını ise zaman aracılığıyla. Demek zaman bir tür sayı; ama sayının iki anlamı var (nitekim hem sayılan ile sayılabilir olana “sayı” deriz hem de onunla saydığınız şeye). İmdi zaman onunla saydığımız şey değil, sayılan şey” (Aristoteles, 2001: 191 193). Aristoteles zaman ile devinimi aynı şey olarak görmez, fakat zaman ile devinim birbiri ile ilişkilidir. Çünkü zaman devinimi ölçer. Bizim zaman algımız, devinimin önceliği ve sonralığını düşünmemize bağlıdır. Diğer bir ifade ile, zaman tek başına bir varlık alanından ziyade devinimle ilişkisi çerçevesinde bir varlık alanı kazanır. Zaman, devinimi önceliğine ve sonralığına göre saymaktır. Fakat bu zamanın bir sayı olduğu anlamında değil, zamanın sayı aracılığıyla sayılabilir bir şey olduğu anlamındadır. “Yalnızca devinimi zamanla ölçmüyoruz, zamanı da devinimle ölçüyoruz, Çünkü birbirlerince belirleniyorlar: nitekim zaman onun sayısı olduğu için devinimi belirliyor, devinimse zamanı” (Aristoteles, 2001:199). Aristoteles zamanın ve uzayın nesnelerle olan ilişkileri olmadan bir zaman ve uzaydan bahsetmenin doğru olmadığını söyler. “…Zaman içinde olan bir nesne için o nesne var olduğu sürece bir zaman var, devinim içinde olan bir nesne için de o nesne devinim içinde olduğu sürece bir devinim var” (Aristoteles, 2001: 201). Durağan (devinim etme potansiyeline sahip) ve devinen her şey zaman tarafından sarılır. Bu bağlamda, Aristoteles bir zamanın varlığına inanır, fakat bu zaman, nesnelerden ayrı mutlak bir zaman değildir. Nesne ve onun devinimi ile ilişkisi bağlamında bir zaman anlayışından bahsedilebilir. Bu bağlamda düşünüldüğünde, zaman, nesneler ve devinim arasında bir ilişki vardır. Çünkü zaman devinimin sayısıdır. Devinen her şey ise, bozulup, yok olmaya doğru bir değişime uğrar (Aristoteles, 2001: 203 205). Bu nedenle de, devinimin ve zamanın beraberinde bir bozulma etkisi olduğu da söylenebilir. Aristoteles zamanı anlamaya çalışırken işin içine ruhu da koyar. Zamanı algılayan insan ile zaman arasında bir ilgi var mıdır? Sayı saymak, akla sahip bir ruhun işidir. Peki akla sahip böyle bir ruh olmadan (devinimi sayan biri olmadan) hala bir zamandan bahsedebilir miyiz? Bu soruyu cevaplamak için, zaman ile devinim arasındaki ilişkiyi tam olarak anlamak gerekir. Eğer zaman sadece devinimin bir sayısı ise, bu akıl sahibi bir ruhtan ayrı değilse, zamanın insanın dışında bir varlığa sahip olmadığı söylenebilir. Fakat zamanı doğru anlamak olmaz. Çünkü ‘daha önce’ ve ‘daha sonra’ devinim içinde var, bunların sayılabilir olması, zamanı veriyor, dolaysıyla da zamanda devinim gibi olduğu için, zamanında ruhtan bağımsız ve devinim gibi daimi olduğu söylenebilir. Zaman anlardan oluşur ve anların başlangıç ve sonların olduğu bir süreklilik teşkil eder (Aristoteles, 2001: 207-209; Ross, 2014: 149-150). Bundan sonra, zamanın hangi tür devinimin sayısı olduğu sorulabilir, çünkü birbirinden farklı devinim türleri vardır. Nitelik değiştirme, yer değiştirme, oluş, bozuluş, yok oluş, artma hep zaman içinde gerçekleşmektedir. Aynı anda olan bütün devinimler türü ne olursa olsun (niteliksel değişme, yer değiştirme…) aynı zamanı paylaşırlar. Diğer bir ifade ile; aynı anda farklı devinimler olabilir, fakat aynı anda gerçekleştikleri için zamanları da aynıdır. Fakat asıl kıstas alınan devinim, yer değiştirme ve özelde dairesel yer değiştirmedir. Zamanı gök kürenin devinimi ile özdeşleştirmenin kaynağı da buna dayanır (Aristoteles, 2001: 211-213; Ross, 2014: 150). Aristoteles, zamanın neliği sorusunun ağırlığını ifade ettikten sonra, zaman ile devinim arasındaki ilişkiyi inceler ve nihayetinde devinim üzerinden bir cevap verir. Aristoteles bu bağlamda, zaman ile devinim arasındaki ilişki üzerinden bir tanım verir. İlaveten zaman, insana bağlı bir şey değil, hareket gibi daimi olan bir şeydir. Yine de elbette ki zaman insana temas eder. Zamanın temas ettiği ve eskiyip, bozulan diğer nesneler gibi, insan da zamanla değişir ve yaşlanır. Zamansal bir yazgıya sahip her şey bozulup, yaşlanıp, yok olurken, zaman, kürelerin hareketi gibi daimidir. Zaman ile insanın ilişkisi gerçekten de doğadaki her nesne kadar mıdır? Yoksa zaman ile insan arasında özel bir bağ var mıdır? Bu soruyu cevaplandırırken Aristoteles’in düşünce çizgisinden ayrılarak, zamanı dışarıda değil, bizzat insanın içinde arayan veya zamanı insanın bizzat kendisi olarak gören düşünürler de olmuştur: Zamanı insana ait deneyimin formu olarak gören Kant, zamanı varoluşumuzla ilişkilendiren (Dasein’ın zamansallığı) Heidegger ve zamanı psikolojik olarak değerlendiren (bellek ile ilişkilendiren) Bergson gibi. Diğer bir ifade ile, felsefede az önce isimlerini andığımız gibi bazı düşünürler, zaman ile insan arasındaki ilişkiyi, evren veya nesneler ile zaman arasındaki ilişkiden farklı görmüşlerdir
Yorumlar