Özgür kimse ölümü aklının ucuna bile getirmez ve onun bilgeliği ölüm üzerine değil hayat üzerine bir
tefekkürdür."
Spinoza'ya sormuş olsaydık, hiç kuşkusuz herhalde şöyle
cevap verirdi: "Çünkü ölümün gerçekliği yok, siz sadece varlığı zorunlu
olanlar, başı sonu olmayan şeyler üzerine düşünmelisiniz.
Her şeyde rehberiniz, yok edilmesi göçüp gitmesi mümkün
olmayan akıl olmalıdır.
Dolayısıyla ölüm hür kimse için ehemmiyeti olmayan bir
şeydir ve felsefi tefekkür için uygun bir mevzu/mesele değildir!"
Felsefesini kâğıt üzerinde bırakmayıp hayatına geçirmiş
olmasıyla kayda değer olan Spinoza…
…alemşumul bir muvafakatle…
Rönesans yazarlarının zihni de ölüm fikriyle ve onun
doğurduğu meselelerle büyük ölçüde meşgul olmuştur. Fakat tema, Rönesans
sonrası dönemde hem felsefe hem sanattan büyük ölçüde silinmiştir.
Hatta çağdaş Alman varoluşçular Kari Jaspers ve Martin
Heidegger ile birlikte, insan varoluşu ve gerçekliğe dair yapılan yorumların
neredeyse merkezine oturduğu bile söylenebilir. Her ikisi de ısrarla ölümün,
kişinin kendi ölümünün, doğru anlaşılması ve ona karşı doğru tavrın
takınılmasınm sadece halis ve hakiki tecrübenin değil, fakat aynı zamanda
dünyanın tabiatı ve mahiyeti hakkında aydınlığa erişmenin de olmazsa olmaz
şartı olduğunu ileri sürdüler.
İnsan olarak geldiğimiz ya da fırlatıldığımız bu dünya ruhun
talepleri ve ihtiyaçları için esaslı bir biçimde yetersizdir.
Tabii ve içtimai muhitmiz bir yurt olarak yabancılığıyla,
uygunsuzluğuyla bizi, ferdler olarak etrafımızda hususan insan olan herkesi
buhrana sevk eder.
Ne tabiat ne toplum bizim cevherimizdir. Hıristiyanların
söyledikleri gibi biz dünyadayız ama dünyaya ait değiliz.
Bu derinlere kökleşmiş yurtsuzluk fikri varoluşçuları batı düşünce tarihi
mirası içerisindeki idealist ve naturalist felsefelerin tam karşısına
yerleştirir.
Bilhassa Hegel'den beri idealizm kafasından hiçbir zaman
birey ve toplum, birey ve doğa, birey ve tanrı veya mutlak arasında var
olduğunu düşündüğü bir mahrem ilişkiler duygusunu çıkarmamıştır.
İdealizmin öngördüğü gerçek birey dünya bütünü içinde tecrit
edilmiş değil bilakis rengârenk ilişkiler ağıyla o bütüne methaldar olmuş bir
bireydir.
Doğalcılar beşeri değerlerin merkezini, toplumsal ve
bireysel özlemlerin kaynağını her zaman maddi doğal dünya içerisinde bulurlar.
Doğa her zaman anaçtır ve ona karşı her yabancılaşma her zaman insan adına
keyfi, akıldışı hatta günahkârca bir iştir.
Fakat varoluşçular doğadan hazzetmezler ve ondan metafizik
ilkeler çıkarmazlar.
Çünkü bizi sıkıp bunaltan şey, varlığın sınırsız gücü ve
doluluğuyla tutulup desteklenmiyor olduğumuzun temel sezgisidir.
Zîrâ bizi ezmekte olan, varlığın nihâyetsiz kudret ve
kemâlinden mahrumiyetimizin aslî idrakidir.
Bütün varlığı önceler, sarıp sarmalar ve şartını teşkil
eder. Kaygı tecrübesi bize saklı hakikati açar:
nihai teselli yoktur, her türlü çabanın sonucu beyhudedir,
akıbeti var-olmayanın uçurumudur. Bu
hakikati keşfetmek zor, hele onunla karşılaşmak
ve yaşamak daha da zordur.
Kierkegaard'ın
üzerinde durduğu gibi bu kaygı halini zayıf tabiatlar hiçbir
zaman bilmezler. Ve Alman varoluşçular en güçlümüzün bile onu nadiren bildiğini
ileri sürerler, çünkü bizler öncelikle hakikat
araştırıcıları değil rahatımıza düşkün yaratıklarız.
Bununla beraber kaygı tecrübesi halis ve hakiki kişilerin
uzak durmak istedikleri bir şey değildir; tam tersine o araştırılması ve
tahammül edilmesi gereken bir şeydir.
Bu düşünürler Goethe'nin kanaatine
kuvvetle inanırlar: "Das Schaudern ist der Menschheit
bestes Teil."4
"Kaygı ürpertisi insanın en iyi niteliğidir."
Existenz kurtuluşuna ancak mutat varlık halimizin sarsılmasıyla ve günlük hayatın
dünyasında münhasıran ot gibi yaşamanın ilk günahını aşarak ulaşabiliriz.
Şüphesiz Kierkegaard'ın ve varoluşçuluğun dindar kolunun
anlayışına göre kaygı tecrübesi çok temel bir anlamda kurtuluş için bir hazırlık
aşamasından başka bir şey değildir:
o inanç sıçramasına takaddüm eder.
Buna karşılık Jaspers, Heidegger ve Sartre'a göre kaygı
yoluyla gelebilecek kurtuluş bu dünyaya ait bir kurtuluştur ve hakikate sadık
yaşamadan kaynaklanan tecrübenin bu niteliğinden başka bir yerde aranamaz.
Kaygı herhangi bir şeyi öncelemez; o hiçliğin hakikatini
ifşa eder ve diğer bütün hakikatlere dair idrakimizin temelini teşkil eder.
Hakiki durumumuz bir maruz kalma, açık durma durumudur:
gerçekte biz tesadüf ve kör kazanın rüzgârları karşısında savunmasız ve
çırılçıplağız.
Onlar, üzerine hücum ettiğimiz
ve behemehal harap olduğumuz bir duvara benzer.
Biz onlan değiştirenleyiz, fakat onlan ancak vuzuha kavuşturabiliriz, izah
edebilme yeteneğimiz olmaksızın veya
onlardan başka bir şeyi çıkarmaksızm.
hayatın kaçınılmazı ve oluşturucusu olan bu durumlar suç,
ıstırap, çatışma, tesadüf ve ölüm tecrübeleridir. Bu tür tecrübeler kavramsal
çözümlemelerle anlaşılamaz; tazammun ettikleri şeyler gündelik mantığımızdan
saklı kalır.
Bize varlığımızın sınırlarını faş eden ve halis ve hakiki
hayatın kaçınılmazı ve oluşturucusu olan bu durumlar suç, ıstırap, çatışma,
tesadüf ve ölüm tecrübeleridir
Bu tür tecrübeler kavramsal çözümlemelerle anlaşılamaz; tazammun ettikleri şeyler gündelik
mantığımızdan saklı kalır.
En uç ruhi açık durma hali ölüme açıklıktır ve ölüm sınır
durumların en nüfuz edilmez olanıdır
gerçekliğe en derin yakınlık aynı zamanda gerçek kazaya
hazırlık
O halde ölümü nazarı itibara almanın, yaptığımız hesaplarda
göz ardı etmemenin verimli yolu hangisidir? Kendi ölümümüzü büyük önemi olan
bir hadiseye nasıl çevirebiliriz? Karl Jaspers ve Martin Heidegger neticede
aynı cevabı verirler:
Sadece hayatın bir sonu olarak değil, hayatın kurucu
oluşturucu bir parçası olarak ölüme dair canlı bir kavrayışa sahip olmalısınız.
Ölüm hayatın içerisinde inkân gayrikabil bir hadisedir.
Esasen Heidegger'in ifadesiyle ölüm aynı zamanda "en şahsi, en ayrı, bağımsız ve aşılamaz geçilemez
bir saklı imkân"dır.7
Bir kere ölümün gerçekliğini hayatın en büyük saklı imkânı olarak kavramayı
öğrendiğimizde ne sadece edilgin bir şekilde biyolojik bir türün göçüp gitmesini beklemek, ne onun üzerine karar kara
düşünmek, ne de onun gelişini çabuklaştırmayı istemek zorunda kalınz. Ölüm o
zaman ne bir dost ne de bir yabancı olarak görülecektir.
Ama yine de arkada/geçmişte kalan için bu iki dostun
vaktiyle sürdürdükleri münasebetin yahut irtibatın temadisi esrarlı olsa bile
hâlâ gerçek bir anlamda mümkündür.
Bu münasebet veya irtibat gayrimaddi olması ve gerçekte
dille sınırlı olmaması nedeniyle zorunlu olarak tarafların bilfiil huzurunu
gerekli kılmaz/iktiza etmez.
Jaspers'i Kierkegard'ın ateşli protestanlığı ile Sartre'ın
tanrıtanımazlığı arasında bir yere yerleştirir.
Heiddeger'e göre -O hayatın saklı imkânları içerisinde
paylaşılamaz, en mücerret, en nispetsiz, irtibatsız ve bu sebepten ötürü de en
önemli ve anlamlı olanıdır.
Jaspers'e göre kaçışın olağan yollan "pozitivizm"
ve "mistisizm" tarzında ortaya çıkar.
Pozitivist genellikle Epikuros'un güvenilmez kestirmesini
takip eder ve herkesin bildiği beylik bir tekerlemeyi tekrarlar: "Ben
varken ölüm yok, ölüm geldiğinde de ben yok olacağım. Bu yüzden ölümü hiç dert
etmiyorum."
Bu korkuya, varolmama karşısındaki bu derin ürpertiye
pozitivistin ne söyleyecek sözü ne önerecek çaresi vardır.
bu derin ürpertiye pozitivistin ne söyleyecek sözü ne
önerecek çaresi vardır. O sadece "çaresiz umutsuzluğu" bilir.
Mistikler ölümsüzlüğe ya da ruhun bir merhaleden bir
başkasına geçişine inanırlar ve ölüm bir geçiş ânından, çoğu zaman arzulanan
bir gaye olarak maddi bir değişimden ibarettir.
Ölümü birçok hadise arasında sadece bir başkası, her gün
herkesin başına gelen ve muhtemelen bir gün benim de başıma gelecek ama şimdi
şu an için dert etmeme gerek olmayan bir hadise haline getirmeye çalışırız.
Bizzat bu konuşma tarzıyla bu en özel, en mahrem, en aşılmaz
geçilmez saklı imkânı kendimizden uzaklaştırma arzumuzu ele vermiş oluruz,
nihayetinde ölümden söz etmemeye dair hal ve tavırla ifade
edilen zımni bir uzlaşma ortaya çıkar.
Konu nezaketsiz, olayın kendisi kabalıktır.
Gayrişahsiliğe
bu kaçış, varoluşçuluk için bütün günahlann başı olan ilk
günahtır. O her türlü yoğun ve şiddetli hissiyatın köreltilmesi, şahsi
sorumluluktan bir kaçış, ölümü her insan teki ve onun kişiliği için en derin
endişe doğuran bir şey olarak görmeyi reddetme anlamına gelir.
Gayrişahsiliğe bu
kaçış, varoluşçuluk için bütün günahlann başı olan ilk günahtır. O her türlü
yoğun ve şiddetli hissiyatın köreltilmesi, şahsi sorumluluktan bir kaçış, ölümü
her insan teki ve onun kişiliği için en
derin endişe doğuran bir şey olarak görmeyi reddetme anlamına gelir.
Çünkü ben farkında olmaksızın kendimi bu gayrişahsi
"birisi" ile özdeşleştiririm. Böylece günlük sıradanlık içinde,
kendimizi halis ve hakiki şahıslar yapması mümkün olan şeyden özenle kaçıran veya uzak tutmaya
çalışan düşmüş varlıklar olarak yaşarız.
Unutmuşluğu farkmdalığa tercih ederiz ve hayat boş ve
manasız, sahihlik ve sahicilikten yoksun olduğu için
"Ölüm karşısında temel ve elzem kalan şey varoluşsal
olarak yapılır; zeval bulan sadece Daseindır.
Halisliği ve hakikiliği yerine getirme ya da tamamlama açısından düşünemeyiz. Hayat
tamamlanması mümkün olan bir şey değildir.
çoğunluk haddi zatında hiçbir zaman gerçekten
"kendilerine gelemeden" sadece tüketilip berhava olmuş yaşamlann
ardından ölür.
Hayatta erişilmiş her şey ölüme benzer. Tamamlanmış hiçbir
şey yaşayamaz. Tamlık için çabaladığımız kadarıyla tamamlanmış, ölmüş olana
doğru çabalıyoruz.
Hayat gerilim ve gaye, yetersizlik ve tamamlanmamışlıktır.
Heiddeger halis ve hakiki tecrübeyi elde etmek için zamanı
derunileştirmemiz, onu şahsi ve özel bir şey, saatlerin ve takvimlerin
zamanından farklı, bizim zamanımız olarak görmeyi öğrenmemiz gerektiğini ileri
sürer.
Ölüm, olgunluğun belirli bir zamana ihtiyaç duyan meyveye
ait olduğu gibi, "henüz değirin tahakkuku veya tamamlanması değildir. Tam
tersine o bir Bevorstand, bir yakınlık, her zaman doğrudan önünüzde olan bir
şeydir.
Heidegger'in Kierkegard'dan aldığı bir ifade olan ölüme
doğru var/lık, ölüm ihtimalini hayatın
mahrem bir parçası olarak gören bir hayat tarzıdır: o insanı tecrit eder, onu
geriye kendi üzerine fırlatır, ona bir kişilik olma imkânını sunar.
Kişisel ölümün tüm gerçekliği bir kez kabul edilince o an
bir aciliyet ve vazife duygusuyla şekillenir.
Kişi toplum içerisindeki varoluş bayağılığından, büyük
kalabalıkların "düşmüş" durumundan kurtulur.
Halis ve hakiki kişilik, acı ve ıstırap verici, hatta trajik
de olsa, bir Heidegger tabiri olan kararlılıkla ancak istisnai kişilerce
gerçekleştirilir. Halis ve hakiki kişilik varoluşa bu haliyle sahip olmadığı
anlamın kazandırılması gerektiğini kavrayarak kararlılığı elde eder
O kendisini şimdiki
anın boyutlarını keşfetmeye, hayatını şu veya bu bakımdan seçkin ve biricik
kılmaya adar.
Bundan böyle ne açık durmaktan ne de hiçliğin önünde
korkudan titremeden çekinir.
Tam tersine bunlar onun ekmeği ve suyu olur.
Hakikat bir davranma veya var olma tarzıdır. Varoluşsal
olarak var olmak demek hakikatte olmak demektir.
İnsan varoluşu, varlık örtüsünden sıyrıldığında,
açıldığında, ışığa maruz kaldığında hakikattedir
Bir akt olarak hakikat varlığın saklılıktan sıyrılmasıdır; o
varlığın açılması, ışıması, zuhuru, Er
Burada varoluşçuların nihai iddiası basitçe şudur: Ölümle
burun buruna yaşayan kimse sadece varlığın hakikatine dair bir kavrayış elde
etmekle kalmaz aynı zamanda o hakikat, en azından onun hakiki bir parçası olacaktır.
Ve o böylece özgürlüğü kazanmış olacaktır ki Heidegger bunu
hakikatle özdeşleştirir, Sartre'a göre ise bu, ölüm meselesinden daha büyük bir
öneme ve anlama sahip olan bir temayı içinde barındırır.
Şahsi hayat, diye devam ederiz, boşluk ve beyhudelik
duygusundan ancak toplumsal veya siyasi olana başvurarak kurtulabilir.
Bunlar hayatımıza yön vermeye yetecek kadar kuvvetli
esaslara sahip değiller.
Ölüm öyle görünüyor ki insanın sahip olduğu bütün saklı
imkânlar ve hayaller ile alay eder.
Gerçekten de ölüm olmasaydı felsefe
yapmak kolay kolay mümkün olmazdı
Din ölümün
kesinliğine karşı bir panzehirdir.
(Hayatı
seviyoruz, fakat hiçliğin de iyi tarafları var...Ebedi hayatın ne o lduğunu
bilm iyorum fakat bu şimdiki hayat berbat bir şaka.)
Ayrıca hayat
her halükârda çok çabuk sona erecektir, dolayısıyla muhtemelen var olacağımız
birkaç yıl artık var olmayacağımız sonsuz zamanın önünde tamamen kayboluverin
Dolayısıyla
hayata bu sınırsız bağlılık akıl dışı ve kördür ve ancak bütün varlığımızın
kendi başına yaşama iradesinden ibaret olmasıyla açıklanabilir.
Bu arada bu
mülahazaların teyit ettiği hususlar şu şekilde sıralanabilir:
(1) Yaşama
iradesi insanın en iç özüdür;
(2) İrade
kendi başına bilgiden yoksun ve kördür;
(3) Bilgi
kökeni itibariyle iradeye yabancı, arızi harici bir ilkedir;
(4) Bilgi
iradeyle çatışır ve bizim yargımız bilginin iradeye karşı kazandığı zaferi
alkışlar.
Eğer ölümü
bize böylesine korkunç gösteren şey var olmama düşüncesi olmuş olsaydı o zaman
zorunlu olarak henüz var olmadığımız
zamanı da aynı dehşetle düşünürdük.
Ruhun
ölümsüzlüğü umuduna her zaman "daha iyi bir dünya" umudu eklenir;
Ben doğmazdan
evvel sınırsız bir zaman geçip gitti.
Çünkü bensiz
a parte post' sonsuzluk bensiz a parte ante' sonsuzluktan daha korkunç olamaz,
bu ikisini
birbirinden araya hayat düşü denilen kısacık bir aranın girmesinden başka bir
şey ayırmaz.
Artık var olmayacağımız zaman
için kederlenmek henüz var olmadığımız zaman için kederlenmek kadar saçmadır.
bilincin
yokluğu bizce içinde kötülük banndırmayan bir durum olarak bilinir ve öyle
olduğu kabul edilir.
Epikuros
ölümü bu açıdan düşünmüş ve gayet haklı olarak, biz varken ölüm yok,ölüm varken
biz yokuz açıklaması
Yokluğu hissedilemeyen bir şeyi
kaybetmiş olmak açık ki kötülük değildir.
ötürü var
oluşun sona ermesi bizi var olmamış olmak kadar az rahatsız etmelidir.
Duyu/algı
eşlik ettiği kadarıyla bu katiyen nahoş bir şey değildir;
Yaşlı bir
insana Geriye ölümün yok edeceği daha ne vardır?
Nasıl ki bir
sarkaç çekim merkezini tekrar bularak sonunda sükûnete kavuşur ve böylece onun görünür bireysel hayatı sona ererse, hiç
kimse buradan hareketle çekim gücünün
sona erdiği sonucuna varmaz ve herkes onun her zaman olduğu gibi şimdi de sayısız fenomende faal olduğunu anlarsa (durum
burada da böyledir). Elbette sarkaçta yerçekiminin faal olmaktan çıkmadığı
fakat sadece faaliyetini görünür haile getirmekten çekildiği ileri sürülerek bu
benzetmeye karşı çıkılabilir.
illiyet
zinciri içerisinde varolan fani olandır; illiyet zinciri içerisinde varolan
fani olandır;
Fakat bu
bakış açısının üzerine çıkar çıkmaz ancak nispi olarak ve belirli sınırlar
dâhilinde doğru olarak görünürler.
Bu arada
tabiatın bireylerin hayatıyla ilgili bu tasasız ve kayıtsız tavrını böyle bir
fenomenin yok olmasının hakiki ve gerçek iç varlığa zerrece zarar vermemesine
bağlamalıyız.
Bu nizam
yüzeyel bir görünüşten ibarettir, böyle bir sürekli ortaya çıkış ve kayboluş
hiçbir surette şeylerin köküne dokunamaz, fakat ancak nispi ve hatta sadece
görünüş olabilir.
Her yerde
nazarımızdan kaçan ve bütünüyle sırlarla dolu olan bu her şeyin hakiki iç
varlığı bu ortaya çıkış ve kayboluştan etkilenmez, bilakis ondan zarar görmeden
varoluşunu sürdürür.
varlığını
zihnimizin yapısına borçlu olan, böyle bir yapı sayesinde ortaya çıkabilen bir
fenomen olabilir.
Hatta ölümü
yok oluşlan olarak görüp gayet ciddi şekilde korkan da ancak küçük, dar
kafalardır; bariz bir kabiliyetle özellikle kayınlmış olanlar bu tür
korkulardan bütünüyle uzaktır.
Platon haklı
olarak felsefenin tamamını idealar öğretisinin bilgisi, bir başka deyişle, cüzide külli olanın sezilip algılanması üzerine oturtur.
O bize
süratle değişen bu fenomenler dünyasının kendisini sergilediği zihin
melekemizin şeylerin hakiki, nihai özünü değil fakat sadece gelip geçici
görünüşünü kavrayabildiğini öğretir.
Doğanın
hakiki simgesi her yerde her zaman dairedir, çünkü o yinelenmenin kalıbıdır; esasen bu
doğadaki en genel formdur. Çünkü doğa gökcisimlerinin deveranından organik
varlıkların doğum ve ölümüne kadar her şeyde onu müessir kılar. Zaman ve onun
içindeki her şeyin dur durak bilmeyen akışında ardı arkası kesilmeyen bir
varoluş yani doğa ancak böyle mümkün hale gelir.
bilgi
kayıtsız koşulsuz değil fakat izafi bir bilgidir, kendinde şeyin değil fakat
onun tezahürünün bilgisidir.
Ben kimseye
ait değilim ve ben tüm dünyaya aitim; ona girmezden evvel onun içindeydiniz ve
çıkıp gittiğinizde onun hala içinde bulunacaksınız.
doğum ve
ölümün mütemadiyen birbirinin yerini alması sürekli bir titreşimden ibaret
görünecektir.
Öznel
yöntemiyle Kant zamanın kendinde şeye ait olamayacağı, çünkü onun algımızda
önceden teşekkül ettiği hakikatine ışık tuttu. Şimdi ölüm zaman içindedir ve
zaman içindeki fenomene aittir; fakat zaman ortadan kaldırdığımızda artık son
diye bir şey yoktur ve bu sözcük bütün anlamını kaybeder.
Plotinos: Zaman sonsuzluğun bir
sureti yani zihnimizde ebediyetin canlanmasına vesile olsun şeydir
Yorumlar