Mukaddime 2- ESTETİĞİN ÇAĞDAŞ RETORİKLERİ-2

 ESTETİĞİN ÇAĞDAŞ RETORİKLERİ

Antik Yunan tarihine nazar olunduğunda, hüsn mefhûmunun kendine mahsus bir mahiyet arz ettiği, yani herhangi bir vak‘a ve hâdiseden müstakil olmayıp bilakis onlarla rabt-ı kavi ile müteallik bulunduğu müşâhede olunur.

Nitekim Yunan san‘atının altın devrinde dahi “itidâl”, “tenâsüb” ve “simetri” gibi kıymetler birbiriyle telif olunmuştur.

Hüsn kıymetlerinin trajedya ile irtibatı ise, mezkûr devrin estetik telakkisinin hangi zevk ve meyiller üzerine müesses bulunduğunu izhar etmesi hasebiyle ehemmiyet arz eder.

Başta Platon ve Aristoteles olmak üzere hükemâ tarafından estetiğe izâfe olunan ideal, rûhânî ve işlevî kıymetler; bu sahada kaide (namos) ve kanun (kanon) nev‘inden esasların teşekkül ederek estetiğin bir nevi nesnel hüviyet iktisab ettiğini göstermektedir.

Ortaçağ’a gelindiğinde ise estetik ile riyâziyyât arasında kuvvetli bir irtibat teşekkül etmiştir. Âlem ile kozmos arasındaki nizam ve mikyâs, hüsnün sûretlere merbût olan değişmezliğini aksettirmektedir.

Nisbet estetiği, kubh ve çirkinin zıddını izhar ederek hüsnü tayin eylediğinden, Ortaçağ boyunca bu telakkî umumî bir kabule mazhar olmuştur.

Basarî unsurlarda hüsnün şerâitinden addolunan nûr, nisbet ile birlikte bir külliyet teşkil eder.

Ortaçağ estetiğinin mühim erkânından olan nûru, metafizik ve estetik sahalara tatbik eden Robert Grosseteste, hüsnün ve vücûdun menşeini kozmik cihetler üzerinden izah etmeye meyletmiştir.

Bu meyanda nûr, idrâk olunabilir hakikatin temsili olarak eşyanın görsel kıymetleriyle cisimleşerek rengin cevherî sûretini teşkil eder.

Gotik tezyînâtın en bâriz numûnelerinden biri olan Notre Dame Cathedral, Ortaçağ estetiğinde nûrun nisbet, ihtişam ve sûret ile olan münasebetini en vâzıh şekilde izhar eden bir misal teşkil eder.

Skolastik telakkîde bu keyfiyet, ilâhî vücûdun kozmik nizâmının, yani Hâlık’ın âleme neşrettiği nûr ile mânâ kazandığı fikriyle izah olunmuştur.

Romantik devre gelindiğinde ise Antikçağ’a olan teveccüh, hâzır mevzûlardan bir nevi infisal vuku bulduğunu göstermektedir.

Bu devirde hüsnün nisbet ile olan klasik irtibatı sarsılmış; estetik yargılar daha ziyade sübjektif bir hüviyet kesbetmiştir.

Hattâ kusurlu addedilen unsurların dahi değerlendirilmesi zarureti ortaya çıkmıştır.

Hüsnün ideal terkibinden infikâk etmesi, onu izâfî bir tarif dairesine dâhil etmiştir.

Tabiatın hissiyât ile müttehid melankolik hizmeti, Caspar David Friedrich’in “Man and Woman Contemplating the Moon” nam eseri misillü numûnelerde, hudutsuz tabiat ile hüsn arasındaki münasebeti takviye etmiştir.

Sanatkârın gece semâsı, seher sisleri ve harâbât manzaralarıyla bezediği alegorik tasvirler, estetik kaidelerin sübjektif bir tahavvüle uğradığını gösterir.

Modernizm ile birlikte geleneksel estetik telakkî, tenkid ve te’vil nazariyeleri çerçevesinde sual altına alınmıştır.

Bu devirde san‘at ile estetiğin birbirine kefil olma keyfiyeti zayıflamış; estetik, artık yalnız sûret üzerinden değil, hissî idrâkin tevlid ettiği haz üzerinden anlaşılmaya başlanmıştır.

Bu meyanda Immanuel Kant’ın “garazsız haz” nazariyesi, hüsnün menfaatten mücerred bir tecrübe olduğunu teyid eder mahiyettedir.

Ne var ki modern devrin mütefekkirlerinden Marcel Duchamp’ın estetik zevki ihtiyatla karşılamaya davet eden beyanı, klasik hüsn telakkîsinden köklü bir infisali ifade eder.

Artık san‘at, “ready-made” nev‘inden sıradan eşyayı dahi estetik nesne mertebesine terfî ettirebilmek kudretini kendinde bulmuştur.

Bu hususun en meşhur misallerinden biri, Andy Warhol’un “Brillo Boxes” nam eseri olup, popüler kültür imgelerinin estetik kıymet kazandığını izhar eder.

Asrî estetikte nesnenin kıymeti, yalnız hissî idrâk ile mahdut olmayıp; kavramsal, sunî ve hattâ alelade unsurların dahi estetik sahaya dâhil edilmesiyle genişlemiştir.

Arthur Danto ve Remo Bodei gibi mütefekkirlerin işaret ettiği vechile, günümüzde estetik boyut hayatın her sahasına sirâyet etmiş; lâkin bu yaygınlık, hüsnün kıymetini tenkîs eden bir hissisleşme/duyarsızlaşmayı da beraberinde getirmiştir.

Postmodern devirde ise estetik kıymetler, meta-kültürel muhtevalarla irtibatlı bir hâl almış; hüsnün kaidelerinin umumî kabule mazhar olması zarureti ortadan kalkmıştır.

San‘at eseri ile gündelik eşya arasındaki hudutlar izâfîleşmiş; kozmetik, moda ve benzeri sahalar, hüsnün ticarî bir nizâm dahilinde yeniden teşkil olunduğunu göstermiştir.

Bu minval üzere, tezyîn ve tezahhür, ferdin kendini yeniden inşâ etmesinin bir vasıtası hâline gelmiş; Charles Baudelaire’in işaret ettiği gibi, insan kendi sûretini adeta yeniden icad etme cehdine girişmiştir.

Böylece estetik, yalnız san‘atın hududu dahilinde değil, hayatın bilcümle vechelerinde tezahür eden bir keyfiyet olarak karşımıza çıkmaktadır.