1-Estetik

Estetik

Güzelin kaynağı; "O" dur.

Bütün esması güzeldir, bütün güzellikler onundur, güzeller güzeli bir habibi vardır.

Allah, güzel konuşmasını istiyor kullanından; "Kullanma en güzel kelimeyi söylemelerini söyle..." Ve kulli ibadi yekülülleti hiye ehsen. (Nisa/53)

Güzelin tarifi çeşitli şekillerde yapılmıştır.

"Güzellik akıldan doğar, ancak akıl, güzelliğin tümünü yaratan değildir. Bir de çekicilik vardır, çekicilik akıldan değil ruhtan gelir, akılcı kurallara değil, yalnız sanatçının dehasına boyun eğer. Güzellik orantılardan, bedensel ve maddesel kısımlar arasında karşılaşılan izdüşümden doğar. Çekicilik, ruhun sevgileri ve duygularının neden olduğu iç hareketlerin tekbiçimliliğinden kaynaklanır. Güzelliğin ve inceliğin birliği bir kutsal görkemdir." (Mare Jimenez, Estetik Nedir 48)

Bu güzel tarifin, akli bir tarif olduğu kanaatindeyim.

Bediüzzaman, klasik estetiğin, deyiş, üslup, styles estetiği ve fantezi estetiğinin de sınırları içinde estetik yorumlar yapar.

Onun estetik anlayışı çok geniş bir perspektife yayılır.

Käinattaki güzellikleri görmek, derin bir matematik bilgisi gerektirir.

Bunu, Einstein ödülü almış ünlü bir fizikçi söyler;

"Doğanın güzelliklerinin, derin bir matematik anlayışı olmayan kimselerin duyumsayabileceği bir şekilde açıklanamayacağını vurgulamak istiyorum, üzgünüm ama budur böyle görünüyor" (Richard Feynman, Fizik Yasaları Üzerine s. 38)

Bediüzzaman, estetik yasaları ile bir yerde birleşen matematik yasaları doğrultusunda, kainattaki güzellikleri çok derinden görmüş ve kendi belirlediği terimleri ile gördüğü bu güzellikleri göstermiştir.

Ama matematiğin bizim kafamızdaki boyutu ile değil, buradaki matematik özel bir dildir.

"Çünkü matematik sadece başka bir lisan değil, bir dil onu akıl ile yorumlamaktır; bir dil artı mantık gibi bir şey, bir muhakeme aracı. Daha doğrusu bir insanın dikkatle düşünmesi ve muhakeme etmesi sonucu oluşan bir birikimdir." (aynı eser. s. 39)

Bediüzzaman'ın matematik anlayışı, işte bu cümleler doğrultusundaki matematiktir.

Çok özel bir matematik alanıdır.

Bediüzzaman'daki matematik, birbiri içine giren üç parelelliktir.

Allah'ın, matematik yasalarına göre evreni icadı,

Käinatın ve üyelerinin, bu matematik yasalarını üzerlerinde taşıması,

Şema Açıklaması:

Bu şema, sözünü ettiğiniz "iç içe geçmiş üç paralellik" fikrini ve onun Risale-i Nur'daki merkezi konumunu göstermektedir.

1. Köken (Allah'ın Yasaları):

·        Her şey, Allah'ın ilim ve iradesindeki ezeli ve ebedi "matematik yasaları"  ile başlar. Bu, varlığın temel yazılımıdır.

2. Fiziki Alem (Tezahür & Taşıyıcılık):

·        Evren ve içindeki her bir unsur (yıldızlar, atomlar, canlılar), bu mükemmel matematiksel yasaları bir kanun gibi üzerlerinde taşır ve tezahür ettirir. Bu, "Güzellik" şemasındaki orantılar, izdüşüm ve maddesel kısımlar kısmına denk gelir; ölçülebilir, somut ve akılsal olan boyuttur.

3. İnsani Tecrübe (Okuma & Tefekkür):

·        İnsan, aklı ve kalbiyle bu yasaları "okur". Bu okuma, sadece bilimsel bir tespit değil, aynı zamanda deruni bir tecrübedir. İşte burada, "Çekicilik" şemasındaki ruhtan gelen, sanatçının dehasına boyun eğen, iç hareketlerin tekbiçimliliği devreye girer. Nesnelerdeki matematik, ruhta bir heyecan, hayranlık ve estetik bir zevk uyandırır.

4. Bütünleşme (Risale-i Nur):

" Ayni şekilde bir bilim dahisi olan Newton'un da (Principa) kitabında verdiği bütün ispatlar geometriktir." (aym eser. s. 42)

Newton, tabiatı inanılmaz yollarla anlatmaya çalışır.

Onun anlattığı yasalar, ileri düzeyde fizik ve matematik bilgileri olan kişilere yöneliktir.

Özel bir dildir.

Ama Bediüzzaman, onun çok özel insanlara anlattıklarını, sıradan Insanlara anlatacak kadar meseleyi ifade etme gücünü gösterir.

Özellikle Otuz Üç Pencere isimli eserde bakış açısının arkasında, büyük bir matematik bilgisi hakimdir.

"Manzume-i şemsiye denilen (güneş sistemi) küremizle beraber on iki seyyare, cirmleri küçüklük büyüklük itibariyle pek çok muhtelif ve mevkileri uzaklık yakınlık noktasında pek çok mütefavit (farklı) ve sürat-ı hareketleri (süratleri, hızları) çok mütenevvi olduğu halde, kemal-i intizam (tam bir düzen) ve hikmetle ve kemal-i mizanla (tam bir denge) ve bir saniye kadar şaşırmayarak hareketleri ve deveranlan ve güneş ile cazibe kanunu tabir edilen bir kanun-ı ilahi ile bağlanmalan, yani onlar Imamlanna iktidalan, büyük bir mikyasta bir azamet-i kudret-i ilahiyeyi ve vahdaniyet-i Rabbaniyeyi gösterir. Çünkü o camid cirmleri, o şuursuz büyük kütleleri nihayet derecede, intizam ve mizan-ı hikmet içinde, muhtelif şekillerde ve muhtelif mesafelerde ve muhtelif hareketlerde döndürmek, istihdam etmek ne derece bir kudretli bir hikmeti (her şeyi evrenin gayesi içinde belirleme) isbat ettiğini kıyas et. Bu büyük ve ağır işe zerre miktar tesadüf kanssa, öyle bir patlayış verecek ki, kainatı dağıtacak. Çünkü bir dakika tesadüf birisini tevkif (tutsa) etse, mihverinden (yörüngesinden) çıkmasına sebebiyet verir, başkalarıyla müsademe (çarpışmasına) etmesine yol açar. Küre-i Arzdan bin defa büyük cirmlerle (kütlelerin) müsademenin (çarpışması) ne derece dehşetli olduğunu kıyas edebilirsin." (Sözler s 308)

Gezegenlerin güneşin etrafında farklı hızlarda dönmesi konusu, fiziğin, üzerinde büyük gayretler ve emekler sarf ettiği bir konudur.

Hareket halindeki bir nesne, bir doğru üzerinde sonsuza dek giderken hareketin bir elips veya yuvarlak şeklinde kınıması konusu, kuvvetin nasıl dönüşu sağladığı fazlaca yorumlara neden olmuştur.

"Eski bilginler, gezegenlerin gökyüzündeki hareketlerini gözlemleyerek onların Dünya ile birlikte Guneş çevresinde dönduğü sonucuna vardılar. Bu sonuç, daha sonra Copernicus tarafından da bağımsız olarak keşfedildi. İnsanlar, keşfin daha önce yapıldığını unutmuşlardı. Bundan sonra araştırılacak soru şuydu: Güneşin merkez olduğu bir çember uzerinde mi, yoksa başka bir eğri boyunca mi? Ne hızla hareket ediyorlardı? Bunların cevaplandırılması daha uzun zaman aldı. Copernicus sonrası dönemler, gezegenlerin gerçekten Dünya'yla birlikte Güneş etrafında mı döndükleri, yoksa Dünya'nın evrenin merkezinde mi olduğu sorularının tartışıldığı dönemlerdi."

(Richard Feynman. Fizik Yasaları Üzerine. S. 4)

Zaman içinde bu hareketlerin varlığı tesbit edildi, ama bu hareketlerin insan hayatı ile olan bağlantısı yani hikmet tarafı görmezlikten gelindi.

Bediüzzaman, yasaları insana ve Allah'a bakan yönleri ile yorumladı.

Güneş ile ona bağlı gezegenlerin aralanındaki uzaklık yakınlığı, denge ve hikmetle yorumladığı gibi.

Hareketin, sistemin dengesine ve insanın hayatına dizayn edilmesi konusu, fiziğin gördüğünden çok daha zengin bir tespittir.

 Hareket denilen şuursuz gidişin, evrendeki ahengi ve armoniyi, harekete bağlı güzellikleri düşünmesi imkânsızdır.

Onu düzenleyen ve insana göre dizayn eden ilahi güçtür.

Bediüzzaman, fiziğin verileri ile hareketin yasaları konusundan hareketle Allah'a varan yolları belirler.

Kepler, Galileo, Newton, gezegen hareketleri konusunda uzun uzadıya düşündüler.  Onlar, hareketin nedenlerini bulmakla birlikte, itici güç konusunda fizik yasalarının yanında melekleri de görüyorlardı.

"Gezegenleri, güneş çevresinde hareket ettiren şey nedir? Kepler'le aynı dönemde yaşamış bazı kişiler bu soruyu şöyle cevaplıyorlardı. Melekler kanatlarını çırparak gezegenleri arkadan yörünge boyunca iterler. Daha sonra göreceğiniz gibi bu cevap gerçeğe pek de uzak sayılmaz. Tek fark meleklerin farklı yönlerde oturup kanatlarını içeriye doğru çırpıyor olmalandır." (Richard Feynman. Fiziğin Yasaları Üzerine s.6)

Antik sanatta yüce, modern sanatta güzellik kategorisi egemendir.

Antik sanatta  à yüce hakimdir                   

modern sanatta à  güzellik hakimdir

Antik sanatta, sonsuz olanın, sonlu olana imgelemi ile olan bir birlik ortaya çıkmıştır.

Antik = (sonsuz à sonlu)

Modern sanatta ise birincisinin tersine, sonsuz tabanında olan bir sonlu sonsuz birliği vardır.

Modern sanat = (sonlu à sonlu )

Yüce, kendi mutlaklığında güzeli, güzel, kendi mutlaklığında yüceyi kavrar.

Yüce = kendi mutlaklığında à güzeli kavrar.

Güzel = kendi mutlaklığında  à yüceyi kavrar.

Bu nedenle, güzel olmadığı takdirde yüce de olamaz.

Bu tam birlik ya da özdeşlik, birinde belirgin kategorinin yüce, diğerinde ise güzel olmasına karşın, hem antik, hem modern sanat için geçerlidir.

Esasen bu, tüm sanat için böyle olmak zorundadır.

Şemanın Açıklaması:

Bu şema, metninizdeki mantıksal yapıyı dört ana adımda özetler:

1. Tarihsel Ayrım: İki sanat dönemi, hakim olan estetik kategorileriyle (Yüce ve Güzel) tanımlanır.
2. Yön Farkı: Bu kategorilerin temelini oluşturan formüller, yönleri bakımından birbirine terstir.
• Antik: Sonsuz → Sonlu (İdealar dünyasının, maddi forma indirgenmesi)
• Modern: Sonlu → Sonsuz (Bir çiçek, bir manzara gibi sonlu bir nesnenin, ardındaki sonsuz duygu veya fikri işaret etmesi)
3. Diyalektik İlişki: İki kategori birbirinden bağımsız değildir. Tam aksine, her biri kendi mutlaklığı içinde diğerini kavrar ve içerir. Yüce, güzelliği dışlayan bir korkunçluk değil; Güzel ise sığ bir hoşlanma nesnesi değildir.
4. Kaçınılmaz Birlik (Özdeşlik): Metnin en çarpıcı argümanı burada yatar: "Güzel olmadığı takdirde yüce de olamaz." Bu, tarihsel olarak hangi kategorinin öne çıktığı fark etmeksizin, tüm sanatın işleyişine dair evrensel bir yasa ortaya koyar. Sanat eseri, bu ikisinin ayrılmaz birliğinden doğar.

Bediüzzaman'ın eserleri, yüce dir.

Antik dünyada her şey ebedi, sürekli, ölmezdir, türün ve bireyin genel kavramı bire düştüğü için sayının, hiçbir hükmü yoktur.

Modern dünyada hakim ilke değişme ve dönüşmedir.

Burada sonlu her şey kendi kendisinde olmadığından, tersine yalnızca sonsuz olanı göstermek için olduğundan geçip, gider.

Bediüzzaman'ın güzel konusundaki fikirleri, estetik tarihindeki yorum ve çeşitlerden farklılık gösterir.

Güzeli, Allah ile birlik tutar, Sanat ise güzel idesinin, onun bir kopyası olan nesnelerde ışımasını, Allah ile olan bağlantısından kopararak yorumlar.

Güzel, real ve ideal olanın iç içe geçmesidir.

İdealist filozoflara göre bütün güzelliğin ve sanatın asli kökü Allah'ır.

O, bütün güzelliğin kaynağıdır.

Temel iki kategoride yorumlarsak, yukarıdan aşağı güzel ve yansıması, aşağıdan yukarıya güzelin göndermelerde bulunması...

Allah'tan varlığa yansıyan güzellikler, varlıktan onu yansıtan güzellikler.

Bizim estetik konusunda birikimi olan aydınlarımız ne yazık ki olmamış, estetik konusunda konuşanlanmız ise batıdan alıntılarla yorumlar yapmışlardır.

Yani nakilcilikten öteye geçmeyen bir estetik mülahazalar yığınımız vardır.

1.      Çıkış Noktası: Sistem, Antik (ebedi) ve Modern (değişim) dünya görüşlerine bir cevap olarak konumlanır.

2.      Merkezi Kategori: Önceki şemayla tutarlı olarak, eserlerinin hakim vasfı Yüce'dir.

3.      Metafizik Temel: Bediüzzaman'ın tanımları (Güzel, Sanat) doğrudan metafizik bir kaynağa (Allah) bağlanır. Bu, onun sisteminin en ayırt edici özelliğidir.

4.      İki Yönlü Hareket: Güzellik, statik bir kavram değil, dinamik bir ilişkidir:

o   Yukarıdan Aşağıya (Tecelli): Allah'ın isim ve sıfatlarının yaratılışa yansıması.

o   Aşağıdan Yukarıya (İşaret/Tefekkür): Yaratılmış her güzelliğin, sanatıyla Sanatkâr'ına işaret etmesi.

5.      Zirve Noktası: İnsan: Bu sistemde "en yüce tasarım güzeli" olan insan, hem bu yansımanın en mükemmel alıcısı hem de en kapsamlı yansıtıcısıdır.

6.      Sanat Eserinin Anlamı: "Artistik güzel" tanımı, güzelliği nesnenin kendisinden ziyade, onun ardındaki tasarım zekâsına (yani Sanatkâr'ın ilmine ve kudretine) bağlar. Bir çiçek güzeldir, çünkü onu yaratanın sonsuz hikmet ve sanatının güzel bir tasarımıdır.

7.      Özgünlük Vurgusu: Şemanın sonu, bu bütüncül ve metafizik temelli sistemin, Batı'dan yapılan nakilci alıntılardan oluşan estetik yığınından köklü bir şekilde farklı ve özgün olduğu tespitiyle sonuçlanır.

Artistik güzel, güzel bir şey değil, bir şeyin güzel tasarımıdır.

En yüce tasarım güzeli, insandır.

Estetik sözcüğü, Yunanca duyum anlamına gelen "aestesis" sözcüğünden alınmıştır.

Kelime, bugün güzellik bilimi ve güzel sanatlar felsefesi anlamı taşımaktadır.

Bediüzzaman, güzelin tabiattaki varlıklara yansıması konusunda, tabiat okumaları yapar.

Güzelin öteki düşünce alemleri konusunda, sosyal hayat ve fikir hayatına yansımalarını da onda görmekteyiz.

Bediüzzaman, estetik kelimesini kullanmaz.

Bedii, bedayi, sanat'ül bedayi, hüsün, hasen, tahsin, ahsen kelimelerini kullanır.

Biçim konusundaki artistik tasarımları, estetik biçim tasarımlarına girer. (represantation)

Dehası, hüneri, hayal gücü, ve zevki ile bir estetikçinin sahip olması lazım gelen bütün ruh hallerine ve sanatçı dünyasına sahiptir.

Tasarladıklan ve gördüklerinin ötesinde, mizac olarak da estetik bir mizaç ve kişiliğe sahiptir.

O, farklı güzel üniteleri üzerinde düşünür.

Onun estetik telakkileri, dini hayattan sosyal hayata doğru gelişir.

estetik telakkiler = dini hayattan à sosyal hayata doğru

Bütün güzellikleri fark eden bir göze sahiptir.

Estetik zevkleri, hazları, heyecanları çok etkileyici ve anındıncıdır.

0, tabiatın kucağında dolaşmaktan azami zevk alan bir kişiliğe sahiptir.

Bütün tabiat öğelerinin estetik ve matematik nizamı, onun günlük hayatını, düşünce hayatını, kitaplarındaki dünyayı doldurur.

O, seyirden, yüz tiyatro ve yüz sinemadan daha büyük zevk alır.

Ama bu seyir, aylakların bakıp da görmediği, düşünemediği bir sıradan seyir değil, her şeyin belli nispet ve orantılarla, belli dengelere göre kurulan güzelliğini, bilinçli seyretmekten elde edilen bir seyirdir.

Onun, tabiatın bütün nesnelerine, birkaç değişik perspektifle bakışı vardır.

Mesela bulutlara, Ayetü'l-Kübra'daki bakışı, Münacaat'daki bakışı, farklıdır. Dağlara, Münacaat'daki bakışı, Ayetü'l-Kübra'daki bakışı, Pencerelerdeki bakışı farklıdır.

Kuşlar, çiçekler, meyveler, onlarca değişik görünümlerde hikmetle resmedilir ve yorumlanırlar.

Bütün bunlar estetik seyirlerdir.

Seyir kelimesinin sanat, felsefe, edebiyattaki yerini bilmeyen bir düşünce, varlık karşısında hayret eden, düşünen bir Bediüzzaman'dan çok etkilenmez.

Filozofların seyir konusundaki düşünceleri ve gözlemleri bilinince, Bediüzzaman'ın nerede olduğu daha iyi görülür.

O hem hayatın, hem ibadet hayatının, hem tabiattaki ilahi güzelliklerin, analitik gözlemlerini yapar ve estetik sonuçlara varır.

Onda din, lügatteki anlamı ile değil, Allah'ın dini, bütün evreni, bütün olayları ve her şeyi kuşatan bir genişliktir.

Bediüzzaman'ın, Allah'ın dergahı karşısında hayret, muhabbet, acz ve zaafıyla duruşu başka, alem karşısında "biraderlerim" dediği canlılar karşısındaki duruşu başkadır.

Bir gün, bir talebesi Sözler isimli kitabını getirmeyi unuttuğu için, almaya gitmek ister. Bediüzzaman, "nereye?" diye sorduğunda "Sözleri, unutmuşum" diye cevap verir talebe. Bediüzzaman, onu geri göndermez, "Bugün de büyük kitabı, kâinat kitabını okuyalım"der.

Bunların hepsinin ötesinde, onları kuşatan Allah'ın şuunatında, işlerindeki güzelleri analiz eder, hayret eder, ettirir. Tapar, tapindırır.

Tabiatın analitik gözlemlerini yapar.

Ve bütün felsefe tarihi taransın, onun gözlemleri kadar etkileyici, arındırıcı örneklere rastlanmaz.

Dehası, zevki, duyguları ve ülküsü benzersiz bir büyük, bir mukaddesliktir.

O, eserlerini kaleme aldığında transtadır, ruh dalgalanmaları esnasında yorumları şekillenir.

O, hem artistik, mistik, hem de fantastik hayal gücüne sahiptir.

Eflatun, aşk ve coşku olaylarıyla, şairce ilhamları derinden incelemek suretiyle güzeli, insan ruhunun en esrarlı ve ince alanları içinde çözümlemiştir.

Aristo, teorik olmaktan ziyade, deneysel bir görüşe maliktir.

Plotinos'a göre maddi güzellik, ruhsal güzelliğin ifadesinden başka bir şey değildir.

Güzellik, ruhun maddeye karşı zaferidir, yalnız ruh güzeldir.

Alman Winckelmann'a göre, güzel fikri Tanrı'dadır.

Ondan, duyulur eşyaya yansımıştır.

Yani güzel, Tanrı'nın eşyada belirmesidir.

Bu suretle o, sanatın Tanrısal yönünü yakalamış olur.

Kant, güzel fikrinin karakterini belirledi.

Schiller, sanat problemini güzelin fikir şeklinden ibaret olan iki unsuruyla, onu algılayan akıl ve duyarlık fakülteleriyle çözmeyi başardı.

Schelling'e göre güzel, sonluyla, sonsuzun uzlaşıp kaynaşmasından doğan birliktir.

Zorunlu varlıkla, özgür faaliyeti, hayat ve maddeyi tabiat ve ruhun bu ahenkli birliğini sanat eserlerinde seyrederiz.

Güzel, önceden sanatçıda vardır.

Zira deha, bu iki prensibin uzlaşmasından doğar.

 Güzeli belirten ve ilham eden sanat, esaslı bir surette dinidir.

Sanata marka ve sembollerini veren dinin organıdır.

Sanat, ruhun en yüksek bir şekilde bilinmesidir.

Onda din, felsefe ve sanat özdeştir, kardeştir.

Bediüzzaman'ın estetik görüşleri ile bu filozofun görüşleri arasında benzerlikler vardır.

Hegel, hakikatin bir belirmesi olan sanata, estetiğin, dinin ve felsefenin yanındaki yüksek yerini gösterdi.

Almanya'da estetiğe, sanata dair yazılanlar Schelling ile Hegel'den hala etkilenmektedirler.

Lipps: "Bir doğal olgu ancak sanatçı tarafından işlendikten sonra güzel olabilir" der.  İfade, biçime geçtikten sonra estetik olabilir.

Giovanni Piazzi: "Sanat evvela dine, sonra milli duygulara bağlıdır" der.

Dini olaylar, geçici ve patolojik bir olgu değildir; bu hal onların ancak çökme zamanları için gerçektir.

Tapımların ifadesi olan sanat, dinle seferber olur, onunla fakirleşir ve ölür.

Fakat toplumun başlangıcında din anlamı, sanatta bulunan doğal bir düşünce biçimidir.

Ulusal duygu da böyledir. Sanatı gençleştiren ve ayakta tutan bu duygudur; besinini dinde bulamayınca, ulusal duygular gevşeyince sanat da ulusla beraber çöker.

Dahi, kendi çağdaşları için çalışmaz.

Bediüzzaman, bu sözün doğrultusunda bir dahidir, yaşadığı dönemde anlaşılmamış, gün geçtikte büyüklüğü anlaşılan bir dahidir.

Dehanın orjinalliği Crosse'a göre, zamanından almış olduklarında değil, aldıklarını kullanış tarzında saklıdır.

Bu söz de Bediüzzaman için geçerlidir, o, zamanından aldığı bilgileri çok farklı ve orijinal kalıplarda ve biçimlerde ifade etmiştir.

Onun kullandığı estetik terim, gözlem ve imajları, kalıpları kendinden önce kimse kullanmamıştır.

Güzel'in uygunluk, ahenk, duyumsallık ve olgunluk gibi belirtileri vardır. Bunlardan birini kendinde taşıyana güzel denir.

Estetik haz, çoklukta birlik ve duyulur güzellik.

Yine çoklukta ahenk veya zihni olgunluk...

Bediüzzaman, vezin, mevzun gibi kelimeleri de güzellik ölçüsü olarak kullanır. Bu, ritm demektir.

Ritim = vezin - mevzun

Mistik güzel de, Bediüzzamın'ın güzel tasar eder.

Racher; "bir eserin güzelliği ve zenginliği sanatçının bilimsel bilgilerinin güzel tasarımlarında önemli yer işgal eden ve çevresindeki maddi ilerlemelerden değil, yaratıcı kuvvet ve duygu aleminden getirdiği ve bu alemde bulduğu inanç, gayret, irade, sevmek ve hatta nefret etmek gibi motiflerden gelir" der. Tıpkı Bediüzzamanın yaptığı gibi.

Paul Souriau, daha sonra Griveau, varlığın fizyolojik kanunlarıyla, fizik denge kanunları arasındaki tam bağlantı ve insan doğasının dış doğa ile zorunlu uygunluğu gibi yüksek önemli olan metafizik konuları işlediler.

Bu ikinci duyumlar hakkında ileri sürmüş olduğu kutupluluk kanunu ve dolayısıyla fikirlerimizle, tabiatta hakim olan düzenin parelelliği esaslarına dayanarak alemde içkin olan bir genel mantığın varlığını savunmuş ve güzel sanatları, bu mantığın çerçevesi içinde açıklamaya çalışmışlardı.

Bediüzzaman, bu filozofların ucundan yakaladığı uyumu ve evrensel ahengi, eserlerinin çok yerinde anlatmıştır.

Ancak Bediüzzaman, bu dengenin tabiatın ve insanın dışında bir külli mantığın ve aklın eseri olduğunu vurgular.

Sadece ahengi ve uyumu hissetmekle kalmaz.

Necip Fazıl da bu ahenk için şöyle der;

Kaçır beni ahenk,

al beni birlik

Artık barınamam

gölge varlıkta

Hem Necip Fazıl, hem de Bediüzzaman, ahenk ve uyumun insanı bağlayıcı iki unsur olduğunu söylerler.

Evren, ahenk ile tasarlanmıştır, bu tasarım, kişinin de kendini bu ahenge uydurmasını ister.

Mevlana'nın semai, işte evrensel ahenk ile beşeri ahengin birleşmesidir.

Bediüzzaman bunu, kulun ibadeti ile sağlar.

İbadet, evrendeki varlıkların duruşunu tasdiktir, görmektir ve onların azamet, güzellik ve tasarımına Allah için hayrettir.

Bediüzzaman'ın çok plastik bir kurgu dünyası vardır, değişiklikten hoşlanan ve kâinattaki değişimi her fırsatta vurgulayan, atalet ve tembellikten hoşlanmayan, kendi deyimi ile; "sükunetsiz misafirdir, yorulmaz ve tok olmaz yolcudur, akıl ve kalbde, kainatta dolaşan pürmerak ve püriştiyak bir seyyahtır."

O, aynı şekilde dili de en plastik şekilde kullanır.

En soyut ve mücerret alanlarda son derece seçilmiş bir yorum, değerlendirme ve felsefe yapma lisanı oluşturur.

Türk dilinde onun kalemini, dilini kullandığı alanlarda bir satır dahi söz söylenmemiştir.

Meselâ, Eskişehir Hapishanesinde yazdığı Altı Büyük Esmalar risalesinde kullandığı dil, süzülmüş, arınmış ve arıtılmış bir dildir. ???

O esmaların bir çok boyutu güzellikler, güzellikler ile esmalar arasındaki çok yönlü ilişkilerdir.

Özellikle Adl ismi estetiğin atası olan bir isimdir.

Bunlar, kendine gelinceye kadar varılmamış estetik irtifalardır.

Beşerin, yüzyıllardır ancak ismini verdiği olguları, çok net ve şaşırtan sıfatlarla, örneklerle müşahhas hale getirir.

Şiir ayıklanmış ve seçilmiş bir dil ile yazılır, dili ayıklamayan şairler, kelimeleri seçmeyen şairler büyük şiirler yazamazlar ve yazmamışlardır.

Aklına gelen her kelimeyle insanlar şiir yazabilir ama böyle ayıklanmamış bir dil ile şiir yazmak, başa pkarmaz.

Haşim'ın, Yahya Kemalin, Tanpınar'ın, Cahit Sıtkının şairlığının büyüklüğü, dile karşı seçici olmalanındandır.

Şiir, seçme bir dille yazılır. Ya felsefe? felsefe daha ciddi anlamda seçilmiş ve ayıklanmış bir dil ile yapılır.

Şiir bile felsefenin alanında çok söz söylemez, çünkü felsefi şiir yazmak oldukça zor bir iştir.

Edebiyatımızda en az şiir, felsefi şiir alanındadır.

Bu, çok özel bir alanda, çok özel bir dil ile konuşmak gerektiği içindir.

Filozoflar, kâinatın yaratılışı, insanın evrendeki duruşu, varlıkların var oluş nedenleri, Tanrı-insan, insan-Tanrı münasebetleri gibi zaten çok özel bir düşünce alanında düşünürler.

Bu yüzden felsefe, özel bir alanda, ancak özel bir dil ile yapılabilir.

Bediüzzaman'ın özellikle kullandığı dil, yani felsefe yapmak anlamında kullandığı felsefe dili, güzellikleri anlatmakta kullandığı estetik dili, bahusus İkinci Şua, Ayeti Hasbiye, Esmalar Risalesi, 32.Söz'deki estetik bahislerindeki güzel etrafında dönen müştak kelimeler zinciri, Mesnevi'ye serpiştirilmiş seküler ve mistik ve matematik güzellikleri anlattığı dili.

Yani bir konuyu irdelemek ve analiz etmek mânâsındaki dili, güzellikleri saptamakta kullandığı dili, Türk dilinde kimsenin varmadığı ve varamayacağı bir dil ve derinliktir.

Mesela, Otuzuncu Sözde filozoflar ve felsefe ile Kuran'ın mutlak ışığı doğrultusunda yorum yapan insanları karşılaştırırken kullanılan dil, çok seçilmiş, arınmış ve özel bir dildir.

Otuzuncu Söz, en gerçek muhatablarını gelecekte bulacaktır.

Bediüz-zaman, bu eserinde Ego, yani eneyi; ve zerreyi, yani atomu anlatır.

Bu iki kelime, binlerce felsefi olgu ve kavram içinden özellikle Bediüzzaman tarafından seçilmiştir.

Sadece bu iki kelimenin seçimi, Bediüzzaman'ın felsefe konusunda korkunç ve ayrıntılı meşguliyetini ortaya koyar.

Çünkü bu iki bahis, felsefenin binlerce, yüzbinlerce insanı boğan bataklığının bahisleridir.

Marx'ın doktora tezi Epikür felsefesi üzerinedir, Kilisenin, domuz dediği bu filozofun yegane iddiası, varlığı atomun hareketlerine bağlamasıdır.

Ondan bugüne kâinatı ve insanı Tanrı'dan kaçırmaya çalışan felsefeciler ve filozofların yegane dayanakları, bu akılsız, şuursuz ve kainatın külli tasarımından ve canliların her birinin tek tek tasarımından habersiz olan zerredir.

Marx'ın İkinci olarak uzerinde durduğu, insanın evrimi konusudur.

Türlerin evrimi konusunda Darvin'in kitabına, şiddetle sanılır.

Çünkü zerreyi başıboş ve gayesiz bıraktıktan sonra, insanın başıboşluğu konusu gündeme gelmiştir.

Darvin'in eseri ona bu konuda, büyük kolaylık sağlar.

Böylece oradan edindiği bilgilerle, insanı da, evreni de başıboş, Tanrısal bir denetinden uzak, olayların akışına bırakmak ister.

İnsan ruhunun ve dinlerin dayanaklarını dağıtmak ister.

Böylece hem zerre, hem de ene yani egoyu, insanı aynı garip ve kimsesiz kategoriye getirir.

Bediüzzaman'ın özellikle bu iki kavramı seçmesi, çok mantıklı, planlı ve düşünülmüş bir seçimdir.

John Ray, (1627-1705) Wisdom of God isimli eserinde, doğal teoloji alanında en etkili çalışmayı yapmıştır.

Epikür ve Lucretus'un, atom yorumları konusundaki yorumlarına katılmaz.

Atomların sapması kuramına karşı çıkarak, atomlaın kargaşa içindeki hareketinin, bildiğimiz biçimiyle doğal dünyanın düzenli yapısını oluşturamayacağını savunur.

Herhangi bir insanın der Ray, bu şahane ve hayranlık verici dünyanın, atomların tesadüfi bir araya gelişiyle ortaya çıktığına kendini inandıracak kadar budala ve akıldan yoksun olabilmesi için bir mucize gerekir (Marx'ın Ekolojisi, s. 125).

Bakınız Bediüzzaman ne der:

"Tahavvülat-ı Zerrat! (atomun hareketi) *Nakkaş-ı Ezeli'nin ayat-ı tekviniyesinin (yani canlı delillerinin) hengamındaki ihtizazatı ve cevelanıdır. (zerrenin titreşimi ve hareketi Allah'ın mahlukatı işleyen kudret elinin hareketi ve cevelanıdır). Yoksa maddiyun (Materyalistler Epikür, Lucretus, Marx ve diğerleri) Tabiiyyunların vehmettikleri gibi tesadüf oyuncağı ve karışık mânâsız bir hareket değildir." (Sözler, s. 741)

*(burada özellikle Nakkaş'lık fiilini kullanır, çünkü bir nakkaş, elinde bir nakış aleti ile gerek boyayı, gerek altını çok itinayla bir kağıt üzerine veya metal üzerine işler, bir yanlış yapması tasarımı bozar. Allah da zerreleri, üstelik cansız olmayan canlı ve hareketli zerreleri, canlıların oluşumunda ve tasarımında kullanır. Nasıl bir bilezikteki, bir işlemedeki tasarım dikkatli bir nakkaşı gösterirse, varlığın dokunması da belli bir biçimin üzerinde işlemektir, dolayısıyla bu nakkaş kelimesi özellikle seçilmiştir.)

Bu giriş cümlesinden sonra Bediüzzaman'ın, olaya daha yakından bakan bir cümlesini alalım;

"Her zerrede hem hareketinde, hem sükunetinde iki güneş gibi iki nur-ı tevhid (Allah'ın birliğini gösteren, birleştiren Allah'ı gösteren ışık) parlıyor. Çünkü her bir zerre, eğer memur-ı ilahi olmazsa ve O'nun izni ve tasarrufu ile hareket etmezse ve ilim ve kudretiyle tahavvül etmezse o vakit her bir zerrenin nihayetsiz bir ilmi, hadsiz bir kudreti, her şeyi görür bir gözü, her şeye bakar bir yüzü, her şeye geçer bir sözü bulunmak lazım gelir. Çünkü anasırın her bir zerresi (atomu) her bir cism-i zihayatta (canlı her cisimde) muntazaman işler veya İşleyebilir. Eşyanın intizamatı ve kavanin-i teşekkülatı (her birinin biçimlenme kanunlan) birbirine muhaliftir (birbirinden farklıdır). Onların nizamatı (kuruluş düzení) bilinmezse, işlenilmez, işlenilse de yanlışsız yapılmaz. Halbuki yanlışsız yapılıyor. Öyle ise, o hizmet eden zerreler ya bir ilm-i muhit (kainatı oluşturan canlılar birbirine göre düzenlenmiş, birinin işlevi diğerinin İşlevi ile birlikte tasarlanmış) sahibinin izin ve emriyle ve ilim ve iradesiyle işliyorlar veyahut kendilerinde öyle bir muhit ilim ve kudret bulunmak lazım geliyor" (Sözler s. 744)

Mübalağası yok, Zerre bahsini eğer bütün idealist muvahhid filozoflar ve Newton gibi haysiyetli ve onurlu fenciler okumuş olsalardı, mezarlarından Bediüzzaman'a karşı ayağa kalkarlardı. Bugün otuz dile çevrilmiş olan bu eserler, felsefecilerin hayret ve şaşkınlığını üzerlerine çekmektedirler. Newton da atomun hareketlerini, dini bir dünya görüşü ile birleştirmiştir. (Marx'ın Ekolojisi, s. 124)

Filozofların girdabı olan bu zerre yani atom konusunda Bediüzzaman in tahlili, insan düşüncesinin varabileceği çok zor bir fildişi kuledir.

Bediüzzaman, Isparta'nın bir köyünde, etrafında birkaç köylü ile garibane yaşarken bir gün, "Kardeşlerim küfrün bel kemiğini kırdım" der. O saf köylü insanların, Bediüzzaman'ın ne yapmış olduğunu çok da iyi anlamış olmadıklarını, onlara saygıyla söylüyorum. Evet, Bediüzzaman, küfrün belkemiğinin en önemli cüzlerinden biri olan zerre konusundaki yorumu ile küfrün belkemiğini kırmıştır. Çünkü Bediüzzaman'ın, küfrün bu kelimeye nasıl binlerce yıldır sarılıp, kâinatı bir anlamsızlığa, insanı başıboş ve sorumsuz bir mahluka çevirmesinden, çok rahatsız olduğu belli. İşte ne yaptığını, herkesten çok iyi bilen bu muhteşem insan; "küfrün bel kemiğini kırdım" diyerek, bin yıldır bu felsefe karşısında gerileyen Hıristiyan ve İslâm dünyasının onurunu ve imanın inhilalini kurtarır.

Aristo, Poetikasında güzelin karakteri olarak düzenlilik (coordination), bakışım (cymtrie), belginlik (precision) gibi üç niteliği savunur.

1. Coordination → tenzîm , muvâfakat

2. Symmetry → Simetri à tenasüb

3. Precision → Hassasiyet / Kesinlik/ sarahat

Bediüzzaman, tabiat gözlemleri veya tabiat okumalarında bu güzelin karakteri olan özellikler doğrultusunda hareket eder ve bunları tabiat ve eşyada evrenin tasarımında gerçekleştiren Allah'ı anar. Bediüzzaman eserlerinin bir çok yerinde güzelin bu karakterini, canlılar dünyasından elde ettiği gözlemlerle anlatır.

Ahsene külli şeyin haleke" (Allah, her şeyi en güzel surette yaratmıştır) sırrınca her şeye o şeyin  kabiliyet-i mahiyetine göre kemal-ı mizan ve intizam ile (tam bir düzen ve denge ile) biçilip hüsn-i sanat ile tertip (tam bir güzellik ile) edilip en kısa yolda, en güzel bir surette, en hafif bir tarzda, istimalce en kolay bir şekilde mesela, kuşların elbiselerine ve her vakit tüylerini kolayca oynatmalarına ve istimal etmelerine bak!

Hem israfsız hikmetli bir tarzda vücud vermek, suret giydirmek, eşya adedince diller ile bir Sani-i Hakim'in vücub-u vücuduna şehadet ve bir Kadir-i Alim-i Mutlak'a işaret ederler." (Sözler, s. 922).

Bediüzzaman'ın bir paragrafta anlattığı konu, estetiğin önemli meselelerinden biridir.

Biçim, önemli bir estetik sorundur.

Her şeyin, özellikle kuşların biçimlerindeki estetik karakterlere dikkat çeker.

Her şeyin mahiyetinin kabiliyetine göre derken, her canlının ruhsal ve bedensel fonksiyonlarına göre bir cesedi olduğunu kasteder.

O zaman ruh ile ceset arasındaki uyum bir ilahi tasarım neticesidir.

Bir aslanın ruhuna uygun cesedi vardır, bir tavşanın da öyle.

Bu biçim, tam bir denge ve intizam ile biçilir.

Sanat güzelliği ile tasarlanır.

Bu da yetmez, en kısa yolda, en güzel bir surette, en hafif bir tarzda, kullanımı da en kolay şekilde tasarlanmıştır

Burada özellikle en kısa, en güzel, en kolay, en hafif ile güzelin en ideal biçimde çok yönlü tasarlandığını ortaya koyar.

Bediüzzaman'ın, güzellik konusundaki düşünceleri modern dönemin antitezidir.

Ama ortaçağ düşüncesi ile kısmi paralellikler taşır.

 Ortaçağa karşı olan dönem, sanatı güya dinin elinden kurtarmak isterken, sanatın dıştan gelen tesirlere kapalı olduğunu öne sürerek bir yerde sanatı yoksullaştınr.

Ortaçağ bile Eco'nun tesbiti ile modern dönemden farklıdır.

"Ortaçağlıların, güzellik duygusunu nasıl hemen bir tür Tanrıyla bütünleşme veya bir tür katışıksız ve yalın yaşama sevinci duygusuna dönüştürdüklerini gösterir. Elbette Ortaçağlıların yaşam dininden veya tümüyle dinden ayrılmış bir güzellik dinleri yoktu. Bir sonraki bölümde göreceğimiz gibi, güzellik bir değer idiyse bu değerin iyilikle, hakikatle varoloşun ve Tanrının tüm öteki öznitelikleriyle örtüşmesi gerekiyordu."

(Eco, Ortaçağ Düşüncesinde, Sanat ve Güzellik, 29)

Bediüzzaman, bizim tarihimizde görülmemiş bir sanatsever din yorumcusunun prototipidir, bu kadar güzellik metaforları ile konuşan bir başka şahıs yoktur.

Dünyanın güzelliği yasaları uyarınca biçimlendirilişindendir güzellik.

Nesnel güzelliklerin estetiksel ölçülere göre değerlendirilmesi, estetiksel İlişkiler, estetiksel değer belirlememizin toplumsal yaşam süreçleri ile kişiliğin gelişmesi ve biçimlenişinde ne gibi bir önem taşımaktadır?

Bilim olarak estetik, estetiksel etkinliğin yasalarını, farklı biçimlerini, gelişim yasalarını ve gelişim ufkunu verir.

Bediüzzaman, evrenin estetik oluşumu üzerine düşünmüş ve bütün eserlerinde bu oluşumu insanın fark etmesi için yorumlarda, örneklemelerde bulunmuştur.

İnsanlar olayları yorumlarlar, her gün yüzlerce olayı görür, farkında olmadan değerlendirirler.

Bu olayları yorumlamada Bediüzzaman, bir estetik ölçü getirir.

İki türlü güzel olduğun söyler:

"Her şeyde, hatta en çirkin görünen şeylerde, hakiki bir hüsün-ü güzellik-ciheti vardır. Evet kâinattaki her şey, her hadise, ya bizzat güzeldir, ona hüsn-i bizzat denilir. Veya neticeleri itibariyle güzeldir ki; ona hüsn-i bilgayr denilir.  Bir kısım hadiseler var ki zahiri çirkin, müşevveştir. Fakat o zahiri-görünüşteki--perde altında gayet parlak güzellikler ve intizamlar var." (Sözler, s.302)

Daha sonra Bediüzzaman, bu dolaylı ve direkt güzelliklere örnekler verir.

"Bahar mevsiminde fırtınalı yağmur, çamurlu toprak perdesi altında nihayetsiz güzel çiçek ve muntazam nebatatın tebessümleri saklanmış ve güz mevsiminin haşin tahribatı, hazin firak perdeleri arkasında tecelliyat-ı Celaliye-i Sübhaniye'nin mazhan olan kış hadiselerinin tazyikinden ve tazibinden muhafaza etmek için nazdar çiçeklerin dostları olan nazenin hayvancıkları vazife-i hayattan terhis etmekle beraber, o kış perdesi altında nazenin taze güzel bir bahara yer ihzar etmektir. Fırtına, zelzele, veba gibi hadiselerin perdeleri altında gizlenen pek çok manevi çiçeklerin inkişafı vardır. Tohumlar gibi neşv ü nemasız kalan bir çok istidad çekirdekleri, zahiri çirkin görünen hadiseler yüzünden sünbüllenip güzelleşir. Güya umum inkılaplar ve külli tahavvüller birer manevi yağmurdur."

(Sözler, s. 302)

Bu paragraf, edebiyatımızın en güzel metinlerindendir.

Batı estetikçileri bile, bu güzellikte gözlem, akıl ve kalbin birliğinden çıkan metinler üretmemişlerdir.

Bediüzzaman, toplumun güzelliği yüzeysel olarak aradığını eleştirir.

Günlük hayat içinde olaylarla yüz yüze kalan insanlar, olayları çıkarları doğrultusunda değerlendirirler.

Bediüzzaman, estetikçilerin çok özel bir alanda kullandığı güzellik felsefesini, hayata indirir ve günlük hayata tatbik eder, ki bu estetiği, hayatı düzenleyecek bir boyuta getirmektir.

"Fakat insan, hem zahirperest (görünüşe göre hüküm veren) hem hodgam (kendini beğenen) olduğundan zahire (görünüşe) bakıp çirkinlikle hükmeder.

Hodgamlik cihetiyle yalnız kendine bakan netice ile muhakeme ederek şer olduğuna hükmeder.

Halbuki eşyanın insana ait gayesi bir ise Sanii'nin (sanatlı yaratılmasının) esmasina-isimlerine-ait binlerdir.

Meselâ; Kudret-ı Fatıra'nın büyük mucizelerinden olan dikenli otları ve ağaçları muzır, mânâsız telakki eder.

Halbuki onlar otların ve ağaçların mücehhez (silahlı, cihazlı) kahramanlarıdırlar.

Meselā, Atmaca kuşu serçelere tasliti (musllat olması, düşmanlığı) zahiren (görünüşte) rahmete uygun gelmez.

Halbuki serçe kuşunun istidadı, o taslit ile inkişaf eder.

Meselâ kan pek baridane-soğuk- ve tatsız telakki ederler.

Halbuki o barid (soğuk) tatsız perdesi altında o kadar hararetli gayeler ve öyle şeker gibi tatlı neticeler vardır ki tarif edilmez.

Hem insan hod-gamlık ve zahirperesliğiyle beraber her şeyi kendine bakan yüzüyle muhakeme ettiğinden pek çok mahz-ı edebi (tam edeb, yerinde) olan şeyleri hilaf-i edeb (edebe aykın) zanneder.

Meselå; alet-i tenasül-i insan (insanın cinsel organı) insan nazarında bahsi hacalet averdir. (utanç verici)

Fakat şu perde-i hacalet (utanç perdesi) insana bakan yüzdedir.

Yoksa hilkate, sanata, gayat-ı fitrata (yaratılışın gayelerine) bakan yüzler öyle perdelerdir ki hikmet nazariyle bakılsa ayn-ı edeptir, hacalet ona hiç temas etmez.

İşte menba-i edeb (edebin kaynağı) olan Kur'ân-ı Hakim'in bazı tabiratı bu yüzler ve perdelere göredir.

 Nasıl ki bize görünen çirkin mahluklann ve hadiselerin zahiri yüzleri altında gayet güzel ve hikmetli sanat ve hilkatine bakan güzel yüzler var ki Sani'îne bakar ve çok güzel perdeler var ki hikmetleri saklar ve pek çok zahiri intizamsızlıklar ve karışıklıklar var ki pek muntazam bir kitabet-i kudrettir" (Sözler s. 303)

Bediüzzaman, güzelden hareketle peygamberin varlığını, ahiretin varlığını, mahlukatın gayelerini ve evrenin düzenini de yorumlar.

 Onlara tekrar döneceğiz.

Bunlar, filozofların ve estetikçilerin metinlerinde hayal bile edilememiş derinlik ve yüceliklerdir.

Bediüzzaman, güzeli Allah açısından yorumlar, uluhiyet ve rububiyet, celal ve azamet noktasından.

Yani tanrısal güzelliğin felsefesini yapar.

İkinci Şua'nın bir kısmı, Yirminci Mektubun bir kısmı Allah'ın gayeleri açısından güzeli yorumlar.

O, sadece estetikçiler gibi sanata ve biraz da mahlukata dönük sanatkarından koparılmış güzellikleri yorumlamaz.

Onun düşünce muhiti, ulaşılamaz düşünce ufukları ve irtifalarıdır.

Groce, Schiller, Kant, Eflatun gibi estetiğin büyük dehaları okunsun karşılaştırılsın, bu hüküm doğruluğunu koruyacaktır.

Ama geleceğin Avrupası, estetik tefekkürü Bediüzzamanı yerine koyacaktır.

Aynı şekilde bir çok büyük temsili hikâyesinde olayların ve yorumun başladığı sahnelerin tasarımında da çok plastik ve estetik bir değerlendirme tarzı kullanır.

Onun metinleri anlatmakta kullandığı estetik ve esnek biçimlerde, İslam ulemasının kısmen matematik dili gibi değil, sanatın dilidir.

Tefsir tarihi, kısmi farklılıklar olsa da Kur'an'ın iniş veya sıralarnasına göre birbinne yakın şeyler söylemişlerdir.

Bediüzzaman, kitaplara gömülmüş, hayata kapalı bir alim olarak değil bir sanatçı gibi yaşamıştır.

Tabiat karşısında olmadık heyecanlanma örnekleri ile doludur hayatı, eserleri de bu heyecanların yorumları ve değerlendirmeleriyle meşbudur.

Bediüzzaman demek, gayret demek, heyecan demek, aklın denetiminde heyecan demek, okyanuslarda yürüyerek gitmek demek, sevgi demek, değerlendirme demek, yorum demek, aşk demek, koşturma demek, çalışma demektir.

Burada en büyük birleştirmeye; tevhide, armoniye işaret eder.

en büyük birleştirme à tevhid à armoni

Sayısız varlığı, bir gaye etrafında müridan gibi toplar.

"Zeminin yüzünde dört yüz bin muhtelif taifeden ibaret olan bütün hayvanat ve nebatat envaının ordusu; bilmüşahade ayrı ayı erzakları, suretleri, silahlan, libaslan, talimatlan, terhisatlan kemal-i mizan ve intizamla hiçbir şey unutulmayarak hiçbirini şaşırmayarak bir surette tedbir ve terbiye etmek öyle bir sikkedir ki hiçbir şübhe kabul etmez. Güneş gibi parlak bir sikke-i vahid -i Ehaddir. (bir çok ismin bir yerde birleşmesi ile elde edilen bir birlik mührü) Hadsiz bir kudret ve muhit bir ilim (her şeyi içine alan bir ilim) ve nihayetsiz bir hikmet (her şeyi birbiri ile münasebetli bir şekilde fonksiyonel düşünen) sahibinden başka kimin haddi var ki o hadsiz derecede harika olan şu idareye karışsın. Çünkü şu birbiri içinde grift olan envalan, milletleri, umumunu birden idare ve terbiye edemeyen, onlardan birisine kanssa elbette kanşacak.

Halbuki"Ferciilbasara helteraminfutur" -Çevir de bak görebilir misin bir kusur-sım ile, hiçbir karışık alameti yoktur. Dernek ki hiçbir parmak karışamıyor." (Sözlers. 911)

Dikkatle bakılırsa üstteki cumlede, heyecan yüklenen kelimeler görülür.

Meselå öyle, şaşırmayarak, harika, kimin haddi var ki, elbette kelimelerine büyük bir heyecan yüklenmiştir.

Biyologlar ve zoologlar da bitki ve hayvanlara dikkat ederler.

Ama onlar, canlı bedenlerinin fizyolojik, metabolik ayrıntılarını anlatırlar.

Bediüzzaman ise şimdi bir milyona varmış olan hayvan ve bitki türlerinin bir biri içinde idaresinin hayret verici güzelliğini anlatır ve onları ancak Allah'ın kudret, Ilim ve hikmetiyle yapacağını vurgular.

Bediüzzaman bir sanatçı gibi yaşamış, sevenlerini de dini, mistik ve estetik heyecanlara alıştırmıştır.

Kürelerin musikisinden başka her şeyde şahsi ve müşterek ortak, evrensel bir ahenk görmüştür.

Ünlü filozof ve matematikçi Pythagoras da geze genlerin musikisini hissetmiştir.

Bediüzzaman, o ahenkten ilahi bir dizaynı,  farklı olarak görmüştür.

Bediüzzaman, kimliksiz güzelliklere ilgi duymaz, dünyadaki bütün güzellikler Allah'ın kimliği ile değer kazanır. Buradaki gibi

Yıldızları Konuşturan Bir Yıldızname

Dinle de yıldızları şu hutbe-i şirinine, (Yıldızların şirin hitabı)

Name-i nurunu hikmet bak ne takrir eylemiş!(hikmetin ışığının sahifesini güzelce yazmış)

Hep beraber nutka gelmiş, hak lisaniyle derler:

Bir Kadir-i Zülcelal'in haşmet-i sultanına (haşmetli ve kavranmaz bir büyüklük sahibi bir kudrete)

Birer bürhan- nurefşanız vücud-ı Sania (Sanatlı yaratan Allah'ın varlığına ışık saçan deliller)

Hem vahdete, hem kudrete şahitleriz biz!

Şu zeminin yüzünü yaldızlayan Nazenin mucizatı çün melek seyranına (meleklerin ince mucizeleri seyran ettiği yıldızlar)

Bu semanın Arz'a bakan Cennet'e dikkat eden

Binler müdakkik gözleriz biz (her şeyin anlamını anlayan göz)

(Sözler, 298)

Sokrat, daha çok karakter ve ruh güzelliğini tercih etmiştir.

Ona göre güzel, iyinin duyulur bir şekil almasından başka bir şey değildir.

Aristoteles, dünyayı bir tiyatro sahnesi olarak görür, her insan ve canlı, burada ilahi dramaturgun, tanısal sahneleyicinin, tiyatronun, varlığın bir oyuncusudur.

Bediüzzaman insanın, rolünü ifa eden bir sanatçı olduğunu çok işler, konuyu sadece estetik bir tasarım olarak değil, bir kulun, hareketleri izlenen ve not verilen bir dünyası olduğunu resmeder.

"Ticaret ve memuriyet için mühim vazifelerle bu dar-ı imtihan (imtihan yeri) olan dünyaya gönderilen insanlar, ticaretlerini yapıp, vazifelerini bitirip ve hizmetlerini itmam (ta-mamladıktan) ettikten sonra yine onlan gönderen Halık-ı Zülcelallerine dö necekler ve Mevla-yı Kerimlerine kavuşacaklar. Yani bu dar-ı faniden (fani evden) gidip dar-ı bakide (Sonsuz evde) Huzur-ı Kibriyaya (Allah'ın huzu-runa) müşerref olacaklardır. Yani esbab dağdağasından ve vesaitin karanlık perldelerinden kurtulup Rabb-ı Rahimlerine makarr-ı saltanat-ı ebedisinde (saltanatın ebedi yeri) perdesiz kavuşacaklar. Doğrudan doğruya herkes kendi Halıkı ve Mabudu ve Rabbi ve Seyyidi ve Maliki kim olduğunu bilecek ve bulacaktır" (Külliyat 1.5.451)

Eflatun, "Bu hayata değer veren tek şey, ebedi güzelliği seyretmektir" der.

Idealist felsefenin ve bütün dinlerin kutsadığı seyir konusunda Bediüzzaman, büyük bir seyircidir, onda insan seyircidir, peygamber seyircidir, melekler seyircidir.

 Allah da bütün bunların üstünde kendine has bir seyiradir.

Bediüzzaman'ın seyir ve seyretmek, seyirci kelimelerine getirdiği genişlik, bir doktora tezi olacak kadar geniş ve ucu açık bir dünyadır.

Bediüzzaman'ın sanatçı niteliklerinden biri de aşırı duyarlı bir dünyaya sahip olmasıdır.

İcad dehası ile duyarlık arasında güçlü bağlar vardır.

Rastgele bir hayat tecrübesinden güzel ve deha mahsülü eserler çıkmaz.

Bediuzzaman, belli yaşlarda kendine gaye edindiği meseleleri sürekli geliştirmiş, daha ideal biçim ve içerikte eserler meydana getirmiştir.

Mesnevi öncesi eserlerinde, Mesnevi'ye gelinceye kadar daha sonra eserleri, özellikle Sözler'deki eserler teknik ve muhteva açısından en ideal boyutlara kavuşmuşlardır.

Sanatın esas meselelerinden olan taklidi Bediüzzaman'ın hayatında göremiyoruz.

İslâm düşünce geleneğinde, ifade geleneğinde anlatış biçimleri pek yenilenmemiştir, yüzyıllarca tefsir, hadis yorumlan dini açıklama tarzları, klasik bir geleneğin devamı olmanın ötesinde geçmemiştir.

Bediüzzaman, âdeta hiç kimseyi taklid etmeden anlattığı konular ve anlatış tarzı ile neredeyse yerine göre ideal, çarpıcı, orijinal bazen da fantezi olabilecek biçimler ortaya çıkarmıştır.