Bölüm 6: Varlık ve Hiçlik
Varlık ve hiçlik problemi metafizik ve ontoloji ile özdeş olan felsefenin özüdür;
felsefe metafizik ve ontoloji demektir,
ontoloji ve metafizik felsefe demektir;
onlar özdeş olmaları bakımından Bir ve aynı şeydir.
Metafizik ise en temelde “varlığın neden oluştuğunu?”, “varlığın özünün ne olduğunu?” veya “varlığın ilk ilkesinin ne olduğunu?” sorgular.
Bir başka ifadeyle metafizik varolanların Varlığını sorgular (Heidegger 1976; 100).
Bu sorgulama içerisinde tek bir varlık kavrayışı açığa çıkmaz, her bir çağın filozofları kendi problemleri çerçevesinde varlığı yeniden tanımlar.
Örneğin, Antik Grek düşünmesinde varlık varolanların Varlığı ile açıklanırken; Skolastik düşünmede varlık varolanların ötesinde transandantal olan ile açıklanır; modern felsefede ise varlık bilgi/episteme probleminin gerisine itilir ve ön plana bilgi problemi çıkarılır ve varlık episteme bağlamında değerlendirilir.
Fakat tüm bu yaklaşımlar için ortak olan problem varlığın bir bütün olarak değerlendirilmesidir.
Şu diye gösterilebilen bir varolan açısından değil tüm varolanların Varlığı açısından varlık düşünülür.
Bu anlamda metafizik tekil bir varolanı değil, bir bütün olarak Varlığın anlamını, özünü inceler.
Metafizik, şu diye gösterilebilen varolana yönelik değil, varolanların bütünü olan Varlık üzerine, ilk ilke üzerine soru sormaktır.
Aristoteles tarafından metafizik “ilk felsefe”, “ilk ilke”nin veya “ilk ilkeler”in bilimi olarak adlandırılır.
Bu ilk ilke veya ilkeler aynı zamanda tümelin bilgisidir (Aristoteles 2014: 981a20).
Aristoteles’ten önce ---- varlık üzerine düşünmek felsefe olarak adlandırılırken,
Aristoteles’ten sonra ----varlık üzerine düşünmek metafizik adıyla adlandırılır.
Aristoteles için metafizik varlığın, bir başka anlamda ilk ilkenin, nedenlerin bilimidir.
Hem varolanlarla hem de varlıkla ilgili olması bakımından bütünü, tümeli kapsar.
Bu nedenle metafiziğin konusu en tümel cins ad olan varlıktır.
Varlık hep varolanlarla ilişki içerisinde düşünülür, bu ilişki ya varolanların varlıkla ilişkisi ya da varlığın varolanlarla ilişkisidir.
Her iki yaklaşım açısından da varlık hep varolanlarla ilişki içerisindedir.
Mesela
Platon felsefesinde ilke olarak en üst varlıktan, iyi ideasından, hareketle varolanlar açıklanırken; Aristoteles metafiziğinde varolanlardan, tekil tözlerden hareketle ilke olarak varlık açıklanır.
Fakat her iki farklı düşünmede ortak olan, varlık ve 1. Varlık problemi Metafiziğin en temel problemi varlık ve hiçlik problemidir.
Fakat her iki farklı düşünmede ortak olan, varlık ve düşünme veya sessizlik ile kavranabilir.
Antik Grek düşünmesinde varlığın özünde sessizlik vardır (Heidegger 1993b: 54).
Sessiz olmak saklı olmaktır ve saklı olan ilk ilkedir.
Antik Grek düşünürleri ilkin bu ilkeyi doğa temelinde temaşa edip, varlığı doğadaki bir töz ile açıklamışlardır. Bu töz su, hava, ateş, sayı, karşıtlık olarak varolur.
Bu tözler varolanların ilk ilkesidir.
Antik Grek düşünürleri içerisinde ilk neden olarak varlığı yukarıda ifade edildiği gibi tek bir ilke yerine karşıtlık ile kuran düşünür Empedokles’tir.
Empedokles tek bir hareket kaynağı değil, karşıt olan sevgi ve nefreti varlığın ve hareketin kaynağı kabul eder.
Antik Grek düşünürleri varlığı iki anlamda kavradılar: Hep orada olan olarak physis-doğa ve her ne ise öyle olan ve sürekli olduğu şey olan öz-ousia (Heidegger 2000: 67).
Antik Grek düşünürleri varlığı physis olarak kavradıklarından, physis ile kendini kendinde olduğu gibi göstereni anladılar.
Fakat varolanların Varlığının physis ile kavranılmasının mantığa, kategorilere indirgenmesiyle varlık unutuldu; çünkü, öz varlığı öncelediğinden varlığı unutmaya neden olur (Heidegger 1973: x).
Böylece varlığın öz veya mantık ile kavranılmaya çalışılması varlığın ne olduğu problemi üzerinde Grek dogması oluşturur.
Bu dogma açısından varlık öz olarak kavranır.
Aynı zamanda bu dogma physis’in varlıkla olan ilintisinin de terk edilmesine neden olan değişimdir.
Aristoteles’in kategoriler ayrımı ile physis madde ve form olur, hakikat olur.
Daha temelde mantık ve varolan ayrımı ile mantık varolanların temsiline dönüşür, varolanlar ve mantık ayrımı başlar.
Oysa Antik Grek düşünmesinin kökeninde bu türden bir ayrım söz konusu değildir.
Antik Grek düşünmesinin başlangıcında olduğu gibi varlık varolanların ilk ilkesi olarak kavrandığında, varlık physis niteliği kazanırken; buna karşın varolanlardan koparılmış bir mantık ile kavrandığında öz ile açıklanır.
Böylece mutlak öz temelli özdeşlik, varlığın kendi kendisi ile hep aynı kalan öz’ü belirleyen ilke olarak varlığın unutulmuşluğunun da tarihini başlatır.
Oysa, Antik Grek düşünmesinin başlangıcında varlık saklı olanın kendini açığa çıkarması olarak physistir ve her açığa çıkarmada da yine kendini orada olan olarak saklar.
Bu saklı olanı physis’i açığa çıkaracak olan ise temaşadır, düşünmedir. Physis felsefenin başlangıcında olandır, metafiziktir, metafizik olarak felsefedir (Heidegger 2000: 4).
Physis her yerde deneyimlenebilir olandır, gökyüzünde, denizin dalgalanmasında, bitkilerin büyümesinde, doğumda; physis belirendir, doğan, açımlanan olarak varolanların Varlığının bütünlüğüdür. Bu nedenle her şey bir physistir. Doğa, insan Tanrı vb. (Earle 1958: 86).
Orada belirecek olan her şey olması nedeniyle physis sadece doğa olarak varolanların bütünlüğüdür.
Heidegger physis’in varolanların bütünlüğü anlamının, terimin Latince’ye çevirisinde anlam kaybına uğradığını ifade eder.
Bu anlam kaybı varolanların bütünü olarak kavranan physis’ten salt doğa anlamına doğru bir geçiştir.
Oysa varolanların Varlığı asla sabit olmaması nedeniyle öz ile değil, “orada olan” ile kavranabilir, “mevcut olan” veya “olacak olan” değildir.
“Orada olan” saklı olandır.
Antik Grek düşünmesinde physis logos ile varlığın birlikteliğinde düşünülür.
Bu birlik özellikle Heraklitos ve Parmenides’in felsefelerinde temellenir.
Heraklitos düşüncesinde varlık sürekli oluş halinde olduğundan, varlığın anlamı physis olarak değişim ve “orada olma” ile uyumludur.
Antik-Grek düşünmesinde orada olanın kendini açığa çıkarması physistir.
Felsefe de öz’ün açığa çıkarılması olmayıp, orada olanın şiir ve düşünme ile açıklanmasıdır.
Antik Grek felsefesinden sonra varlığın physis ile açıklanması değişime uğrar ve bu değişimin ilk izleri Sokrates felsefesinde açığa çıkar.
Sokrates için, varlık bütün düşüncelerimiz arasında en genel olandır (Plato 1997a: 186); en genel olması anlamında değişmez olandır, değişmez olan ise özdür.
Physis ise değişime tabi olandır.
En genel olanın problemi ise varolanların Varlığı olmayıp, yaşamdır.
Sokrates için felsefenin problem nesnesi yaşamdır.
“Varlık nedir?” sorusu, “yaşam nedir?” sorusu ile yer değiştirir.
Böylece varlığa yönelik tümel, bütünlüklü bir temelden pysisten uzaklaşılır, tekil bir varolan insan üzerinden varlık açıklanır.
Sokrates sonrası felsefede yer alan Platon içinse varlık ideadır.
En yüksek “idea” ise en yüksek derecedeki “iyi ideası”dır (Heidegger 2002: 71).
Bu en yüksek idea aynı zamanda varlığın kendisidir.
En yüksek gizlenmemiş olan varlıktır.
Varolanlar bu en yüksek ideanın ışığında kavranabilir.
Diğer tüm şeyler de bu ışığın kaynağında görülebilir, mağara metaforu bakımından bu en yüksek idea karanlığı aydınlığa çeviren ve gerçekliğin görülmesini mümkün kılan güneştir.
Platon için görmek iki şekilde gerçekleşir: duyular aracılığı ve felsefe ile.
Birinci anlamı ile görmek sanı iken, ikinci anlamı ile görmek felsefi bilgi ile mümkündür.
Bu anlamda idealar felsefenin objeleri olarak görülebilir ve kavranabilir olan şeylerdir.
Fakat ideaların görülebilmesi de en yüksek idea olan iyi ideasına bağlıdır (Heidegger 2002: 76).
Platon için, varolanlar yalnızca görülebilir, bilinebilir olmalarını değil; aynı zamanda ne olduklarını da iyi ideasına borçludurlar (Platon 1997: 509a 9b 10).
Platon bu yetkilendirmeyi Sofist 547d-e’de şu şekilde ifade eder: “(…) herhangi bir başka şey üzerinde etkili olmak, ya da önemsiz bir etkileyicinin en küçük etkisini bile kendinde duymak gücüne, doğası gereği sahip olan her şey, isterse bu gücü bir kez kullanmış̧ olsun-hakikaten vardır; çünkü, varlıkları tanımlayan tanımı şöyle koyuyorum: Varlıklar, güçten başka bir şey değildir.”
Platon için hakikat iyi ideası altında görülebilir olan şeydir.
Bu nedenle Platon’un iyi ideasını değer, kültür ve etik olarak kavramak hatalı olacaktır; iyi ideası tümel olan varlıktır, diğer her şey iyi ideası açısından varlık kazanırken veya iyi ideası ile değer kazanırken, iyi ideası kendi kendisi ile tanımlanır.
Platon’un Sofist diyaloğunda varlık ve yokluk bir ve aynı şeye dönüşürler.
Platon Sofist 241d’de şu şekilde konuşur: “Demek istiyorum ki, kendimizi savunmak için, zorunlu olarak, Parmenides babamızın tezini tartışma konusu yapmamız ve yokluk’un belli bir bakımdan varolduğunu ve varlık’ın da yine belli bir bakımdan varolmadığını mutlaka kanıtlamamız gerekiyor.”
Aristoteles ise Platon’dan farklı olarak varlık problemini idea’dan değil de varolanlardan hareketle açıklar.
Bu kapsamda Aristoteles Metafizik’in V. Kitabının 7. Bölümünde varlığın dört biçimini inceler:
1) İlineksel anlamda varlık;
2) Özügereği varlık;
3) Doğru olarak varlık;
4) Kuvve ve fiil olarak varlık.
İlineksel anlamda varlık, öznesinden ayrı olabilen özelliktir.
Öznesine ait olan fakat ondan ayrı olan özellik ilinekseldir. İlinekler şeylere kendi doğaları bakımından ait değildirler. Örneğin, insan ressamdır. Burada insan tözdür, ressam onun ilineğidir.
Özügereği varlık, kategori türleri ile aynı sayıdadır. Doğru olarak varlık, kopula ile ifade edilir. “İnsan rasyoneldir.” önermesinde kopula önermenin doğru olduğunu ifade eder. Bilkuvve ve bilfiil olarak varlık, potansiyel ve aktüel olarak varlığa karşılık gelir. İlinekler sonsuz olmaları nedeniyle herhangi bir bilimin konusu değildir. İlinekler göreceli olmaları nedeniyle özneldirler ve öznel olan alan herhangi bir bilimin konusu olamaz. Bu nedenle ilineğin bilimi yoktur. Sofistler, Platon’a göre bu ilineklerle ilgilenirler. Yazın havanın bir gün serin olması bir ilinektir, fakat sıcak olması onun özüdür. İnsan için rasyonalite ve hayvanlık ilinek değildir.
Aristoteles en tümel varlığı ise “entelecheia” ile açıklar.
Entelecheia bir şeyin tutulması, devam etmesi, kendisini kendi sınırında tutması anlamında ilk ilkedir.
Bu anlamda Aristoteles için varlık ilk ilkedir.
Metafizik de ilk ilkelerin bilimidir.
İlk ilkenin ilkesi töz’dür (madde), tümel olarak öz’dür (form) ve
felsefi düşünmenin temeli de bu kendi kendisi ile aynı kalan öz’ü açığa çıkarmaktır.
Aristoteles için öz ne bizden önce orada olan anlamındadır ne de çoktan bizden önce bir şeyin içinde meydana gelme anlamındadır. Töz orada olandır. Örneğin insan orada olandır (Heidegger 1973; 6).
Töz tekile aittir, tekilde varolur.
Tekilde yer alan töz öz (tekil olan şeyin o şey olmasını sağlayan şey) olmayıp, orada sükûnet halinde olandır.
Bu anlamda, tekil olanın öz’ü yoktur, yalnızca egzistensi vardır.
Öz türe ve cinse aittir.
Felsefi düşünce için bu ayrım kapsamında varlığın birincil ve ikincil nitelikleri ayrımı başlar.
Birincil nitelikleri egzistense ait olanlarken, yer kaplama gibi; ikincil nitelikler öz’e ait olur, tür ve cinse ait olur.
Örneğin tekil egzistensi bakımından insan yalnızca yer kaplayan bir varolandır; fakat, bu varolanın türsel özelliği ise rasyonel olmasıdır.
Rasyonel olmak bu anlamda egzistense ait bir özellik olmayıp türe ait bir özelliktir.
Bütün bu ayrımlar Aristoteles’in kategorik, mantık sınıflandırması çerçevesinde yapıldığından Aristoteles ile felsefi düşünce mantık ile sistemleştirilir ve kurumsallaştırılır.
Heidegger’e göre felsefi düşüncenin mantık (logic) ile kurumsallaştırılmasıyla birlikte, varlığın ne olduğu üzerine bir mantık dogması oluşturulur ve bu doğma oradan Ortaçağa ve Ortaçağdan da Modern çağa aktarılır.
Bu dogma varolanların kategorilerle ve öz ile açıklanmasıdır, öz dogması Ortaçağdan Yeniçağa geçer ve Yeniçağ epistemolojisiyle en yüksek noktasına ulaşarak varlık orada olan yerine yer kaplayan şey olarak kavranır.
Yeniçağ epistemolojisinde varlık nedir? sorusuna kategorik düşünmeyle verilen yer kaplayan şey (res extensia) ve düşünen şey (res cogitanz), gibi cevaplar; varlığın ne olduğunu bir mevcudiyet olarak belirlemekte olup, varlığı bir başka şeyin ardında bir başka yapıya “düalizme” dönüştürmekteydi.
!!!Bu yapı içerisinde varlığın bütünlüklü kavranışı kaybolur, varlık hep tekil bir varolan üzerinden episteme ile açıklanır. !!!
Örneğin, yalnızca cogito olarak insanın düşünen özü varlık olur, yer kaplayan bedeni değil.
Oysa Antik Grek düşünmesinin başlangıcında varlık varolanların Varlığı bağlamında bütünlüklü kavranmaktaydı.
Bu nedenle Varlığın bu bütüncül kavranışı Skolastik düşünmenin önemli düşünürlerinden olan Duns Scotus tarafından yeniden ele alınır.
Duns Scotus için varlık “tek sesli” varlıktır.
Bir başka anlamda varlık her yerdedir ve Bir’dir.
“Teksesli” varlık varlığın tek bir anlamının olması değildir, tam tersine “teksesliliğin” anlamı çokluğun Birliğidir.
Parmenides’ten, Spinoza’ya, Heidegger ve Deleuze’e varlığın bu tek sesliliğinin izleri görülür.
Tek sesli olması varlığın “Bir” olmasıdır.
Bütün varolanların tek bir özü hep kendi içlerinde taşımasıdır veya çokluğun tamamının varlığın sesi olmasıdır.
Hepsi farklıdır ama hepsi aynı özü taşır, varlık.
Beyazın hep farklı tonlara bürünmesi ama her dönüştüğü yeni tona beyazın kendi tonunu taşıması gibi.
Varlığın “teksesliliğinin” bir diğer önemli filozofu Spinoza’dır.
Spinoza bu çerçvede farklı bir varlık kavrayışı oluşturur.
Spinoza’nın varlık kavrayışnda da varlık “Bir”dir.
Bu “Bir” Tanrı ve Doğa’nın “Bir”liğidir.
Spinoza’nın metafiziğinde Varlık-Tanrı, biricik tözdür, kendi başına vardır.
Bu varlık, “(…) kendisini teşkil edecek başka hiçbir fikrin yardımı olmaksızın hakkında fikir edindiğimiz şeydir” (Spinoza 2004: 31).
Spinoza, tözdeki farklılaşmayı “Bir”in sıfatları olduğunu söyleyerek olumlamanın nesnesine dönüştürür.
Farklı olan sıfatlar aynı “Bir”i seslerler, özlerinde aynı “Bir”e tabidirler.
Bu nedenle Duns Scotus gibi Spinoza da “Bir” ve “çokluğu” aynı töz altında birleştirmesi nedeniyle büyük filozoflardandır.
Varlığı en tümel olan olarak ele alan bir diğer önemli filozof ise Hegel’dir.
Hegel’in metafiziği de varlığı bir bütün olarak açıklar.
Hegel için varlık “tin”dir ve bu “tin” rasyonalitenin kendisidir.
Bu rasyonalite tüm varlığın özüdür.
Bir başka anlamda varlık belli bir rasyonalite içerisinde eylemde bulunmaktadır ve varlığı anlamak demek bu rasyonaliteyi anlamak demektir.
Bu nedenle Hegel’in metafiziğinin amacı varlığı rasyonel olarak kavramaktır (Beiser 2005: 54, 55).
Bu rasyonalite, “tin” gerçekliğin de kendisi olması nedeniyle, Hegel için gerçek olan şey rasyonel, rasyonel olan şey gerçektir.
Bu rasyonelite içerisinde doğanın kendisi de rasyoneldir ve doğayı anlamak onun rasyonalitesini, “tini”ni anlamaktır.
Doğada sonsuz bir uyum, mantık vardır ve bir bütün olarak dünyayı ve onu aşan bütünün varlığın yapısında bir rasyonalite vardır.
Bu rasyonalite ise yine ancak aklın, felsefenin ışığında kavranabilir.
Bu nedenle dünyada kavranılmaz olan hiçbir şey yoktur.
Bizim bilmediğimiz veya kavranılmaz olarak gördüğümüz şeyler rasyonalitesini kavrayamadığımız şeylerdir.
Felsefenin amacı da tine ait olan rasyonaliteyi, varlığın bir bütün olarak kavranılmasını sağlamaktır.
Bu nedenle tinin metafiziğinde düalizme yer yoktur, varlıkta varolan her şey bir rasyonalite içerisinde işler ve meydana gelir.
Karşıt olarak görülen şeyler de bu rasyonalitenin zorunlu eylemlerinden başka bir şey değildir.
Bu rasyonalite ise varlığın, “tin”in kendisidir.
“Tin”i veya varlığı anlamak onun sitemini anlamaktır.
Hegel bu sitemi “Tinin Fenomenolojisi” olarak adlandırır.
Fenomenolojinin problemi hakikatin ne olduğudur.
Tümel olarak hakikati, “tin”i rasyonel bilinçle kavramaktır.
Rasyonel bilinç hakikatin bir bütün olduğunu ve varlığın tüm kısımlarında aynı hakikat yasasının işlediğini ifade eder.
Bu yasa tinin, rasyonalitenin diyalektiğidir.
Hegel’in diyalektiği varlık ve hiçlik diyalektiği olarak açığa çıkar.
Hiçlik “tin”in karşıtı, değili olur.
“Tin” kendini karşıtında, değilinde tanır.
Bu değil olumsuzluktur, hiçliktir.
Hegel’in metafiziğinde hiçlik varlığın bir bütün olarak değillenmesi olarak değil, varlığın karşıtı olumsuzu olarak açığa çıkar.
Varlık olumlanan, istenen şeydir; hiçlik ise olumsuzlanan istenmeyen şeydir.
“Tin”, varlık kendini hiçlikte, yokluk olan karşıtında tanır.
Felsefe tarihinin bütününde ise hiçlik problemi varlık problemi ile birlikte ele alınır, genel olarak da tümel varlık kavrayışı ile ilişkili olarak değerlendirilir.
2. Hiçlik Problemi
Hiçlik problemi varlıkla ilişkisi bakımından metafiziğin temel bir problemidir.
Hiçlik en açık anlamı ile varolmayandır (Hedegger 1993b: 45).
Hiçlik varlığın “Bir”liği karşısında, “Bir”liğin veya bir bütün olarak varlığın değillenmesidir.
Bu nedenle de hiçlik özdeşlik ilkesi ile tanımlanır: Hiçlik hiçliktir.
Fakat burada düşünmenin bir döngüsü ile karşılaşılmakta.
Hiçliğe bir varlık atıf edilemediği için o kendi kendisi ile tanımlanmakta, eğer hiçliğe bir varlık atıf edilebilinseydi bu durumda hiçlik hiçlik değil varlık olacaktır; şudur diye tanımlanan şey olur.
Fakat şudur diye gösterilebilen şey ise varlıktır.
Bu nedenle özdeşlik ilkesi çerçevesinde hiçlik kendi kendisi ile aynı olandır, kendi varlığından öte bir şey değildir.
Hiçliği varlığa bağlı olarak düşünmekse düşünmenin bir hatasıdır. (Hmm)
Çünkü hiçlik varlıkla olan ilişkisi bakımından değil, kendi kendisi ile olan ilişkisi çerçevesinde düşünülmelidir.
“Hiçlik yalnızca hiçliktir” (Heidegger 1993b: 45).
Bu nedenle hiçlik üzerine olan her türlü düşünme hiçliğe neden olur.
Çünkü hiçlik varlığın bir bütün olarak değillenmesi ise, ki bu olanaklı olmadığından hiçlik açıkça “şudur” diye gösterilemez.
Hiçlik -dır ile değil, -değil ile ifade edilir.
Bu anlamda varlığı ifade eden kopula hiçlik için geçerli olmamakta; çünkü hiçlik bir yoksunluk bildirirken, kopula bir varlık bildirir.
Hiçliği varolarak tanımlayacak bir kopula olanaklı olmadığından, hiçlik varolanların Varlığının, bir başka anlamda en tümel olan varlığın bir bütün olarak değillenmesine dönüşür (Heidegger 1993a: 98).
O, böylece varolmayan olur. O, varolmayan ile açıklandığında olumsuzlamanın en yüksek belirlenimi altına girer.
Hiçlik, bir başka anlamda varlığın bir bütün olarak olumsuzlanması bir idea ile olanaklı olabildiğinden ancak düşüncede, imgelemde olumsuzlanır; fakat, hiçliğin idea olarak olumsuzlanması hala hiçliğin ne olduğu hakkında bir şey söylemez.
Bu anlamda hiçlik hakkında bir şey söylemek olanaklı olmadığından hiçlik ancak özdeşlik ilkesi ile tanımlanır.
Çünkü hiçlik de tıpkı varlık gibi en tümel olandır ve mantık ilkeleri gereği en tümel olan her zaman için tanımlanamaz olandır, varlık gibi.
Bu nedenle hiçlik herhangi bir şey olamaz.
Hiçliğin kendi kendisinin dışında bir şey ile gösterilebilmesi, onun özüne aykırıdır.
Hiçliğin tam tersine; varlık bir kopula ile varolur ve hep kendi kendisinin dışında başka bir ilke veya töz ile tanımlanır.
Varlık ateş olur, su olur, idea olur, Tanrı olur, irade olur, güç iradesi olur vb.
Buna karşın hiçlik her zaman hiçliktir temaşada;
…hiçliğin kendi kendisinin dışında bir nesnesi yoktur temaşa için.
Bu nedenle kopula hiçlik için geçerli bir ilke değildir.
Çünkü kopula varlığı gösterir.
Böylece metafiziğin varlık kavrayışında “hiçlik hiçlik” olarak kopulasız kalır ve varlığın bir bütün olarak olumsuzlanmasına dönüşür.
Bu nedenle olumsuzlamanın kökeninde yer alan da hiçliktir, tersi değil (Heidegger 1993a: 105).
Hiçlik bilinebilir olan bir şey olmaması nedeniyle, aynı zamanda o sorgulanamaz olandır; çünkü hiçlik hiçliktir (Heidegger 2000: 25).
Her kim hiçlik üzerine konuşursa, o ne yaptığını bilmez; çünkü bir şey üzerine konuşabilmek için zorunlu şart onun var olmasıdır.
Hiçlik ise varlığı değil yokluğu gösterir, bu nedenle hiçlik üzerine konuşmak hiçliği değillemektir; bir başka anlamda hiçliği var kılmaktır, bu durumda da üzerine konuşulan şey hiçlik değil varlık olur.
Bu nedenle hiçlik üzerine konuşmak mantıksızdır ve her kim mantıksız konuşursa sanı, doksa içerisinde konuşuyor demektir.
Özdeşlik ilkesi ve çelişmezlik ilkesi çerçevesinde hiçlik üzerine konuşmak düşünmenin tüm ilkelerine aykırıdır; aynı zamanda, onun üzerine konuşma bütün kültür ve inancın dayandığı zemini de bozar (Heidegger 2000: 25).
Her şeyi bozan bu türden bir düşünme ise nihilizme neden olacaktır.
Bu sebeple hiçlik üzerine sorulan soruya hiçbir varolan tekabül etmez, onun yerine varolanların bütünü tekabül eder.
Bu nedenle hiçliğin problem nesnesi varolanların bütünüdür.
Fakat mantık ve onun ilkelerinin (düşünme ilkeleri) varolanlar hakkında kesin bir ölçüt sağlayıp sağlamadığı tam olarak açık değildir.
Bu şu anlamdadır, düşünmenin ilkeleri ile de hiçlik problemi üzerine konuşulamaz.
Çünkü mantığın ilkeleri varlığın ilkeleridir, hiçliğin değil.
Heidegger’e göre metafizikte hiçlik probleminin en temel sorusu, “niçin hiçlik değil de varolanlar var?” sorusudur (Heidegger 1958: 99).
Bu soru aynı zamanda metafiziğin de özüdür.
Bu soru çerçevesinde düşünüldüğünde varlık ve hiçlik iki ayrı şey değildir.
Onlar birliktedir.
Varlık çok az da olsa hiçliktedir, fakat her ikisidir (Heidegger 1958: 97).
Bu soru aynı zamanda düşünmenin de temel problemidir.
Burada dikkat edilmesi gereken, sorunun “niçin hiçlik değil de varlık var?” şeklinde değil; “niçin hiçlik değil de varolanlar var?” şeklinde varolanların bütününe yönelik olmasıdır.
Çünkü varlık varolanlara tabidir, varlığın problemi varolanların Varlığıdır.
Bu nedenle soru varolanlara yöneliktir ve soru öylesine gelişigüzel sorulmuş bir soru değildir.
Bu soru günlük yaşayışta her an sorulan bir soru değildir, fakat düşünmenin arka planında sürekli yer alan bir sorudur.
Bu soru sorulmadığı zaman varlık karanlıkta kalmakta ve şeylerin anlamı da karanlığı büyütüyordur (Heidegger 2000: 1).
Bu nedenle soru metafizik içerisindeki tüm soruları kuşatır.
***Bu soru ile birlikte hiçliğin kendisi bir problem nesnesine dönüşerek varlık kazanır. ***
Çünkü varlık anlamını hiçlik problemi çerçevesinde kazanır.
Bir başka anlamda soru, “niçin orada varolanların varolduğuna” yöneliktir.
Ne tür bir temelden varolanlar gelir: “Hiçlikten mi?”, “varlıktan mı?” “Niçin varolanlar var da hiçlik yok?” sorusu sorulmadan da varolanlar varolmaya devam edecektir; fakat bu soru sorulursa, bu soru zorunlu olarak sorulandan geriye doğru gitmeyi talep eder.
Bu nedenle soru öylesine sorulan bir soru değildir, soru metafiziğin en temel sorusudur.
Soru varolanların bir bütün olarak varlıklarının anlamını verecek olan sorudur.
Metafiziğin diğer soruları da (bir, iyi, doğru) bu sorunun cevabı üzerinde anlam kazanır.
Hiçlik problemimin tüm tarihsel anlamları da problemin Antik felsefede ele alınışı ile temellenir.
Antik felsefenin hiçlik problemine yaklaşımı “hiçlikten hiçbir şey meydana gelmez” (ex nihilo nihil fit) ifadesi ile temellenir.
Antik felsefe hiçliği varolmayan anlamında, form kazanmamış şey olarak tanımlar.
Hiçlik biçim almamış formdur, görünüşün dışında olandır.
Buna karşın varolmak ise form almakla ilgilidir.
Çünkü bir şeyin ne olduğunu gösterme onun formu olduğundan varlık hiçliğin tam tersine form kazanmış maddedir.
Parmenides hiçlik üzerine konuşmayı anlamsız bulur.
Ona göre “Varlık Bir”dir ve olmayan, hiçlik üzerine konuşmak da mümkün değildir.
Aristoteles için hiçlik bir başka anlamda boşluk mümkün değildir.
Aristoteles’e göre doğa boşluktan tiksindiğinden, doğada bir yokluktan veya mutlak boşluktan, bir başka anlamda hiçlikten söz etmek mümkün değildir.
Eğer varlıkta boşluk mümkün olsaydı madde haraketsiz olurdu, oysa madde iki halde bulunur sükûnet ve hareket.
Maddenin özünde olan haraket; eğer maddede hiçlik veya boşluk mümkün olsaydı bu durumda maddede haraket olmazdı.
Bu da maddenin bir şeyden bir şeye doğru olan sürekli devinimi ile çelişirdi.
Bu nedenle Aristoteles için varlık dört neden ilkesi kapsamında vardır ve bu dört nedenle açıklanamayacak olan yokluk, yoktur.
Varlığın dört nedeni:
1-maddi neden,
2-formel neden,
3-etkin neden,
4-ereksel neden.
Antik Yunan düşünmesi açısından hiçten hiçbir şeyin meydana gelemeyeceği için hiçlik mümkün değildir, çünkü hiçlik değil varlık vardır.
Bu varlık farklı tözlere karşılık gelse de varlık tözdür ve töz varlık olarak hep vardır.
Thales için bu töz “su”, Anaksimenes için “hava”, Herakleitos için “logos”, Parmenides için “Bir”, Platon için “idea”dır.
Antik felsefede bu tözler, tüm varolanların ilk ilkesi olan varlıktır ve varolanlar var olduğuna, hiçlikten de hiçbir şey meydana gelemeyeceğine göre hiçlik değil varlık vardır.
Ortaçağ Hıristiyan teolojisi ise Antik felsefenin “hiçlikten hiçbir şey meydana gelmez” ifadesine karşı çıkarak, hiçliği Tanrının varolanları yaratımından önceki boşluk ile tanımlar.
Bu nedenle Ortaçağ Hıristiyan teolojisinde hiçlik varolanların yokluğuna karşılık gelir.
Tanrının kendisi ise bu hiçliğe dahil değildir.
Antik Yunan düşünmesinde ise hiçlik bir bütün olarak Tanrıyı da kapsadığından onu da önceleyen bir anlama sahiptir, böyle bir yokluktan ise varlık meydana gelemeyeceğinden dolayı, hiçliğin varlığı Antik felsefe için genel anlamda mümkün değildir.
Buna karşın Ortaçağ Hıristiyan teolojisinde ise Tanrı mutlak varlık olması nedeniyle hiçliği önceler, çünkü Tanrı yoktan-hiçlikten varolanları yaratmıştır.
Hıristiyan teolojisinde “hiçlikten yaratılmış varolanlar gelir” (ex nihilo fit-ens creatum); bu nedenle hiçlik varolanlara ilişkindir (Heidegger 1993a: 108).
J. Scotus Eriugena’ya göre varlık biri hiçlik olan dört bölümden oluşur:
1) Yaratan ve yaratılmayan Tanrı;
2) Hem yaratan hem de yaratılmış olan ilk neden, idealar;
3) Yaratmayan ve yaratılmış olan varolanlar;
4) Ne yaratılmış ne de yaratan yokluk olan hiçlik.
Hiçliğin yokluk olarak açıklandığı bu yaklaşım Yeniçağ felsefesine ve oradan da modern felsefeye ve bilime geçer.
Hiçlik bilim ile temellenen modern düşünce tarafından da reddedilir (Heidegger 1993a: 95).
Modern bilimin hiçliğe yaklaşımı varlık ve hiçliğin kesin olarak bilinemeyeceği nedeniyle, hiçliği ve buna bağlı olarak varlığı felsefenin bir problemi olmaktan çıkarmaktır.
Bugün için modern bilimde hala aynı bakış açısı sürmektedir, varlık ve hiçlik bir takım spekülatif argümanlar dışında açıklanamaz, çünkü onu bilmek mümkün değildir.
Onlar anlama yetisinin alanının dışında diyalektik aklın problem alanına aittir.
Modern felsefede bilimin ilgilenmediği bu alan yokluk olarak kabul edilmiştir.
Hiçlik özünde bütün bilim türleri için ulaşılamaz kabul edilir, cins bir ad olarak bilim bir bütün olarak hiçliği reddettiğinden onun türleri de zorunlu olarak hiçlik üzerine konuşmaz; çünkü, bilimin problem alanı varolanlardır, şu diye gösterilebilecek olan bir varolandır.
Hiçliğin problemi bir bütün olarak varolanların Varlığı iken, bilimin problemi şu diye gösterilebilecek olan varolan bir varlıktır.
Heidegger için metafizik hiçliğin ve varlığın yurdudur.
Varlık hiçlikte yurt edinir.
Modern bilimin hiçlik ve varlıkla olan bu negatif ilişkisini açığa çıkaran en önemli filozof ise Nietzsche’dir.
Hiçlik problemi Nietzsche’nin metafiziğinde, nihilizm temelinde ele alınır.
Nietzsche için hiçlik hiçbir aşkın, duyu üstü değerin olmamasıdır (Heidegger 2001: 18).
Buna göre varlık da hiçbir aşkın, üstün değere bağlı olmaması anlamında hiçlikte yurt edinir.
Nihilizm sıfıra referans eder, sıfır noktası ise hiçliğe işaret eder.
Bu anlamı ile nihilizm bir hastalıktır, onun derman olduğu bir şey yoktur. O, tıpkı bir kanser hücresi gibi yok edici bir hastalıktır. Hiçlik boşluktur (Heidegger 1977: 58).
Öte yandan nihilizmin özü nihilizmden öte bir şeydir ve onun özü tarihseldir.
Bu nedenle onun özü tarihsel köklerine doğru izlenecek bir yöntemle açığa çıkarılacaktır.
Bir başka anlamda nihilizm Avrupa’nın tarihsel özünü oluştursa da onun kökleri Avrupa’nın inşa edilmeye başlandığı Rönesans sürecinin de gerisine gider.
Onun özünde yer alan temel düşünme modeli reaktif düşünmedir.
Nihilizmin özünü oluşturan temel düşünme modelidir reaktif düşünme.
(reaktif yaklaşım, süregelen zaman içinde bir problem gerçekleştikten sonra, olayın neden ve sonuçlarını incelemeyi ve aksaklıkların giderilmesi adına işin yeniden düzenlenmesini ifade etmektedir. Tabir-i caizse, iş işten geçtikten sonra önlem almaktır.)
Nietzsche için, nihilizmin özü reaktif düşünme modelinde yatması nedeniyle reaktif olan her türlü eylem özünde nihilizme bağlıdır.
Nihilizme karşı çıkmak da nihilist bir eylemdir bu anlamda (Heidegger 1958: 47).
Nihilizmin aşılması ise reaktif düşünme yapısının terk edilerek aktif düşünme yapısının inşası ile olanaklıdır.
Reaktif düşünme modeli özünde yıkıcı olması nedeniyle nihilizme ve yaşamı olumsuzlamaya neden olurken, aktif düşünme modeli yeni değerler yaratma anlamında yaşamı olumlamadır (Deleuze 1993: 63).
Nihilizm bir reaktif düşünme modelidir ve üç türe ayrılır:
1-negatif nihilizm,
2-reaktif nihilizm ve
3-pasif nihilizm.
NEGATİF NİHİLİZM En yüksek değerlerden, Hıristiyanlık, erdem, ahlak, soyluluk vb., hareketle yaşamın değerden düşürülmesi;
REAKTİF NİHİLİZM Bir şey yaratmadan hınçtan hareketle en yüksek değerlerin değerden düşürülmesi
PASİF NİHİLİZM yaşamın bir bütün olarak değerden düşürülmesi, eylemsizlik ve amaçsızlık
Pasif nihilizmin en belirgin özelliği amaç yoksunluğudur.
Her üçünün ortak özelliği ise farklı nedenlerle yaşamın değerden düşürülmesidir (Nietzsche 1968: 9).
Bu çerçevede ;
1-Batı düşünmesinin tarihi kilisenin Tanrısı adına yaşamın değerden düşürülmesine neden olan negatif nihilizmden;
2-yaşam adına en yüksek değerlerin, Tanrının, değerden düşürülmesine neden olan reaktif nihilizme ve
3-reaktif nihilizmden amaçsızlığa, çöküşe geçiş olarak pasif nihilizme neden olur.
Batı düşünme tarihi nihilizmin bu üç türünün tarihidir ve o, bu döngü içerisindedir.
İnsan yaşamını belirleyen ve yönlendiren tüm değerler ise en yüksek değerlerdir: Tanrı, ideler, amaçlar, iyi, bir, doğru vb.
Reaktif nihilizm bu en yüksek değerleri değerden düşürerek pasif nihilizme neden olur.
En yüksek değerlerin değerden düşürülmesi ise çökme ve yıkılma demektir (Heidegger 1977: 67).
Fakat Nietzsche için nihilizm basitçe çökme olarak tanımlanamaz, o tarihsel bir olaydır.
Bu nedenle, nihilizm Batı düşünmesinin iç mantığıdır.
Nietzsche Batı düşünmesinin ulaştığı nihilizmi “Tanrı öldü.” İfadesiyle açıklar.
“Tanrı öldü” ifadesi Batı düşünmesinin ulaştığı nihilizmin özüdür.
Heidegger içinse bu ifade Nietzsche’nin metafiziğinin başlangıcıdır, çünkü Trajedinin Doğuşu’nda şu ifadeye yer verir: “Bütün tanrılar ölmeli” (Heidegger 1977: 58).
Fakat Nietzsche şunu ifade eder, Tanrıyı öldüren Batı düşünmesidir, Batı düşünmesi Tanrının katilidir.
Bu cinayet nihilizmin zirvesidir.
Nietzsche’nin “Tanrı öldü” ifadesindeki Tanrının Hıristiyanlığın Tanrısına vurgu yapıp yapmadığı ise kesin olarak bilinmese de şu açıktır ki; Nietzsche’nin düşünmesinde, Tanrı genelde duyu üstü dünyayı tanımlamada kullanılır.
Tanrı, idealar ve ideaların gerçekliği için kullanılan isimdir.
Bir başka ifadeyle duyu üstü dünyanın, idealar dünyasının gerçekliğini ifade etmede kullanılır (Heidegger 1977: 61).
İdealar dünyası, değişebilir olan duyular dünyasına karşıt olandır.
İdealar dünyası ≠ duyular dünyası
Heidegger’e göre Nietzsche’nin “Tanrı Öldü” ifadesinin anlamı, duyuüstü dünyanın geçerliğini yitirmiş olduğudur.
Bir başka anlamda, duyu üstü dünyaya, idealar dünyasına vurgu yapan Platon felsefesi veya Platon felsefesi olarak okunabilecek Batı felsefesi sonlanmıştır (Heidegger 1977: 61).
Nietzsche’ye göre Hıristiyanlık dünyası nihilizm temeli üzerinden doğar.
Hıristiyan dünyası kilisenin dünya-politik fenomenin tarihidir.
Bu ayrım üzerinden Nietzsche Hıristiyan dünyası ile Hıristiyanlık inancını birbirinden ayırt eder.
Bu ayrım çerçevesinde Hıristiyan olmayan biri de Hıristiyan dünyasını olumlayabilir; çünkü, o güç anlamındadır.
Öte yandan Hıristiyanlık inancına bağlı bir yaşam ise Hıristiyanlık dünyasını zorunlu kılmaz (Heidegger 1977: 63).
Hıristiyanlık dünyası daha çok kilisenin doktrinleri ile inşa edilen dünyadır ve özünde güç vardır.
Hıristiyanlık dünyası kilisenin nihilisttik bir akımdır; çünkü, kilise Tanrının kurallarına göre değil, duyulur dünyanın kurallarından en temel kural olan “güç iradesi”ne göre faaliyette bulunur.
Bu nedenle, kilise Tanrının yasalarına göre değil, Tanrı kilisenin ihtiyaçlarına göre tanımlanır.
Öte yandan Nietzsche kendi felsefesini Batı metafiziğine muhalif olarak görürken,
Heidegger Nietzsche’yi Batı felsefesin son metafizikçisi olarak görür; varolanların Varlığının ilkesini “güç iradesi” ile temellendirmesi sebebiyle.
Heidegger’e göre Nietzsche’nin metafiziği, metafiziği yeniden düşünme alanına getirerek duyuüstü alanda temellenen metafiziği yeniden doğru bir konumda fizik alanla ilişkili konumlandırır.
Bir başka anlamda Skolastik metafizikte olduğu gibi fizik alandan kopuk metafiziği, yeniden fizik alanına bağlı olarak konumlandırır.
Metafiziğin bu doğru konumlanmasından da nihilizmden kurtuluş mümkün kılınır, yeni değerler yaratma anlamında.
Yeni değerler yaratma ise güç ile bağlantılıdır (Nietzsche 2007: 4).
Nihilizm yalnızca modern çağın bir hareketi değildir.
Bu nedenle, Heidegger’e göre Nietzsche isminin nihilizmle özdeş kılınması tarihi bir hatadır; çünkü hiçlik Batı düşünmesinin tarihidir.
O, birisine ait kılınabilecek herhangi bir doktrin ya da fikir değildir.
**Nihilizm, Batı düşünmesinin kaderinde sürekli devam eden olayların artık güçlükle tanınmasında kullanılan tarihi bir düşüncedir. **
Bir başka anlamda devam eden temel değerlerin artık anlamını yitirmesi ile görülen temel bir harekettir.
Bu nedenle nihilizm bir döneme, çağa veya kişiye sabitlenebilecek bir düşünce değildir.
Nihilizm bir çağın değerlerinin bir sonraki çağda anlamını yitirmesi ve görülmemesi anlamındadır.
Bu tanım çerçevesinde Batı düşünme tarihi değerlendirildiğinde, Batı düşünmesinin tarihi aynı zamanda nihilizmin tarihidir; varlığın tarihi de aynı zamanda hiçliğin, nihilizmin tarihidir.
Bu sebeple, nihilizm özünde Batı felsefesinin, düşünmesinin tarihidir.
Batı düşünmesi sürekli yeni değerler yaratarak önceki değerleri yıktığından özünde nihilist bir düşünmedir.
Yeni değerler yaratma anlamında nihilizmin üç temel aşaması vardır:
1-yeni değerlerin kurulması,
2-eski değerlerin değerden düşürülmesi ve
3-değerlerin yeniden değerlendirilmesi.
Bu yeni değerlerin konumlandırılması problemlidir.
Bu nedenle nihilizm mevcut tüm değerlerin özünün veya doğasının yeni değerlerle ters çevrilmesidir.
Örneğin, en yüksek değer olan Tanrının transandantal mutlak iyi olan özünün, dünyevi amaçlar için değerden düşürülmesi ve araçsallaştırılmasıdır.
Modern düşünme ile başlayan insanın yeni bir değer olarak açığa çıkması ile birlikte eski değer olan Tanrının değerden düşürülmesi bu üç aşama çerçevesinde değerlendirilebilir.
Modern düşünme ile birlikte, Descartes ile başlayan, insan yeni bir değer olarak Tanrının yerine geçer ve bir eski değer olarak Tanrının ölümünü ilan eder.
Fakat insan transandantal Tanrı gibi
transandantal bir varolan olmadığı için,
insanın değeri de mutlak olmaz;
bu nedenle insan asla Tanrının yerine geçemez;
çünkü, insanın bir özden yoksun olan ontolojik konumu onun mutlaklaşmasına izin vermez.
Nihilizmin yeni değerler yaratma anlamı ile olumlu bir içeriğe sahiptir.
Bu olumlu anlamı ile değerlendirildiğinde varlığın tarihi aynı zamanda nihilizmin tarihidir.
Bu anlamda nihilizm varlığın kaderidir.
Batı düşünme tarihinde her bir çağda varlığın eski özünün değerden düşürülerek yeni bir özünün tanımlanması vardır.
Bu nedenle “metafizik, Avrupa ve Batı tarafından belirlenmiş olan dünya tarihinin tarihsel temelidir.” (Heidegger 1977: 109).
Nihilizm kavramı bu anlamı ile yokluğu değil varlığı, yeniden var etmeyi gösterir.
Bu anlamı ile nihilizm özünde varlığın başına gelen yazgıdır; bu yazgı içerisinde varlık sürekli değillenerek yeniden yaratılır; varlık sürekli yeni bir tasarım içerisinde mevcudiyete gelir: logos olarak, idea olarak, Tanrı olarak, insan olarak, farklılık olarak.
Bu temel içerisinde nihilizm her şeyin başına gelebilir ve olumlu bir eylemdir.
Bu nedenle, nihilizmin özü aslında hiçliğin varlığın başına gelmesinde yer alır.
Nihilizmin en temel duygusal ürünü ise karamsarlıktır.
Karamsarlık hem nihilizmin bir ön safhası hem de ürünüdür.
Karamsarlık ve onu takip eden kötümserlik ise zayıflığın bir ürünüdür.
Bu nedenle nihilizme neden olan şey zayıflıktır.
Zayıf düşünme her yerde karamsarlık ve kasvet, her şeyde başarısızlığın bir temelini görür ve her şeyin nasıl ters çevrildiğini bilmek ister.
Buna karşın güçlünün karamsarlığı da hiçbir yanılsamanın olmadığı etkisi altındadır.
Neyin tehlikeli olduğunu algılar; fakat, onu örtmek istemez.
Bu anlamda güçlünün karamsarlığının en temel özelliği sabırsızlıktır.
O, analitik olarak fenomenlere nüfuz eder, koşulların ve gücün bilincini talep eder; her şeye rağmen tarihsel konum üzerinde efendi olmayı garantiye alır.
Nihilizmin bir bilinç ediminden daha çok bir ruh hali olarak açıklanması ise Heidegger ve varoluş filozofu olan Sartre’da anlam kazanır.
Heidegger için hiçlik, varolanın Varlığına aittir (Heidegger 1993a: 108).
Heidegger’e göre hiçlik ve varlık birlikte kavranabilir; çünkü hiçliğin özü varlığa aittir ve bu öz nihilizmin kaynağını, varlığın unutulmuşluğu, gösterir.
Bu kaynak Batı düşünmesindeki nihilizmin temeli ile varlığın unutulmuşluğu arasındaki anlamlı bağı açığa çıkarır ve nihilizmin aşılmasını olanaklı kılar.
Nihilizmin aşılması metafizik düşünmenin yeniden açığa çıkarılması ve onun varlık ve hiçlikle olan derin bağının sorgulanması ile mümkündür.
Heidegger için nihilizmin kökeninde varlığın unutulması yer alır.
Bu bağlamda nihilizmin aşılması da düşünmenin varlıkla olan kökensel irtibat kurulması ile mümkündür.
Düşünmenin varlıkla olan yapıcı bağı kurulduğunda metafizikte yeniden düşünme alanına dahil olacaktır. Bu çerçevede nihilizmin aşılması metafizik düşüncenin restorasyonu ile olanaklıdır (Heidegger 1958: 87).
Bu restorasyon hem hiçliğin hem de varlığın birlikteliğinin yeniden kurulması ile oluşur.
Öte yandan Heidegger için hiçlik Dasein’in ontik ontolojik konumunda açığa çıkar.
Tanımlanamayan hiçlikle ancak ve ancak Dasein’in egzistansiyal konumu içerisinde karşılaşılır.
Heidegger Varlık ve Zaman’da hiçliği Dasein’in egzistansiyalitesine uygulayacaktır, kaygı olarak.
Dasein’in hep orada olan varlığını hiçlik anlamlı kılacaktır.
Hiçlik Dasein’in ontolojik konumu içerisinde ruh hali ile temellenir.
Dasein herhangi bir şey ile meşgul olmadığı zaman, hiçlik bir bütün olarak onun üzerine gelir.
Bu anlamda Dasein hiçlikle can sıkıntısı anında karşılaşır.
Bir şeyle meşgul olunduğu zaman ise can sıkıntısı uzaktır.
Gerçek can sıkıntısı varoluşu bir bütün olarak sarar ve her şeyin anlamını kaldırır, her şeye karşı bir “kayıtsızlık” ilgisi oluşturur.
Bu türden bir can sıkıntısı da varolanları bir bütün olarak açığa çıkarması nedeniyle, yine bir bütün olarak varolanların değillenmesine neden olur.
Can sıkıntısına neden olan en temel ruh hali ise kaygıdır.
Kaygı Dasein’in dünya içindeki ontolojik konumundan kaynaklanan temel ruh halidir.
Dasein’in dünya içindeki ontolojik konumu orada olan bir varolan olmasıdır.
Orada olan bir varolan olması Dasein’i özü belli olan diğer varolanlardan ayırteder.
Bu ontolojik konum kaygı olarak açığa çıkar, hiçlik de bu kaygıda kendini açığa çıkarır (Heidegger 1993a: 102).
Fakat kaygı hiçliği elde etmenin bir yolu değildir.
Hiçlik ne bir objedir ne de varolandır.
Hiçlik temel bir ruh hali olan kaygı ve can sıkıntısının neticesi olarak açığa çıkar ve varolanların bir bütün olarak olumsuzlanmasına neden olur.
Buna ilaveten hiçlik, her ne ise o olarak varolanlara açık olmayı da olanaklı kılar.
Bu açıklık hiçliğin olumsuzlanması ile mümkün olur.
Bu anlamda olumsuzlamanın nedeni hiçliktir, hiçliğin nedeni olumsuzlama değildir.
Bu nedenle Heidegger, hiçliği Dasein’in ontolojik konumuna içsel kılar.
Sartre ise hiçliği varoluşun tek dayanağı, insanın dünyadaki tek çıkış yolu olarak gösterir.
Kendinde varlık olan insan dışındaki şeylerde şuur olmaması nedeniyle, onlar için hiçlik mümkün değilken; kendisi için varlık olan insan için hiçlik anlamlı bir muhtevaya sahiptir.
İnsan doyumsuz olan tutku ve arzuları nedeniyle hep bir eksiklik içerisinde yaşamaya mahkumdur.
Sartre için insanın doyumsuz olan tutkuları “hiçlik” problemi ile bağlantılıdır.
Bu nedenle insan herhangi bir doğa yasası ile kavranamaz.
İnsan bir dünya kurar ve yine gerektiğinde kurduğu bu dünyayı olumsuzlar, hiçler.
İnsanın varoluşu da bu hiçlik içerisinde saklıdır, çünkü insan kendi içerisinde taşıdığı bu hiçlik nedeniyle kendi özünü kendisi varoluşundan sonra kurabilmektedir.
Bu anlamı ile Sartre’da hiçlik, insanın kendi özünü sonradan kurabilmesini mümkün kılması nedeniyle müsbet bir manaya sahiptir.
Hiçlik dünyaya insan varoluşu ile birlikte gelir.
İnsan gerçekliği varlıkta varlığın bir eksikliği olarak ortaya çıkar.
Eksikliği varlığa getiren insandır; çünkü insanın kendi varlığı bir eksikliktir.
Bu anlamda insan gerçekliği bu hiçliği doldurmaya yönelik boşuna bir çaba olduğundan, bu çaba boşunadır ve başarısız olmaya mahkumdur.
Fakat tüm bu saçma içerisinde insan varlığını ve onun eylemlerini anlamı kılan da bu hiçliktir,
…hiçliği aşma çabası onun eylemlerini anlamlı kılar.
Bu nedenle insan yaratım içerisinde saçma ile başa çıkar.
Yaratım ile birlikte hiçlik kendini hiçler.
Sarte’da hiçlik kendisi için varlık olan insana aittir.
Hiçlik, insanın kendisinde eylemleriyle, düşünceleriyle ve yaratımlarıyla doldurmaya çalıştığı boşluktur.
Bu nedenle hiçlik insanın kendini var edebilmesini mümkün kılar.
“Hiçlik varlığın deliğidir, kendinde varlığın çökmesiyle kendisi için varlık meydana gelir” (Akarsu 1994: 227).
İnsan hiçlik içerisinde varolması nedeniyle kendisi ile kendinde şeyler arasındaki ayrımın farkına varır.
İnsandaki kaygının nedeni de yine hiçliktir.
İnsan hiçlik nedeniyle kendi yaşamının sorumluluğunun kendisinin elinde olduğunu kavrar, bu kavramının gerçekleşmesi ile birlikte kaygı ve korku açığa çıkar.
Sartre’a göre insan bu kaygı ve korkudan kurtulabilmek için kötü niyet içerisinde kendisini konumlandırır.
Kötü niyet bireyin kendini hiçlik karşısında aldatmasıdır.
Bir başka anlamda hiçlik ile yüzleşip kendi varoluşunun sorumluluğunu almaktan kaçıştır.
Bu kaçış hiçlik içerisinde olan bir varolan olduğunun bilinciyle otantik varoluşa dönüşür.
Otantik varoluş, hiçlik içerisinde kendi eylemlerinin sorumluluğunu üstlenmektir.
Hiçlik varlığın bağrında taşıdığı bir aşılmazlıktır, hiçlik varlıkla birliktedir.
İnsan ; hiçlik içerisinde bir varolan olması nedeniyle, insan henüz olmadığı şeydir.
O, hiçbir zaman olmak istediğini olamayacak; olmak istediğini olduğu anda, ondan olmadığı şeye geçer.
Bu nedenle insan için tamamlanmış olmak bir düştür.
İnsan şuuru/bilinci de bu hiçlik ile olanaklı olur (Mounier 1986: 195).
Varoluşçuluk tarafından olumlanan hiçliğin, yeni değerler yaratmayı olanaklı kılması anlamı ile yirminci yüzyıl Batı düşünmesinin ikinci yarısında etkili olan düşünürler tarafından da farklı kavramlar kullanılarak olumlandığı ifade edilebilir.
Hiçlik, yirminci yüzyılın ikinci yarısında mutlak, evrensel hakikatin ölümü olarak ilan edilir ve mutlak hakikatin yokluğunda yeni anlamların ve kavramların üretilmesi veya üstü örtülen anlamların açığa çıkartılması olumlanır.
Deleuze “yersizyurtsuzlaştırma”, “köksap”, “göçebelik” gibi kavramlarla varolan kavramların anlamlarının yeni bağlantılarla değiştirilerek yeniden yaratılmasını olumlar.
Derrida ise “differance” terimi ile üstü örtülen, bir başka bağlamda varolan ama yoksayılan diğer anlamın açığa çıkarılması bakımından egemen ifadenin değillenmesi anlamında, yeni anlamlar yaratmayı olumlar.
Lyotard ise Postmodern Durum adlı eserinde bilginin değişen konumu ile birlikte bilginin artık hakikati temsil etmediğini ve diğer bilgi türlerinin yanında bir meta ürün olduğunu ifade ederek, hiçliğin bir başka anlamda tek Bir hakikatin yokluğunu ilan eder.
Sonuç
Varlık ve hiçlik metafizik tarihinin en temel problemlerindendir.
Bu sorgulama içerisinde varlık varolanların Varlığı çerçevesinde en genel ve en tümel terim olarak tanımlanır.
Hiçlik ise varolanların bir bütün olarak değillenmesi ile tanımlanır.
Fakat, genel bağlamda her iki kavramın da anlamı metafizik tarihi içerisinde çağlara ve dönemlere göre farklı içerikler kazanır.
Her çağ kendi problemi çerçevesinde varlığı ve hiçliği yeniden tanımlar.
Bu tarih içerisinde Antik Grek felsefesi varlığı bir bütün olarak varolanların Varlığı, physis ve öz ile açıklar.
Bu öz Parmenides’te varlık ve düşünmenin Bir’liğidir; Heraklitos’ta logos, varolanların bir araya toplanması bağlamında söz’dür.
Platon için varlık iyi ideasıdır; Aristoteles için varlık ilk ilke entelecheiadır.
Ortaçağ metafiziğinde Duns Scotus için varlk varolanların Bir’liğidir.
Spinoza için Tanrı-doğanın Bir’liğidir; Hegel içinse tin olarak rasyonalitenin Bir’liğidir.
Bu ilkeler çerçevesinde genel anlamda varlık, varolanların Varlığı olarak Bir’liğe karşılık gelir.
Hiçlik de varlık gibi metafizik tarihinde farklı anlamlara gelse de genel anlamda varlığın karşıtı yokluk olarak tanımlanır.
Terimin olumlu veya olumsuz bir anlam kazanması ise çağlara ve çağın problemleri çerçevesinde filozoflara göre değişiklik göstermektedir.
Antik felsefe “hiçlikten hiçbir şey gelmez” ilkesi temelinde varlığın varlık olan bir ilkeden geleceğini ifade eder ve bu temel üzerinde varlığı yine bir varlık olan bir töz ile açıklar.
Ortaçağın teoloji temelli metafizik yaklaşımı ise, ilk varlığı Tanrı olarak tanımlar ve hiçliği Tanrının varolanları yaratmadan önceki boşluk ile tanımlar.
Bu nedenle teolojide varolanlar hiçlikten, yokluktan gelir; Tanrı ise mutlak varlık olarak hiçliği önceler, ilk varlıktır.
Teolojinin yokluk olarak tanımladığı hiçlik, modern bilim tarafından da benimsenir ve yalnızca varolanları problem edinen modern bilim de hiçliği reddeder; hiçliği bilimin, felsefenin konusu olmaktan çıkarır.
Modern bilimin bu tutumunu açığa çıkaran en temel düşünür ise Nietzsche’dir.
Nietzsche Batı kültürünün düşünme ilkesinin hiçlik olduğunu ve modern bilimin de hiçlik ilkesi ile çalıştığını ifade eder. Bu kapsamda Nietzsche nihilizmi üç kategoride ele alır.
En üst değerler adına yaşamın değerden düşürülmesi olarak negatif nihilizm, kilise bu ilke ile çalışır; varolanlar adına en yüksek değerlerin değerden düşürülmesi olarak reaktif nihilizm, modern bilim bu ilke ile çalışır; hiçbir değerin, ilkenin olmaması bağlamında her şeyin değerden düşürülmesi olarak pasif nihilizm, çöküşe karşılık gelir.
Yirminci yüzyıl felsefesi içerisinde ise Heidegger hiçliği Dasein’in bir ruh hali olarak can sıkıntısı ve kaygı ile açıklar.
Sartre ise hiçliğin insanın kendi kendisini, kendi özünü var etmesinin imkanı olarak değerlendirir ve hiçlik yaratıma neden olması bakımından bir değer kazanır.
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında etkin olan Deleuze, Derrida ve Lyotard’ın felsefi terimleri yorumlandığında, bu düşünürler için hiçlik evrensel, mutlak bir ilkenin yokluğudur.
Fakat bu pasif olmayı değil, etkin olmayı ve yeni kavramlar, farklılıklar üretmeyi olanaklı kılması bakımından olumlanır.
Fakat tüm tanımlar için ortak olan ilke varlık varolanların Varlığı iken, hiçlik yokluktur.
Yorumlar