ESTETİĞİN RUHÎ İMKANLARI

ESTETİĞİN RUHÎ İMKANLARI

Mutlak doğuştan hüsnün sezilişine, sürûr ile elemden muhabbete, esrârengîz vecd hâllerinden mevt ufkuna değin, beşer ruhunu derinden müteessir eden her ne varsa, beyânı müşkil, hattâ gayr-i kabil-i ifadedir. Zira onun ötesi, her dem ve her mekânda sükût ile muhît bir sahadır.  (Aldous Huxley)

Nitekim Aldous Huxley’in işaret ettiği vechile, bu hâl kelâma değil, tecrübe-i bâtıniyyeye müsteniddir.

Şu hâlde, tinsellik yalnızca bir vecd hâli yahut müteâl bir ahlâkiyetin mecazı mıdır?

Joel Kovel tarafından irad olunan bu suâl, estetik sahada tinsel imkânların hududunu tahkik etmeye sevk eder.

Bu suâle verilecek cevabın menbaı, bilhassa san‘at sahasında temerküz eder.

San‘atın taklid/mimesis olarak telakkî olunduğu ilk devirlerden itibaren, hüsn idrâkinin rûhî ve tabiî inşa içerisinde teşekkül ederek ifadesini bulması, hâlen asrımız san‘atında cari bir keyfiyettir.

Ne var ki tabiat ile tin arasındaki tefrik, bilhassa on dokuzuncu asır mütefekkirlerinin san‘atî hüsnü sual altına almalarıyla yeni bir mecrâya inkılâb etmiştir.

Tinsel olanın tabiattan infikâkı ile başlayan bu seyr-î mefhumî, san‘atta nasıl bir tinsel modelin teşekkül ettiğini sual ettirir.

Tinselliğin felsefe ve san‘at imkânları dahilinde nasıl tekemmül ettiği, sanatkâr şuurunda ne suretle bir vücûd formu kazandığı ve estetik tefekkür geleneğinde ne gibi tesirler bıraktığı, bu bahiste ehemmiyet kesb eder.

Alman felsefe geleneğinde, bilhassa Immanuel Kant ile vuzûha kavuşan hakikat ile tinsel hakikat ayrımı, bu sahada mühim bir merhaledir.

Bu ayrımı derinleştiren Wilhelm Dilthey, tin ilimlerinin (Geisteswissenschaften) tabiat ilimlerine takaddüm ettiğini beyan eder.

Zira ona göre, tinsel hakikat, haricî tesirlerin şuurda husûle getirdiği akislerden ibaret olmayıp, doğrudan doğruya tercübe-i dahiliyyenin bizzat kendisidir.

“Tabiat” ile “Tin” arasındaki tezad ise zarurî bir tezaddır.

Bu hususu Georg Wilhelm Friedrich Hegel, tinin kendi bütünlüğünü idrak edebilmek için tabiat karşısında bir mukabele hâline girmesi gerektiği şeklinde izah eder.

Tin, kendi infisâlini yine kendi içinde taşır ve bu suretle nesnellik içerisinde kendini yeniden ihyâ eder.

Tabiî hüsn ile ideal hüsn arasındaki fark da bu bağlamda mütalaa olunmalıdır.

Tin, bir beden vasıtasıyla haricî bir vücûd kazanmakla beraber, hakikatte kendi batınî/dahili/enfüsî tekâmülünü tabiatı idealleştirmek suretiyle izhar eder.

İnsan ise hem tarih içerisinde tinselliğini inşâ eden, hem de o tinselliğin mahsulü olan bir varlık olarak tezahür eder.

Bu noktada Karl Marx’ın işaret ettiği vechile, tinsel hakikat bir taraftan maddî içtimaî âmillerin neticesi, diğer taraftan insanın yaratıcı kudretinin mahsulüdür.

Böylece tarihî seyir içinde bir şuur teşekkül eder ki bu şuur, tabiatın ötesinde müstakil bir varlık sahasına malik olur.

Batınî temerküz ve tefekkür ile insan, âleme dair hayali tashih eder; onu katılaşmış maddeden zihnî surette tecrîd ederek yeni bir imago mundi (âlem tasavvuru) vücuda getirir.

Bu yeni tasavvur, estetik idrak ile tinsel formun san‘atta mündemiç hâle gelmesiyle tahakkuk eder.

Klasik san‘atta muhtevânın esası, onun müşahhas bir idea, yani müşahhaslaşmış tin olmasıdır.

Zira hakikî içsellik yalnız tinde bulunur.

Bu telakkî, Rönesans devrinde Platon tesiriyle inkişaf eden san‘at nazariyelerinde de müşâhede olunur.

Ressam, filozof ve mutasavvıf gibi, ruhu yüceltmeye matuf bir gaye güder.

Lâkin Romantizm ile birlikte bu telakkîde bir inkisâr vuku bulmuş; tin ile maddenin telifi reddedilerek daha ziyade menfî bir diyalektik inkişaf etmiştir.

Bu süreçte san‘atî hüsnün, tabiî hüsnün fevkinde olduğu ve zira tinden sudûr ettiği fikri kuvvet kazanmıştır.

San‘at ihtiyacı dahi, tinin kendi zâtını haricî bir nesnede tanıma ve idrak etme arzusundan neş’et eder.

Bu minval üzere Georg Wilhelm Friedrich Hegel, estetik şuurun kemâlini tinin kendini izhar etmesinde bulur.

San‘at, mevzularını tabiattan alsa bile, maksadı tinselliği hissedilebilir bir sûrete ircâ etmektir.

Böylece tinsel olan hissî hâle gelir, hissî olan da tinselleşir.

Ne var ki on yedinci asırdan itibaren, Kartezyen inkılâb ile birlikte Batı tefekkürü, tinsellikten tecerrüd ederek rasyonel bir benlik tasavvuruna yönelmiştir.

Bu hâl, modern ilimlerin teşekkülat-ı mevhumiyesinde müessir olmuş ve metafizik mânâdan tedrîcen uzaklaşmayı intaç etmiştir.

Yirminci asrın ikinci nısfından itibaren ise san‘atta yeni arayışlar baş göstermiş; mefhum ve zihniyet merkezli yaklaşımlara mukabil, his ve ifadenin yeniden ihyâsı temâyül etmiştir.

1981’de Londra’da tertip olunan “A New Spirit in Painting” ve 1982’de Berlin’de icrâ edilen “Zeitgeist” sergileri, bu tahavvülün mühim nişânelerindendir.

Okült telakkîde “Dünya Ruhu” mânâsına gelen Anima Mundi, modern san‘atta dahi akislerini bulmuş; sinema, edebiyat ve resim sahalarında çeşitli tezahürlerle ifadesini bulmuştur.

Bu meyanda “anima” ruhu, “animus” ise fikri temsil eder.

Netice itibariyle modern tinsellik, ferdin kendi zâtı ile temas kurması şeklinde telakkî olunmuş; bu hâl plastik san‘atlarda müşahhas bir sûret kazanmıştır.

Tinsel olan artık ne yalnızca bir taklit, ne de mutlak bir aura kaybı meselesidir; bilakis varlık ile idrak arasında kurulan derûnî bir münasebetin tezahürüdür.

Bu itibarla anima-animus telakkîsi, rengin derûnî derinliğinde tecessüm eden ve ferdin kendinden gayrısına yönelerek yeni bir âlem tasavvuru inşâ etmesini mümkün kılan tinsel bir ufuk olarak telakkî olunabilir.