Dil Felsefesine Giriş-Zeki Özcan

GİRİŞ

Dil üzerine düşünme aşağı yukarı felsefe tarihiyle başlar.

Filozoflar dilin ögeleri, yapısı, düşünceyle ilişkisi, idelerin epistemolojik değeri vs. gibi konuları ele aldılar.

Onların bu konulardaki görüşleri bir dil felsefesi sayılamaz, çünkü dil üzerine spekülatif düşünmelerdir, teoriktir, dış dünyada bir şeyi betimlemez.

Metafizik bir söylemi, örneğin Spinoza'nın "Töz, sonsuz olduğundan, kendi nedenidir" cümlesini ele alalım.

Bu cümle, dilimizin hem gramerine hem de sözdizimine uygundur, ama referansı yoktur.

Referans yani sözü edilen şey bir nesnedir veya olgudur; onu doğrudan deneyleyebiliriz, cümlenin sözünü ettiği şeyi tahayyül ve tasavvur edebiliriz.

Oysa "töz" soyut bir kavramdır; deneylenemez ve betimlenemez.

Gündelik dilde metafizik kavramlar kullanılmaz.

Onlar dilimizin sözceleri değil, filozofun zihnindeki sübjektif tasavvurlardır.

Kavramların bulundukları sözceler anlamlı değildir.

Filozoflar söylemin reel dünyadan söz etme özelliğini yok saymışlardır, dili unutmuşlardır.

Dilin unutulması ise bir tasavvurculuktur.

Tasavvurculuk felsefede, dil ve zihin felsefesinde bir felsefi tutumdur. Tasavvurculuğa göre, dünyanın yapısı dünyayı kavrayan insanın zihninde görünür, dünya dünyayı kişisel deneyimlerine bağlı düşünen kişinin düşündüğü gibidir.

Tasavvurculuğun beş nedeni vardır:

1.      Dilin Kullanım Ölçütlerine Aykırılık:

Bunun en bilinen örneği Descartesçılık'tır.

Descartes düşünme eylemini, yani "Düşünüyorum"u ifade ederken dilin kullanımını terk etmiştir.

Bütün dillerde "düşünmek" nesnesi olan bir fiildir; her zaman bir şeyi, örneğin; bir kişiyi, bir olayı veya bir durumu düşünmektir.

Oysa Descartes "düşünme"nin nesnesini ortadan kaldırmıştır, "...i düşünüyorum" demesi gerekirken sadece "Düşünüyorum" demiştir; düşünmeyi düşündüğünü iddia etmiştir, böylece dilin doğal işleyişini terk etmiştir.

2.      Zihincilik:

Bu eğilime göre zihin, dünya gerçekliğini kavramlar yardımıyla yansıtan bir aynadır.

Bunun en tipik örneği Kant'tır.

Ona göre felsefi düşünmenin vazgeçilmez araçları şunlardır: İlk neden, Mutlak, cisim olmayan bir ruh, "iç dünya", zihin, "kategoriler", "rasyonel ideler" ve "a priori biçimler".

Oysa bu kavramlar referans olamazlar; anlamlı bir sözceyle gerçekleştirilen bildirim veya yaptırım ifadeleri değildir.

3.      Algıları Değersizleştirme:

Filozoflara göre duyular yanıltıcıdır, geçicidir ve görecelidir.

Bu nedenle onlara güvenilemez.

Duyusal bilgi en fazla olasılık içerir, bilginin alt basamağıdır.

Oysa gerçek bilgi, akılla elde edilen kavramsal bilgidir.

Görüldüğü gibi bu filozoflar, dilin fonksiyonunu ve ortaya çıkış amacını göz ardı etmişlerdir.

Gerçekte dil dünyadan söz etmek, dünya ile ilişkilerimizi düzenlemek ve böylece dünyada yaşamamızı mümkün kılmak için icat edilmiştir.

Bu durum ancak doğru bir algıyla mümkündür.

Güvenilir algılarımız yoksa düşünmek için gerekli veriler yoktur.

Bütün duyularımız yalancı tanıklar ise, o zaman yaşamak nasıl mümkündür?

4.      Kelimenin Anlamını Keyfi Olarak Değiştirme:

Örneğin, Heidegger'in Dasein kavramı böyle elde edilmiştir.

Bu kelime, Almancada "varoluş", "var olmak" anlamlarına geliyordu.

Heidegger ise kelimeyi, "sürekli ölümle yüz yüze ve bunun bilincinde olan", "hemcinsleriyle birlikte yaşamasına rağmen yalnızlığına hapsolmuş", "nesnelerin yanında"ki, insan diye anlar.

5.      Hibrit Terimler Üretme:

Örneğin "analitik yargı", "sentetik yargı", "ahlak yasası", "Tanrı postulatı" hibrit ifadelerdir.

Bu terimlerde "analitik", "sentetik, "yasa" ve "postulat" "kelimeleri, farklı alanlarda kullanılan, "yargı", "yasa", "Tanrı" gibi kelimelerle ilişkilendirilmiş ve hibrit terimler oluşturulmuştur.

Kısaca söylersek, tüm tasavvurcu filozoflar dilin uylaşımsal kullanımını terk etmişlerdir, kelimelerin bilinen içeriklerini boşaltarak yerlerine, kendi sübjektif tasavvurlarını koymuşlardır.

Tasavvurculuk sadece işaret ettiklerimizle sınırlı değildir. 

Baştan sona bütün metafizik tarihi tasavvurculuktur; zihinsel tasavvurları anlamlı dilsel ifadeler görmedir.

Dil felsefesi, düşünce analizinden dildeki ifadelerin analizine geçiştir, bu durumuyla yeni bir felsefe yapma tarzıdır.

O, dil hakkında spekülatif bir teori ileri sürmez, sadece analiz eder.

Analizin amacı, belirsiz ve kapalı ifadeleri açık ve anlaşılır hale getirmektir.

Dil filozofu, analiz ederken uylaşımsal ölçütlere uyar ve yaygın kullanımları dikkate alır.

Dil felsefesi şunu ortaya koydu: Düşünmek, bir nesneyi örneğin, şu kitabı veya durumunu düşünmektir. Bir şeyin ideası düşünülemez. İdeada nesnenin hiçbir özel ve özgün niteliği yoktur. Idea hiçbir yerde değil, sadece metafizikçi filozofun zihnindedir; kavramı içeren sözceler sübjektif söylemlerdir ve totolojiktir yani dünyaya dair bilgi vermez.

Oysa nesne objektiftir karşımızda ve bildiğimiz bir gerçekliktir. Nesneye ilişkin söylem de tıpkı nesnenin kendisi gibi objektiftir, bilinçten bağımsız bir realiteye ilişkin konuşmadır, gramere ve sentaksa uygundur ve uylaşımsaldır.Objektif söylemle bir durum başkalarına anlatılabilir; bu söylem onaylanabilir veya onaylanamaz, diğer insanlarla uylaşımsal söylem aracılı ğıyla uylaşım sağlanabilir. Uylaşım mümkün olmasaydı, bir bilgi oluşturamazdık ve başkasıyla aynı düşünceyi paylaşamazdık.

Sonuç olarak dilimizin sözceleri, bireyseller arasıdır ve böyle olduklarından onaylanır.

Bireyseller arası, pek çok kişinin bir olgu ya da bir inanç konusunda anlaştıkları durumdur.

Ülkemizde dil felsefesi ve dil üzerine felsefe karıştırılmaktadır.

Oysa bunlar hem konuları hem de metodolojileri bakımından çok farklıdır.

Bu farkı şöyle gösterebiliriz:

Dil üzerine felsefe, metafizikçi filozofların dil metafizikleridir, yani spekülasyonlarıdır.

Metafizikçiler, dil felsefesinin problemleri ile ilgilenmezler; anlam, anlamın uylaşımsallığı, referans, bağlam, gramer, kelimelerin kullanımı, dilin kognitif gücü, edimsel özellikleri, önermelerin doğruluk ve yanlışlık koşulları gibi konuları araştırmazlar.

Onlar için dil, bir spekülasyon aracıdır.

Onlar dili kullanan kişiyi ihmal ederler, dilin mantığını ve sentaksını düşünmezler, gramer kurallarının rolünü, dilin uylaşımsal özelliğini yok sayarlar, önermeleri veya sözceleri analiz etmek yerine dil hakkında sadece kişisel bir düşünce ortaya koymakla yetinirler. 

Onların ele aldıkları problemlerden bazıları şunlardır: Dilin kaynağı nedir? Dil mi, insanı yoksa insan mı dili belirler? Dil, düşüncenin bir kılık değiştirmiş biçimi midir? İnsan, dilin mahkûmu mudur? Dil, varlığın evi midir? Bize ihanet edebilir mi? Yazı ve söz arasında ne gibi ilişki vardır? Yazı mı, söz mü önceliklidir? Bu sorulara verilecek her cevap, dili görünüşlerinden birine ya da birkaçına indirgemektir.

Oysa dilin yapısı son derece karmaşıktır; dili indirgemek, bu yüzden tasvir değildir, spekülasyondur ve kaçınılmaz olarak kendisi kadar haklı karşıt spekülasyonlara yol açar.

Kısaca söylersek, dil üzerine felsefeler, dil antinomileridir, yani dil hakkında karşıt düşünceler olmaktan kurtulamaz; bir sistem olan dilin ve gramerin yerine, dil spekülasyonu koyar ve kişisel bakış açısını dil gerçeğinin özü diye kabul eder.

Ülkemizde dil felsefesine dair bazı kitaplarda, kimi dilbilimcilerin görüşleri yer almaktadır.

 Bu, bize göre kesinlikle yanlıştır.

Kuşkusuz geçmişte çok önemli dilbilimciler olmuştur ve günümüzde de vardır.

 Ama onların dille ilgili görüşlerini dil felsefesi sayamayız.

Çünkü dilbilim, insan ve toplum bilimlerinden biridir; dilin bilimsel betimini yapar, gramer, sentaks, semantik, fonoloji, fonotetik, pragmatik gibi bölümlere ayrılır.

O, dili, art-süremli ve eşüremli tarzda teorik ve uygulamalı olarak bir dil ailesi içine yerleştirerek, bağlamdan ve kullanıcısından bağımsız biçimde inceler.

Bir dilbilimci kendini filozof görmediği gibi yaptığı şeye de asla felsefe demez.

Dilbilimci filozof değilse de dil felsefesine karşıt da değildir.

Dil filozofu ve lengüistikçi arasında şu fark vardır: Filozof karnını doyurmak için iyi yemek pişirir. Oysa lengüistikçi, iyi bir yemek tarifi hazırlar.

Dil felsefesi ve lengüistik çalışmalar birbirini dışlamazlar, destekler.

Sonuç olarak, ne dilbilimci bir dil filozofudur ne de yaptığı şey bir dil felsefesidir.

Dil felsefesine göre felsefi problemler gerçekte düşüncenin değil, dilin problemidir; gündelik dilin ve gramerin problemleridir, daha doğrusu gündelik dilde ve onun sınırlarında ortaya çıkar.

Bu problemler şu üç nedenle doğar:

1-Dilin mantığının iyi bilinmemesi,

2-dilsel biçimlerin kötü yorumlanması ve

3-kelimeleri gündelik hayattakinden farklı anlamda kullanılması. 

Bu problemler spekülasyonla değil, dilin mantıksal ve semantik analiziyle, kullanım ve iletişim kuralları dikkate alınarak çözülebilir.

Felsefi problemleri fark edebilmek ve çözebilmek için önce dilin yapısı ve işleyişi iyi bilinmelidir.

Dil felsefesinin temel problemleri şunlardır:

Dilin kaynağı,

fonksiyonları,

anlamları ifade etme kapasitesinin temeli ve

özellikle "söylemin farklı bölümleri",

bu bölümlerin rolleri,

dil-düşünce,

dil-realite ilişkisi;

dil ve dış dünya arasındaki,

dil ve toplum arasındaki ilişkinin farklı türleri,

ifadenin diğer modları,

bilgi ve iletişim arasındaki ilişki,

dillerin çokluğu,

göstergelerin semantik değeri,

metnin, söylemin ve sözcenin doğası;

anlam verme veya genel olarak anlam,

dili kullanma,

öğrenme ve yaratım süreçleri,

iletişim,

çeviri,

bireyi belirten özel adın anlamını bilme,

ifadenin anlamının lengüistik ifadesiyle ilişkisi,

dilsel ifadelerin bildirme ve yaptırma gücü,

anlamın ifadeyi doğrulayan koşullara bağlılığı,

oluşturucu dönüştürücü kuralları,

bağlam,

anlam ve referans ilişkisi,

özel adların statüsü,

belirli ve belirsiz betimler,

önerme ve önermesel tutum,

sentaksa uygunluk,

anlamsız önermelerin-sözcelerin karakteristik özellikleri vs.

Bu problemler tüm dil filozoflarında ortaktır, ancak gündelik dil filozoflarında bunların dışında başka konular da vardır.

Örneğin; II. Wittgenstein'da dil oyunları ve Austin ile Searle'de yaptırım cümleleri.

Görüldüğü gibi dil felsefesinin konuları ile dil spekülasyonlarının konuları arasında hiçbir benzerlik yoktur.

Bu karşılaştırmadan hareketle şu sonucu çıkarabiliriz:

Metafizikçi filozoflar ya dili bir spekülasyon konusu; bir metafizik problem yaparlar ya da metafizik bir problemi çözme aracı olarak ele alırlar.

Onlar açısından dil, kendi başına ele alınacak, anlamı ifade eden ve iletişimi kuran bir araç değildir, kendi metafiziklerinin tamamlayıcı bir parçasıdır.

Oysa dil felsefesinde, dil metafizik bir problem değildir.

Uylaşımsal bir ifade aracıdır, bu nedenle iletişim dilidir.

Sadece karşılıklı konuşmada kullandığımız dil değil, duyumlamaların dili de uylaşımsaldır.

Örneğin, bir şeye "Bu kırmızıdır." diyorsak buna karar veren, insanlar arasındaki uylaşımdır.

Dille, bir olguyu ve dünyayı betimleriz, iletişimde bulunuruz, düşüncelerimizi ve isteklerimizi bildiririz, dünyayı değiştiririz.

Dil günümüze kadar geldiği şekliyle insanlığın hayatta kalmasını sağlamıştır, dil sayesinde hayatta kalırız ve hayatımızı sürdürürüz. 

Bütün bunları dilimizin anlamlı sözceleriyle yaparız.

Bireylerin iletişimde kullandıkları dilin özellikleri nelerdir?

Bunu dil felsefesiyle daha iyi anlayabiliriz.

Dil felsefesi inançlarımızı, isteklerimizi ve niyetlerimizi formüle etmemize yarayan kelimelerin anlamını analiz eder.

Dil felsefesi, bütün bu eylemleri gerçekleştirirken ortaya çıkan problemleri çözmeye çalışır; başka bir deyişle kullandığımız sözcelerdeki anlamı belirsizleştiren sorunları saptayıp gidermeyi amaçlar.

Dil filozoflarının görüşleri ne doktrinlerdir ne de teorilerdir; kişisel bakış açıları, diye de nitelenemez.

Onlar gerçekte, dil realitesinin farklı bir yönünün belirtilmesinden ibarettir.

Bir dil filozofu diğer meslektaşlarının göremedikleri, önem vermedikleri, ihmal ettikleri özelliklere veya görünüşlere dikkat çeker.

Onun dile ilişkin söyledikleri, diğer filozoflarının görüşlerinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır; "dil puzzle"ının bir parçasıdır.

Dil filozofları şunda uylaşır:

Dil analizi düşünce problemlerini aydınlatmanın tek yoludur.

Bir önermenin anlamını kavramak, önermenin ifade ettiği düşünceyi kavramaktır.

Anlam, gönderge (kelime) ve doğruluk problemlerini çözerken, dilin düşünceye üstünlüğü vardır.

Onun için düşünceler, lengüistik ifadelerinden bağımsız biçimde analiz edilemez.

Düşünceyi, sadece dili analiz ederek açıklayabiliriz.

Bir olguyu sadece dil sayesinde anlayabiliriz; mantıksal bir analizi dil yardımıyla yapabiliriz.

Bir X objesinin anlamı üzerinde dilden hareketle anlaşırız ve söz konusu objeye yüklenen bilginin geçerliliğini dil sayesinde kabul ederiz.

Dil felsefesiyle ilgili şöyle bir slogan vardır: "Felsefi problemler, dilin problemleridir."

Bu önemli slogan iki şekilde yorumlan-mıştır.

1. Felsefi problemler dilden doğmuştur, çünkü gündelik dilde kapalı ifadeler, kusurlar ve işleyiş bozuklukları vardır.

2. Felsefi problemler, kelimelerin anlamlarını belirleme problemleridir. Bunlar, bazı kelimelerin anlamları doğrulanarak çözülür. Bilginin ve adaletin ne olduğunu araştırmak, "bilmek" ve "adil" gibi kelimelerin anlamlarını araştırmaktır.

Dil felsefesi Türkçe, İngilizce, Fransızca vs. gibi konuşulan belli bir dilin veya dillerin özellikleriyle ilgilenmez.

Onun konusu, bütün dillerde ortak olan anlam sorunlarıdır.

Anlam sorunlarını ele alırken yoruma başvurmaz, bu bakımdan anlamı yorumla ortaya çıkarmaya çalışan hermenötikten farklıdır.

Hermenötik yorumda anlamı belirleme kuralları yoktur. Yorumcu, hiçbir uylaşımsal ölçüte başvurmadan kişisel kararla anlamı belirlediğini iddia eder.

Yorumun sınırı da temeli de yoktur.

Bir yorum göstergelerde verilir.

Bir yorum farklı bir yoruma karşıttır.

Oysa bir kelimenin kullanımını söylemek yerine "onu yorumlamak" yanlıştır.

Yorum, bir renk hiç de kırmızı olmadığı hâlde "Bu kırmızıdır." demeye benzer.

Yorum konusu ileride ayrıntılı olarak ele alınacak-tır.

Anlam bütün dillerde kesindir, metodolojik olarak analiz edilebilir, yorumu gerektirmez, herkesçe aynı şekilde anlaşılır, dilde dil aracılığıyla verilir, dilin oluşturma ve dönüştürme kurallarına göre belirlenir.

a) Oluşturma Kuralları: Bu kurallar temel alfabeden hareketle ortaya konur, göstergelerin (harflerin ve kelimelerin) anlamlı olabilmeleri için nasıl düzenlenmeleri gerektiğini belirler. Örneğin, "eiklme" harfleri sadece "kelime" şeklinde yazıldığında ve "kelime bu dir önemli" kelimeleri "bu kelime önemlidir" diye düzenlendiğinde doğrudur.

b) Dönüştürme Kuralları: Bunlar ifadeleri, doğruluk değerleri aynı kalmak koşuluyla farklı şekilde söylemeye veya mantıksal çıkarımlar yapmaya izin veren kurallardır. Örneğin, "Ali elmayı yedi," yerine, "Elma Ali tarafından yenildi," de diyebiliriz. Her insanın ölümlü olmasından, bir insan olan Sokrates'in de ölümlü olduğunu çıkarabiliriz.

Dil felsefesinde en özgün kavramlar gizemsizdir ve gündelik hayatın kelimeleridir.

Dil felsefesi kelimelerin metafizik kullanımlarını değil, gündelik kullanımlarını dikkate alır.

Her şey, kelimeleri kullanma biçimine bağlıdır.

Kısaca söylersek, matematiğin bir matematiği (metamatematik öz) yoktur, sadece bir başka matematik vardır.

Tıpkı bunun gibi, dil üzerine dilden (metadil) söz edemeyiz.

Peki, bütün önermelere dair önermelerden, kurallarla ilgili kurallardan söz edebilir miyiz?

Onlardan da konuşamayız. Kısaca söylersek metafelsefe yoktur.

İki tür dil felsefesi vardır:

1.      Mantıkçı Dil Felsefesi:

Dil felsefesi başlangıçta mantıkçılığı benimsemişti.

Mantıkçılık, mantıksal analizleri felsefenin yöntemi kabul eder, mantığa özel ve üstün bir yer verir ve onu felsefenin temeli sayar.

Mantıkçı filozofların önemlileri şunlardır: Frege, Russell, I. Wittgenstein, Carnap, Tarski, Kripke, Davidson, Quine ve Hintikka.

Dil nesnelerden nasıl söz edebilir?

Mantıkçı filozoflar, bunu açıklamaya çalıştılar ve dili dünya ile kognitif ilişkisi açısından ele aldılar.

Bu filozoflara göre mantıksal sistem, bir dil gibidir.

Mantıksal dilin kendine özgü vokabüleri ve sentaks kuralları vardır.

Bunlarla, bileşik ifadeler ve önermeler oluşturabiliriz.

Dil felsefesinin görevi biçimsel (sembolik) dillerin yapısını araştırmaktır.

Çünkü biçimsel (sembolik) diller, gündelik dillerden daha açıktır ve yalındır, dil olgusunu daha iyi yansıtır.

Oysa gündelik diller kapalıdır, karmaşıktır ve yanıltıcıdır.

Onu, biçimsel (sembolik) dillerden ayıran sadece yetersizlikleridir.

Dil, kendi başına ele alınacak bir obje gibidir; filozofun görevi dilin yapısını, işleyişini, gerçekle ilişkisini açıklamaktır, dünyadan söz eden önermelerimizin anlamlılık koşullarını belirlemektir, referansla ilişkisini dikkate alarak önermeleri analiz etmektir.

Dilimizin doğru veya yanlış olabilen ve dış dünyadaki bir durumu anlatan cümlelerine önerme denir.

Her önerme bir yargı cümlesidir.

Örneğin, "İstanbul Akdeniz Bölgesi'ndedir." cümlesi bir önermedir ve bu önerme yanlıştır. "Haziran yılın altıncı ayıdır." önermesi ise doğrudur.

Kuşkusuz mantıkçı dil filozoflarının her biri farklı tarzda felsefe yapar.

Yine de onların ortak tezleri vardır. Bu tezler:

1. Anlamlı bir önerme dünyadaki gerçek nesnelere ilişkindir ve onları açıklar. Önermenin doğruluk koşulları vardır. Doğruluk koşulları, önermeyi anlamlı yapar. Koşullardan biri de şudur: Önermeyi oluşturan kelimelerden her biri anlamlı olmalıdır. Önerme ayrıcalıklı, lengüistik bir birliktir. Felsefenin konusu, önermelerin analizidir.

2. Bileşik bir ifadenin anlamı kendini oluşturan bölümlerin, yani kelimelerin anlamına bağlıdır.

3. Zihinsel imgeler ve diğer psikolojik durumlar ifadelerin anlamı değildir.

4. Gündelik dil kapalıdır, belirsizdir ve felsefi analizler için yetersizdir. Bu nedenle onun yerine mantıksal açıdan mükemmel, yeterli ve açık sembolik bir dil kullanmalıdır.

5. Önermeler mantıksal sentaksa ve gramere uygun olmalıdır. Felsefe önermeleri anlam teorisi ışığında mantıksal açıdan analiz etmelidir.

II. Gündelik Dil Felsefesi:

Bu felsefe 1930'lu mantıkçı paradigmaya tepki olarak ortaya çıkmıştır.

Gündelik dil filozoflarına göre, mantıkçı filozofların felsefeye yükledikleri görev sınırlıdır.

Pek çok dilsel ifadeyi, kelimelerle yaptığımız şeyi açıklayamaz.

Dilimizin görevi sadece betimle sınırlanamaz.

Dille pek çok şey yaparız; emirler veririz, yasaklar koyarız, ricalarda, isteklerde ve vaatlerde bulunuruz, tehdit ve teşvik ederiz, soru sorarız, cevap veririz.

Bunlar mantıksal analizle anlaşılamaz.

Mantıksal analiz yetmez.

Felsefe gündelik dilimizin bütün sözcelerini analiz etmelidir.

Gündelik dil felsefesinin iki ayağı vardır: Cambridge ve Oxford Okulları.

Cambridge Okulunun tek filozofu, bu felsefeyi başlatan II. Wittgenstein'dır.

Oxford Okulu'nun önemli filozofları da Ryle, Grice, Moore, Austin, Strawson, Dummett'tir.

Gündelik dile ilgi duyan, yöntemleri az veya çok uyuşan filozofiar Oxford'da bir araya gelmişlerdi.

Bu nedenle gündelik dil felsefesine Oxford felsefesi de denir.

Bu filozoflar, gündelik dil dışında hiçbir şeyle örneğin; matematik, kozmolojik, teolojik problemlerle hatta etik problemlerle bile ilgilenmiyorlardı.

1949-1959 yılları Oxford Felsefesi'nin altın çağıydı. 

Bu çağ Ryle'ın 1949 yılında Zihin Kavramı'nı yayınlamasıyla başladı

ve

1959 yılında Strawson'ın Bireyler'i ve Stuart Hampshire'in Düşünce ve Eylem'i yayınlanmasıyla sona erdi.

Bu okul olmasını Ryle'a ve ilhamını Austin'e borçludur.

Okul'un mutlu dönemi Austin'in 1960 yılında aniden ölmesiyle son bulmuştur.

Strawson'un ifadesiyle "devrimci maya" kaybolmuştur.

Gündelik dil filozoflarının temel ilgisi "anlam"dır.

Ancak, onlar anlam teorisi ortaya koymaya çalışmazlar.

Onlara göre, anlam cümlelerin gücü olarak ortaya çıkar, anlamlı bir cümle bir şey bildirir veya bir şey yaptırır.

Dil anlamı taşır, iletişimi sağlar ve sosyal bağlamın bir parçasıdır.

Hakikat sorunu ihmal edilemez ancak birincil değil, ikincil problemdir.

Anlam bir öz, kelime de bu özün yani anlamın dublörü olamaz; bağlamda ortaya çıkar ve dille verilir.

Dille verilmeyen anlam yoktur.

Dille hayatı yaşarız ve eylemleri yaparız.

Dili kullanırken, dünyayı algılarken ve düşünürken yaptığımız hataları, felsefe sayesinde fark edip düzeltiriz.

Dünya görüşümüz dil yardımıyla tutarlı olur, gramer kuralları sayesinde hayat biçimlerimizde tecelli eder.

Hayat tümüyle pratik eylemlerden ibarettir.

Pratik hayat, teorilerle araştırılamaz ve açıklanamaz.

Felsefe yapmak için, nesneleri "oldukları gibi" bırakmalıdır ve pratik hayatın problemlerine odaklanmalıdır.

Mantıkçılar demektedirler ki, dilimiz var olmayan nesnelerden söz etmeye izin vermektedir.

Örneğin, 2022 yılında "Günümüz padişahı iri yarıdır," gibi bir cümle kurabilirim.

Böyle bir cümlenin anlamı iki açıdan, semantik açıdan ve mantık açısından analiz edilebilir.

Semantik analiz şu sorunun cevabını bulmak ister: Cümledeki kelimeler anlamlı mıdır?

Örneğin, "iri yarı" sıfatını padişah için kullanmak doğru mudur?

Oysa mantıkçılara göre bu semantik analiz yetmez, cümlenin doğruluk koşullarını da belirlemelidir.

Eğer doğruluk koşulları varsa padişah gerçekten iri yarıysa bu cümle anlamlıdır; doğru değilse anlamsızdır.

Bu cümleyi 2022 yılında söylemenin, ülkemizde padişah olup olmadığının önemi yoktur.

Kuşkusuz günümüzde padişah yoktur, bu nedenle cümle yanlıştır.

Ancak, cümle yanlış olsa da doğruluk koşulları bulunabilir yani sözü edilen padişah bebek bir padişah değil, iri yarı olabilir.

O nedenle yanlış olsa da cümle anlamlıdır.

Oysa gündelik dil felsefesi açısından mantıkçılar, önermelerin analizinde konuşan kişinin durumunu, sözü hangi amaçla söylediğini, bağlamı, sözcenin metaforik anlamda söylenip söylenmediğini ihmal ederler.

Dil standart ve otomatik bir cümle üretim aracı değildir.

Cümleler pek çok değişkene bağlı olarak anlam kazanır.

Dili anlamak ve kullanmak için anlam teorisine ihtiyaç yoktur.

Anlamlı cümlenin kelimeleri birbirine, bir ailenin tüm üyelerinin benzediği gibi benzer.

Dili öğrenmek kelimeler arasındaki bu aile benzerliklerini görmektir, dili kullanmak da aynı aileye mensup kelimeler arasındaki farkları dikkate alarak en uygun kelimeyi bulmaktır, çünkü bir ifade için tüm durumlarda geçerli, tek ve değişmez bir kullanım yoktur.

Gündelik dilde gramere ve sentaksa uygun olarak söylenen, referansı olan her cümle anlaşılır.

Verdiğimiz "Günümüz padişahı iri yarıdır" cümlesini ele alalım.

Bu cümleyi anlamak referansını diğer deyişle kimden söz ettiğini anlamaktır.

Bu önermeyi dinleyenler referansının ne olduğunu, kimden yani "günümüz padişahı"ndan söz ettiğini bilirler.

Burada sorun şudur: Günümüzde padişah olmadığı hâlde, bu cümleyi dinleyenler kimden söz edildiğini nasıl anlamaktadırlar?

Cevap şudur: Bir kişi, bu cümleyi duyduğunda padişahın iri yarı olmasını anlıyorsa:

a) Padişahın gerçekte hangi tarihsel dönemde yaşadığını bilmiyordur.

b) Günümüzde konuşanın toplumundan başka bir toplumda bir padişah vardır ve dinleyen de ondan söz edildiğini düşünmektedir.

c) Dinleyen bu ifadeyi bir metafor olarak örneğin, bir futbolcuya, bir sanatçıya veya bir politikacıya verilmiş bir unvan olduğunu bilmektedir ve cümlenin referansından bunu anlamaktadır.

Bu olasılıklar bize şunu gösterir: Gündelik dil, anlamlı kelimelerden oluştuğu ve bir referansı olduğu sürece anlaşılır.

Bir dil toplumunun üyeleri, konuşanlar ve dinleyenler iletişimde bulunurlar; anlaşırlar, tartışırlar, tartışmada kanıtlar ileri sürerler.

 İletişim, anlaşma, tartışma ve geçerli kanıtlar ortaya koyma, bütün bunlar ancak uylaşımla sağlanır. Uylaşım ise referansın bilinmesinin sonucudur.

Bazılarına göre dil felsefesi, özellikle de gündelik dil felsefesi lengüistik dönemeç'tir.

Bu ifade oldukça yaygındır. 

Gündelik dil felsefesinde:

1. Felsefenin geleneksel sorunları terk edilmemiştir, sadece yeni bir biçimde ortaya konmuştur,

2. Bu sorunlar spekülatif doktrinlerle ve sübjektif teorilerle değil, dilin analiziyle ve yapısının incelenmesiyle çözülmüştür.

Gündelik dil felsefesi ne dile dair bir doktrindir ne de belli bir yöntemdir, daha çok bir paradigmadır.

 Comtecu terminoloji kullanarak diyebiliriz ki, gündelik dil felsefesi, bir tür ortak duyu pozitivizmi'dir.

Ortak duyu pozitivizmi sayesinde yapılacak şey şudur:

Nesnelerin doğru vizyonunu ifade etmek ve bilimsel olmasa da güvenilir bir bilgi ortaya koymaktır.

Bu filozoflar derler ki, ortak duyunun inandığı şey genellikle doğrudur ve hakikidir; ortak duyu bilimin ne karşıtıdır ne de alternatifi, çeşitli bilimlerin ürettikleri sayısız bilgi vardır.

Bu bilgilere güveniriz, ama metafizikten de kuşku duymak hakkımızdır hatta görevimizdir.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında üç spekülatif anlayış vardı:

1.      Psikolojizm: Buna göre düşünceyi açıklamak için bilincin yasalarını keşfetmelidir.

İç yani psişik dünya düşünceyi yönetir ve ayrıcalıklıdır.

2. Kant Entelektüalizmi: Kant'a göre zihin veya bilinç duyularla algılanamaz bir dünyadır, dokunamadığımız bir kategoridir, aşkın bir şemadır.

3. Yeni Hegelci İdealizm: Bu idealizm şunu savunuyordu:

Hayat uyuşturulamaz karşıtlıklarla doludur, bu karşıtıklar doğaldır, hayatın yapısında vardır ve hiçbir zaman aşılamaz, çözümlenemez.

Öyleyse insanlar bu yolda, hiçbir çaba göstermeden kendilerini hayatın akışına bırakmalıdırlar.

Dil felsefesi XIX. yüzyılın sonunda Almanya'da ve XX. yüzyılın başında İngiltere'de bunlara tepki olarak ortaya çıktı.

Almanya'da Frege ve İngiltere'de Moore ve Russell, bu felsefenin öncüleridir.

Frege 1892 yılında "Anlam ve Referans" adlı bir makale yayınladı.

Dil felsefesinin başlangıcı bu makale kabul edilir. 

Frege her ne kadar modern mantığın babası ise de, dilin işleyişini de açıklamak istedi.

Bir dil felsefesi ortaya koyarken daha önceki teorilerden de yararlandı.

Bu teorilerden hareketle kendine özgü ve dil felsefesinin temeli olan bir anlam teorisi ortaya koydu.

Onun dil felsefesi şunları kabul ediyordu: Anlamlı bir cümlede şunlar vardır:

a) Dış dünyadaki bir olguya ya da nesneye gönderen referans.

b) Fiillerden veya sıfatlardan ibaret yüklemler.

c) Gramere uygun yapı.

Örneğin:

1. Kepler sefalet içinde öldü.

2. Aslan sincaptan büyüktür.

Bu sözceler, gramere uygun söylenmiştir: "Kepler" ve "aslan" referanstır; "sefalet içinde öldü" ve "büyüktür" de yüklemdir.

Dil felsefesinin Frege tarafından belirlenen beş temel ilkesi vardır:

1. Bağlamlılık (Contextualité) İlkesi: Buna göre, kelimenin tek başına bir anlamı yoktur.

Anlamını sadece bağlamda yani cümlede anlam kazanır.

Anlamın temel birliği kelime değil, cümledir.

Örneğin, "kitap" kelimesi kendi başına yani cümle dışında bir anlam taşımaz.

"Dil Fel-sefesine Giriş Kitabı masanın üzerindedir." dersem kelimenin bir anlamı olur.

2.Bileşimsellik (Compositionnalité) İlkesi: Buna göre, basit bir sözcenin anlamı bölümlerin yani kelimelerin anlamlarının bir fonksiyonudur.

Örneğin, "Sokrates bir insandır." sözcesinin anlamı "Sokrates", "bir", "insan" ve "dır" kelimelerinin anlamı tarafından oluşturulmuştur. ????????

2.      Göstericilik (Déicticité): Bir önermede göstericiler bulunabilir.

Bu göstericiler "ben", sen" ve "o" gibi şahıs zamirleridir, "şu" ve "bu" gibi işaret zamirleridir, "şimdi" ve "şurada" gibi zarflardır.

3.      Göstericilerin işaret ettikleri şey ve nedenle, anlamları da bağlama göre değişir.

Örneğin, "ben", farklı bağlamlarda farklı kişileri belirtmek için kullanılır.

Gösterici ifadelerin kullanımı genellikle bir mesajı iletmenin ekonomik bir aracıdır.

Bir kişi "Büyük ağacın yanındaki kimdir?"

demek yerine "Şu kimdir?" diyebilir.

Böylece bir yerle bağlantısı olan bir göstericilikten genel bir göstericiliğe geçilebilir. Bu demektir ki, göstericilik sadece bazı ifadelerin değil, gündelik dilin bir özelliğidir.

4.      Gerçekkoşulluluk (Vériconditionnalité): Bu ilkeye göre, bir sözce onaylanma koşullarıyla özdeştir.

Bir önermenin anlamını kavramak, onaylanması için yerine getirmesi gereken koşulları bilmektir.

"Hava güzeldir." veya "Kar beyazdır." gibi cümlelerin anlamını belirlemek, hangi koşullarda onaylanacağını söylemektir.

5.      Psikolojizmin Reddi: Bu ilkeye göre, anlam kişinin zihninde ortaya çıkan psikolojik bir şey değildir. Zihindeki imgeler ya da diğer psikolojik durumlar ifadelerin anlamları değildir, çünkü zihindeki ve zihnin işlerken kullandığı kavramlar, sübjektiftir.

Oysa anlam gerçekte objektiftir; kişiden kişiye değişmez, kişi tarafından belirlenemez.

Anlamın objektifliğini sağlayan şey, göndergedir; sözünü ettiği şeyin açık ve belirli olmasıdır.

Anlam göndergeden dolayı, onaylanabilir veya onaylanamaz.

Bu nedenle psikolojik düşünceler anlam teorisinde yer almaz.

Frege'nin başlattığı felsefede yenilik çok köklüdür ve bu nedenle Frege'ye çağdaş felsefenin Descartes'ı denir.

Dil felsefesinin İngiltere'deki ayağına gelince, 1900'lü yıllarda Russell'ın ve Moore'un çalışmaları İngiltere'deki modern dil felsefesinin başlangıcı kabul edilir.

Moore Mind adlı dergide, "The Nature of Judgment" (Hükmün Tabiatı) başlıklı bir makale yayınladı.

Bu makalede Moore, Hegelciliğin teolojik versiyonunu ciddi biçimde eleştirdi.

Russell'ın etkisi ise şu iki kitapla oldu:

1900'de yayınlanan ve Leibniz üzerine verdiği derslerden oluşan kitap ve

1903'te yayınlanan Matematiğin İlkeleri.

Aristoteles'ten beri hiçbir kitap, mantığı Matematiğin İlkeleri kadar etkilememiştir.

Bu iki filozofun etkileriyle İngiliz deneyciliği Alman İdealizmine karşı çıktı, Hegelciliğin teolojik versiyonu İngiltere'de etkisini yitirdi ve buna bağlı olarak geleneksel İngiliz deneyciliği güçlendi.

Kıta Avrupası'nın felsefi geleneğine bir alternatif oldu.

Bu deneycilik Russell'ın mantığa ve matematiğe dair çalışmalarıyla canlılık kazandı.

Dil felsefesinin, felsefedeki sonuçları şunlardır:

Felsefenin konusu, dünyada bildiğim gerçek bir nesne veya durumdur.

Bunlara dair anlamlı ve uylaşımsal, bildirim veya yaptırım sözceleridir.

Felsefe yapmak, dil aracılığıyla herkesin anlayabildiği öğrenebileceği ve öğretebildiği, anlamla ilgili sorunlardır.

Dünya, dünyada bulunmayan soyut ilkelerle değil, dilimizin bildirimsel önermeleriyle kavranabilir.

Dil felsefesi bizi, kendi zihnimize hapsetmekten ve zihnimizde mahkûm hayatı yaşamaktan kurtarır, bize dünyada yaşamayı ve dünyanın realitesini öğretir, dünya içinde kalarak ve dünyanın koşullarına uyarak yaşamamızı sağlar.

 İletişim, olgulara ilişkin objektif yani uylaşımsal anlamlarla gerçekleşir; iletişim sayesinde toplum oluruz ve kültür üretiriz.

Dil, bize binlerce yıllık deneyimleri miras olarak verir ve bu miras sayesinde hayatta kalırız.

Metafizik çok farklı ve indirgenemez durumları tek bir kavrama indirger; dünyadaki ve kültürdeki bütün nüansları ortadan kaldırır, özgünlüklerini yok eder. Metafiziğin hiçbir problemin çözümünü vermez, çünkü dinamik olguların hayatın statik teorisi olamaz.

Kısaca söylersek dil felsefesi 2500 yıllık felsefe tarihinde bir devrimdir.

Girişimizi bir değerlendirmeyle bitirelim.

Bugünkü haliyle dil felsefesi sosyoloji gibidir.

Sosyoloji, Avrupa ve Kuzey Amerika toplumları model alınarak oluşturulmuş bir disiplindi.

Sosyolojinin amacı, bu toplumlara ilişkin bilimsel açıklamalar yapabilmekti.

Sosyologlar, sosyolojiyi kendi toplum modellerinden hareketle sistemleştirdiler, metodolojilerini sanayileşmiş batı toplumlarını açıklayacak şekilde belirlediler, sosyal sınıfları, grupları, bütün değişkenlerini ve sabitelerini kendi toplumlarının yapısından hareketle tanımladılar.

Ancak sosyoloji kaydettiği gelişmelerle bu kültürel sınırlılığını aştı; bütün toplumlara, bütün toplumların bütün sosyal katmanlarına, gruplarına uygulanabilir özellik kazandı.

Dil felsefesi de Batı dünyasında işaret ettiğimiz bir tepkinin sonunda ortaya çıktı, ama bütün diller için genel geçer pek çok önemli sonuçlar ortaya koydu.

Açıktır ki, dil felsefesinin bazı problemleri, özellikle metafiziğin neden olduğu problemler sadece çağdaş Batı'daki felsefecilerin ve metafizik etkisinde kalmış bazı Müslümanların kullandıkları özel dillerin problemleridir.

Kuşkusuz bir toplumda dili herkes aynı şekilde kullanmaz, aynı kelimelerle bildirim ve yaptırım gerçekleştirmez.

Metafizikçilerin dili de toplumun bütününün  dili olamamıştır, sadece sınırlı sayıda kişinin dili olarak kalmıştır.

O nedenle, dil felsefesindeki anlamsızlıkla ilgili problem bu sınırlı sayıda insanın dilinin problemidir.

Toplumda ortalama insan metafizik dili bilmez; ona ihtiyaç duymaz, bu nedenle metafiziğin neden olduğu anlam karışıklığı ve belirsizlik durumunu yaşamaz.

Ancak dil felsefesinin problemlerinin tümü metafizikten kaynaklanmaz.

Dilin kullanımından doğan pek çok dil felsefesi sorunu vardır.

Bunlar ileriki bölümlerle ele alınacaktır.

 Bu problemler sadece bir dilin değil, gelişmişlik derecesi ne olursa olsun bütün dillerin kullanıcılarını ilgilendirir; tarihsel her dilde ortaya çıkmıştır, her aktüel dilde ortaya çıkabilir ve her kullanıcı bunlara yol açabilir.

Dil felsefesi bu problemlere işaret edebilir ve onların neden oldukları belirsizlikleri giderebilir.

Bu yönüyle dil felsefesi, bir spekülatif felsefe olmaktan çok empirik bir dil bilimine yakın duran bir disiplin gibidir.

Dil felsefesinin ne olduğuna temel problemlerine, türlerine ve ortaya çıkışına ilişkin bu açıklamalarımızın yeterli olduğunu düşünüyorum.

Şimdi, dil felsefesinde bazı önemli konuların ayrıntılı açıklamasına geçmek istiyorum.

İlk önce dil olgusunu ele alalım.

DİL

I. Sistem Olarak Dil

Dil, içine doğduğumuz kelimeler sistemidir; her sistem gibi özgün biçimde işler.

Neyi ifade edersek edelim hep dili kullanırız, kullanmaktan da asla vazgeçemeyiz.

Dilin doğasını açıklamadan önce şu iki konuyu açıklığa kavuşturmalıyız: Dil nasıl ortaya çıktı? Hayvanlarda dil var mıdır? Bazı dil filozofları demektedirler ki, insanlığın dil açısından iki dönemi vardır.

Dil öncesi ve dili kullandığı dönem.

Dil öncesinde insanlar tıpkı bizim gibi bilinçli algılara ve amaçlı eylemlere, kısaca zihinsel etkinliklere sahipti.

Buradan hareketle diyebiliriz ki, onların en azından inançları, istekleri, niyetleri ve hafızaları vardı; objeleri ve bildiklerini hatırlayabiliyorlardı.

Ancak dil öncesi dönemde sentaks yoktu.

Sentaks dilin ayırt edici özelliğidir.

Sentaks nasıl ortaya çıktı?

Dil öncesinden dil dönemine nasıl geçildi?

Bunu belirlemek zordur.

Sadece şunu diyebiliriz: Dil öncesinden dil aşamasına geçiş, bir evrim sonucudur.

Bize göre bütün orijin problemleri gibi dilin nasıl ortaya çıktığı sorunu da sahte bir sorundur.

Çünkü konuya dair hiçbir empirik gözlem yoktur, sadece teoriler ve varsayımlar olabilir.

Teoriler ve varsayımlar ise onaylanan veya reddedilen olan olgu sözceleri değildir.

İkinci soruya, hayvanlarda dil olup olmadığına gelince, konu çok tartışılmıştır.

Tartışmalar burada ele alınamayacak kadar yoğundur.

Biz bu tartışmaların dışında cevabımızı şu çerçeveye dayandırıyoruz:

Dil sadece insani bir kurumdur. 

Kendine özgü ve uylaşımsal kuralı ve sentaksı vardır, sıfatlar, zarflar ve zamirler, fiillerin şahısları ve kipleri vardır.

Geçmişi birkaç kiple anla tabilir. "Ben" ve "o" zamirleri sayesinde birinci ve üçüncü şahıs zamirleriyle konuşabilir.

Dil statik değil dinamiktir; sürekli değişir.

Dilde birtakım kelimeler unutulur, ona yeni kelimeler girer.

Dil bazen doğru bazen yanlış kullanılır, yanlış kullanıldığında düzeltilir.

Dilde anlamın literal, metaforik, ironik pek çok çeşidi vardır; sorular sorulur, cevaplar verilir; ricalarda bulunulur. Listeyi uzatmak gereksizdir. "Hayvanlarda dil var mıdır?" sorusunun cevabını sadece şu sorular sorarak veriyorum: Hayvanlarda dil varsa insan dilindeki bu özelliklerden hangisi hayvanların dilinde vardır?

Biraz da ironik tarzda soralım: Şiir yazan maymun, balina, yunus veya arı var mıdır?

NOT: Lisan-ı halleriyle evet

Hayvanlarda dil olduğu tezi sadece dili iletişim aracından ibaret görmenin sonucudur.

Kuşkusuz çok çeşitli hayvan türlerinde, arılarda, karıncalarda, yunus balıklarında farklı şekillerde gerçekleşen ve iletişim diye nitelenebilen fenomenler vardır.

Burada şunu soralım: Hayvanlardaki bu fenomenler iletişim midir?

Görüşümüz şudur: İletişim değildir, haberleşmedir.

İletişimle haberleşme arasındaki farkı şöyle açıklayabiliriz:

İletişim bir zihin içeriğini, tasavvuru, imgeyi gramere ve sentaksa uygun biçimde ve muhatabın anlayacağı şekilde iletmedir.

Haberleşme ise bir durumu bir olayı sözlü bir araç kullanmadan doğal yollarla bildirmektir.

Haberleşmenin lengüistik olmayan doğal araçları, örneğin; duman, mors alfabesi, ıslık, ışık, ses vs. gibi şeylerdir.

Bunlar durumların iletilmesidir. Başka bir deyişle haberleşmedir.

Sonuç olarak hayvanlarda dilden söz edemeyiz. Aslanlar konuşabilseydi, onları anlayamazdık.

Dil evrensel bir olgudur.

Tarihin her döneminde her coğrafyada ve her kültürde dil vardır ve gelecekte de olacaktır, alternatifsizdir.

İfade şekilleri doğal nesnelerden dijital biçimlere kadar değişebilir, yine de bunlar dilin kullanım tarzlarıdır.

Dil, evrensel bir aracı olsa da bu aracın kullanım biçimi evrensel değildir, çünkü tek bir dil değil, pek çok dil vardır.

Örneğin; jestler, mimikler, semboller hatta doğal nesneler ve işaretler de bir tür dildir.

Bu nedenle lengüistik dil tek dil değildir.

İnsanların birlikte var olmaları iki şeye bağlıdır:

a) İletişimde bulunmak.

b) Karşılaştıkları problemleri çözmek.

Bunlar da ancak dili kullanmakla mümkündür.

Dilin kullanımı onaylanır ya da onaylanmaz.

Kullanım, bildirme veya yaptırma koşulları varsa onaylanır, yoksa onaylanmaz.

 "Parktaki güvercinler atılan yemi yiyorlardı." bildirimi, bildirim koşullarını taşır ve bu nedenle onaylanır. "Parktaki güvercinler sohbet ediyorlardı." bildirim koşullarını taşımaz ve onaylanmayan kullanımdır.

Onaylanmayan kullanımlar sadece bildirimlerle sınırlı değildir.

 Bazı gerçek dışı durumlara ilişkin ifadeler de vardır. Örneğin, batıl inançlara dair ifadeler böyledir.

Dil iyileştirilebilir; olguları daha iyi ve nüansları daha ayrıntılı anlatmaya yarayan ifade biçimleri bulunabilir, ancak bu, dilin mantığı içinde mümkündür.

Dil, bilim öncesi bir özellik taşır, insanlar bilim yapmadan önce hatta hiç bilimden haberleri olmadan da dile sahiplerdi.

Onu bilimsel yöntemlerle ve araştırmalarla elde etmedik.

İfadelerimiz açık, anlaşılır ve uylaşımsal sözceler midir, yani başarılı bildirimler midir?

Bunu dilimizi analiz ederek bilebiliriz.

Gündelik dilimizden üstün bir analiz aracımız yoktur.

Doğru ifade edilmiş sözcelerden kuşkulanılamaz.

Gündelik dilin işleyişine dikkat ettiğimizde, dili analiz ettiğimizde, anlamın sınırlarını belirlediğimizde, kimi düğümleri çözebiliriz ve hatalardan kimilerini giderebiliriz, kimilerine de düşmeyebiliriz.

Dili analiz etmek için önce dile, önermeye ve kurala dair teori ortaya koymak yanlıştır.

Teoriyle dil anlaşılamaz ve iletişim kurulamaz.

Gündelik dil sadece iletişimde kullanılan sözceleri analize yaramaz, ayrıca duyularımızı ifade eden terminolojilerimizin uygunluğunu belirlemeyi de sağlar.

Çünkü bu terminolojilerin hepsi mükemmel değillerdir.

Onların kimileri iyi oluşturulmamıştır, kimileri duyuları tam anlatamaz, kimileri de yanıltıcıdır.

Bu nedenle ifade güçlerinin denetlenmesi ve gerektiğinde iyileştirilmesi zorunludur.

Bunu da gündelik dil sayesinde yapabiliriz.

Dil, deneyimler toplamıdır.

Dünyaya ilişkin tecrübemiz, dilimizde mündemiçtir.

Dilimizle bizden önceki kuşakların bütün önemli ve değerli deneyimlerini ediniriz.

Diğer deyişle, ifadelerimiz ne kadar çoksa dilimiz o kadar zengindir.

Dilimizin zenginliği bize sağladığı ifadelerin çokluğuyla doğru orantılıdır.

Deneyimlerimiz'in çokluğunu ve zenginliğini fark edebilmek için ifadelerimizin çokluğundan yararlanırız.

Dilde dünya ile ilişkilerimizi belirsizleştiren parazitler barınamaz.

Deneyimlerimiz yaşayan olgular'dır.

Bu olguları gözlemlerken dilimizi kullanırız ve bu gözlemlerin sonuçlarını da dille ifade ederiz.

Dil aracılığıyla zaman ve mekân bakımından bize çok uzak ve farklı toplumların hayatlarını öğreniriz.

Dilin ifadeleri alışılmış ve yaygın oldukları için değerlidir; dünya ile ve birbirimizle ilişki kurma tarzımızı gösterir, bizim için yararlı olan ne varsa hepsini dilde buluruz.

Dille sadece dünyayı açıklamayız, dünyada etkin de oluruz.

Dilin incelenmesi dünyaya nasıl nüfuz ettiğimizi anlamaya izin verir.

Dil zararlı ve kurtulmamız gereken sahte kavramlar deposu değildir, tam tersine felsefenin ölçütüdür, felsefi olanı ve olmayanı ayırmaya yarar.

Dilin ifadeleri değerlidir.

Bu ifadeler, insanların yüzyıllar boyunca doğru diye yaptıkları ayrımları somut biçimde gösterir.

Her dilde örtük biçimde bir dünya görüşü vardır.

Dili araştırmak, bu dilde ifade edilmiş dünya görüşünü de ortaya çıkarmaktır, ancak bir dili konuşmak bir dünya görüşünü kabul değildir.

Çünkü kişiler farklı dilleri konuşabilir, ama o dilleri ana dili olarak konuşanların dünya görüşlerini kabul etmeyebilir.

Örneğin, Çinceyi konuşabilirim, ama dilini konuştuğum toplumun yani Çinlilerin dünya görüşlerini kabul etmeyebilirim.

1.1. Dil-Dünya İlişkisi

Dille dünyadan söz ederiz ve onu anlamaya, keşfetmeye çalışırız.

Dünyada neler olup biter? Neler kesindir? Neler belirsizdir?

Bunları dilde görürüz.

Dil sayesinde dünya ile kurduğumuz ilişkiler çok nüanslıdır, bu nüanslar önemlidir, göz ardı edilemez.

Dil, "ilk kelime"dir; başka disiplinler yardımıyla değil, kendinden hareketle anlaşılır.

Dilimiz dünyadan söz etmeseydi, hiçbir anlamı ifade edemezdi.

Bunun anlamı şudur: Dil ve dünya birbirine ayrılmaz şekilde bağlıdır.

Bir kelimeyi örneğin, "fil" kelimesini söylediğimizde dünyadan söz ederiz.

Çünkü bu, filden söz ederek dünyadan söz etmemiz anlamında değildir.

"Fil"i betimlemek istediğimizde hem "fil" kelimesini hem de "hayvan"ı içeren kesin ve tam bir dilsel eylem gerçekleştiririz. Sonuç olarak "fil" kelimesini kullanarak dünyadan söz ederiz.

Dil ve dünya ilişkilerini aydınlatmak, ifadenin mantıksal açıklığını göstermekle olamaz, ancak olguyu anlatırken en uygun kelimeyi söylemekle mümkündür.

Böyle bir tutum, realizmin yeni bir biçimidir.

Dil-dünya ilişkisini mantık kuralları değil, gramer kuralları yönetir.

Bu ilişki artık dilde kurulur ve gramatikal sözcelerde somut biçimde görünür.

Düşünce ve dil arasındaki uyumu dilin gramerinde aramalıdır.

Dil, "dünyanın bir aynası" değildir.

Lengüistik fonksiyonlar özü, dünyayı zihnimize yansıtmaz hatta dil dünyadan söz etse bile bunu, dünyayı yansıtarak yapmaz; veri olarak dil, ihtiyaç duyduğumuz her şeyi içerir.

Gündelik dille eylemlerimizi de onaylarız.

Dil sayesinde dünya ile kurduğumuz ilişki başarılı mıdır?

Yoksa başarısız mıdır?

Bunu gene dil yardımıyla belirleriz ve açıklarız.

Kelimeler söylemek, genellikle dünyanın nesnelerinden söz etmektir.

Bunlardan konuşurken ne söylediğimizi incelemek mi istiyoruz?

O zaman yapacağımız şey şudur: Sözcelerle eş anlı olan dilin nüanslarına, kelimelerin farklı realitelerle sürdürdükleri ilişkiye çok dikkat etmek.

Dil dünyadaki olgulara bağlıdır, ama olguları da dille anlatırız.

"Caddede yoğun bir trafik vardır." gibi bir cümle olsun.

Bu cümlede caddedeki trafik yoğunluğu dilden bağımsız bir olgudur.

Bu olgu, sadece dille ifade edilebilir.

Gündelik dil bizi her tür spekülasyondan korur, çünkü kelimeleri veya sözceleri analiz etmek için bize her tür materyali ve ölçütü verir, yargılarımızın uylaşımsal zemini oluşturur, izafiyeti/nisbiyeti dışlar.

Böylece fark ederiz ki, deneyimlerimiz ve bunları ifade eden kullanımlarımız çok çeşitlidir.

Böylece indirgemecilikten, özcülükten ve kavramcılıktan uzak dururuz.

Dille yaptığımız bildirimler bilimsel açıklamalar değildir.

Kuşkusuz bilim adamları topluluğu da bilimsel açıklamalar üzerinde uylaşırlar.

Realitenin bilimsel açıklaması dilsel verilere değil, doğa yasalarına bağlıdır.

Oysa dil felsefesinde söylem bağlama, prosedüre uygundur, başarı koşullarına sahiptir.

Dille dünya hakkında konuşuruz, dünyayı keşfederiz ve ayrıntısıyla inceleriz.

Bir şey söylediğimizde bunu niye söylediğimizi açıklama ihtiyacı duymayız.

Dil, felsefi sorunların çözümünde bize yardım edecek en iyi uzmandır ve felsefe yapma nın en yetkin aracıdır.

Dil, realiteyle karşılaşmamız sırasında etkindir.

Dili, hiçbir açıklama ihtiyacı duymadan kullanırız ve kullanımlarımızın kanuni bir çerçevesi vardır.

Realiteye dair her açıklama bir hipotezdir.

Dünyadan, insan eylemlerinden ve doğal olgulardan dili kullanarak yani hipoteze başvurmadan söz edebiliriz.

Peki, dil bunu nasıl başarabilir?

Bu soru sorulamaz, çünkü bunu söylemek için kelimelerimiz yoktur.

Aynı şekilde gramer insan eylemlerinden ve doğal olgulardan söz etmemizi nasıl başarır?

Bunlar da sorun değildir.

Dil sayesinde gerçeğin detaylı görünüşleri ortaya konabilir.

Dil, nesneleri belirlemek için çok uygun bir araçtır, çünkü farklılıkları belirtebilir.

Dil, pratik durumları ifadeye yarar, yaşamamız için gerekli her imkânı verir, ihtiyaçlarımızı karşılamak zorundadır, pragmatik düzendedir, sadece şimdiyi yaşamanın değil, geleceği tasarlamanın, planlamanın da aracıdır.

Dil olmadan geleceğe ilişkin hiçbir şey tasarlanamaz, insan kendi kendine bile konuşamaz ve düşünemez.

Kişi halūsinasyonlarını da sadece dille anlatabilir hatta rüyalarındaki diyalogları bile dille yapar.

Metafizikçi filozoflar dilin değerini göz ardı ettiler ve dili çok basite indirgerdiler.

Bu, büyük bir hatadır.

Dil, özel dilin tersine hepimizin dilidir, bir sosyal olgudur hatta sosyal bir sanattır hem sosyal realitenin varlık koşuludur hem de onun bir parçasıdır.

Haklarımızı, ödevlerimizi, ahlaki sorumluluklarımızı, eylemlerimizin anlamını, sonuçlarını dille öğreniriz, ekonomik aktivi telerimizi vs. ancak dille gerçekleştiririz.

Her ne olursa olsun dil bütün kurumların ilkidir.

Parayı, evlilik kurumunu vs. bilmeyen bir toplum olabilir, ama dilsiz toplum yoktur.

Yalnız bir dilimiz vardır ve bu, gündelik dildir.

Yeni bir dil icat etmek veya mantıkçıların sembolik dillerini kullanmak zorunda değiliz.

Gündelik dilimiz, ondaki belirsizliklerden kurtulursak kullanacağımız dildir.

Öbür yandan dil, sadece olgu durumlarını değil, düşünceleri de ifade eder.

Herhangi bir konudaki düşüncemizi dille bildirebiliriz.

Dille ifade edilen olgular, dile bağlı olan düşüncelerdir.

Dil aracılığıyla ifade edilen düşüncelerin kimileri bir semboller sistemini gerektirir.

Örneğin, aritmetiğin sözceleri ancak sembollerle ifade edilebilir.

371+428-619 işlemi böyledir.

Dil, sesli ya da yazılı bir sembol olan ve özünde anlam bulunmayan kelimeye bir fonksiyon, bir anlam yükler ve her kurumsal realitenin olmazsa olmaz koşuludur.

Evlilikler, seçimler, törenler, göreve atamalar gibi resmi prosedürler, mahkûmiyet veya beraat gibi hukuki kararlar dile bağlıdır.

Kurumları hem oluşturmak hem de onlardan etkin olarak yararlanmak için dil gereklidir.

Birinin evli olduğunu, bir kişinin başkan seçildiğini, bir oturumun başladığını insanlara dille anlatırız.

Dil, bilgi için gereklidir.

Masaların ve sandalyelerin betimini dille yaparız. Para nedir? Nasıl kullanılır? Hangi durumlarda erkek ve kadın birbirinin eşi olur? Hangi prosedüre göre profesör unvanı alınır? Bir evin tapusunun kime ait olduğu nasıl bilinir? Kurumsal olgularla ilgili bütün bu durumları dille öğreniriz.

Vaatleri dille yaparız ve dille özür dileriz. Esprilerimiz dilledir. Soruları sadece dille sorabiliriz. Ritüellerimizde bedensel eylemlerin yanında dili de kullanırız. Dile bağlı olduğu için dille ifade edilen bir sözceyi düşünebilmek ancak dille mümkündür. Örneğin, "Uludağ'ın zirvesi karlı ve buzludur." sözcesini dili olmayan bir varlık düşünemez.

Dil hem kendisi karmaşıktır hem de karmaşık olguları düşünmek için gereklidir.

Bir şey örneğin, bir otomobil satın almak, bir ürünü satmak olguları karmaşıktır.

Bunları yapmaya çalışan kişi önce nasıl yapacağını düşünür.

Bu düşünme de dille mümkündür.

Kişi ne hissederse etsin, neyi düşünürse düşünsün, bunlar sözde ortaya çıkar.

Söz söylendikten sonra konuşanın psikolojik tasavvurlarından bağımsızdır.

Anlam sadece dildedir.

Dil, doğal ve sosyal realiteye, dünyaya ve kültüre uygundur.

Bu uygunluk, dilin aşkın özelliğini gösterir.

Dilimizin bütün kelimeleri realitedeki bir gerçekliği yansıtır.

Ancak bu yansıtma gramerde görünmez.

Dünyayı dille değiştirebiliriz; bir dilin ne olduğunu açıklayamasak da iki kişinin aynı dile sahip olduğunu düşünebiliriz. 

Dilden dışarı çıkamayız, çıkmamız için neden de yoktur.

Çünkü dil yüksek güvenlikli bir yapıdır.

Dili incelemek için başka bir dilimiz yoktur.

Dil, tıpkı insanın sosyal ve kültürel davranışı gibi doğal tarihinin bir bölümüdür, olup bitmiş, tamamlanmış bir yapı değildir, dinamik, değişken bir özellik taşır.

Dil, bir şehre benzer. Şehirde eski, dar sokaklar, küçük meydanlar vardır. Evlerden kimileri önceden kimileri yeni yapılmıştır.

Eski şehrin semtleri hep tek tip evlerden oluşur.

Dil de işte böyledir, onda eski ve yeni kelimeler vardır.

Dile yeni kelimeler girer ve kullanılmayan kelimeler unutulur. Dil buna izin verir.

Cümlenin emir, olumlama, yadsıma başta olmak üzere sayılamayacak kadar çok çeşidi vardır.

Gösterge yani kelime dediğimiz şeyler de çoktur ve çok çeşitli şekillerde kullanılır.

Bu çeşitlilik kesin şeklini almış değildir.

Toplumun maruz kaldığı etkiye bağlı olarak her zaman yeni kullanımlar doğar.

Bu etki iki yolla olur: Farklı toplumlarla kurulan kültürel ilişkiler ve teknoloji.

Örneğin; "cepten konuşmak", "cebini istemek", "mail atmak," gibi pek çok kullanım teknolojinin dile etkisini gösterir.

Görüldüğü gibi cümle hayatla bağlantılıdır veya eylem hâlinde hayattır.

Cümle, hayat veya hayatın ifadesi olarak kalmaz, bir dizi uylaşımın da kaynağı olur.

Dil, toplumun hayatına ve eylemine bağlı bir realitedir.

Kelimenin anlamı, artık bağımsız bir obje değildir ve bir konuşma biçimine bağlıdır.

Dilde anlam pek çok yolla, örneğin; kelimeler, jestler, mimikler, eylemler gibi biyolojik ve doğal fenomenlerle ifade edilir.

Dil, çok farklı araçların bulunduğu bir âlet kutusu gibidir.

Bu kutuda çekiç, testere, şakul, zamk kutusu gibi olan kelimeler vardır.

Aletler, biçimleri veya fonksiyonları bakımından birbirine benzer.

Onları benzerliklerine göre gruplandırabilirim, ancak bu gruplar arasında ortak özellikler yoktur.

Farklı tipler birbirinden kesinlikle ayrıdır.

Bu âletlerin fonksiyonları kesindir.

Onların kullanımları üzerinde uylaşım yeterlidir.

Kullanımlar değişirse açıkça farklı şeylerden konuşuruz, ama bunun hemen farkına varamayız.

Düşünme sadece dil aracılığıyla mümkündür.

Bu durum, dilin a priori'sini oluşturur.

Tek başına, örneğin; bir ormanda, hayvanlar arasında veya ıssız bir adada büyümüş birinin dili olmadığı için düşüncesi de yoktur.

Dil ve düşünce ilişkisi, araç ve aracı kullanan insan ilişkisinden daha derindir.

Her dil başka dillere çevrilebilir. Her başarılı çeviri, ifadelerin yerine anlam aynı kalacak şekilde, bir başka dildeki ifadeleri koymaktır. Ancak çeviride bir şeyi dikkate almalıdır. Çeviri ve kayıpsız çeviri birbirinden farklıdır.

Diller kültürün hayat biçimlerine bağlıdır.

Languages ​​are tied to cultures' ways of life.

Kullanılan kelimeler de bu hayat biçimleri tarafından belirlenir.

The words used are determined by their lifestyle.

Bu nedenle hayat biçimleri farklı olan dillerin kelimeleri de farklı olacaktır.

Bu da doğal olarak farklı hayat biçimlerine bağlı dillerden yapılan çevirilerin bazı ifadelerin aktarımında zorluklar hatta imkânsızlıklar ortaya çıkaracaktır.

O zaman çeviri, ek açıklamayla anlaşılır hale getirilebilir.

Dillerden hiçbiri diğerlerine üstün değildir.

Diller karşısında nötr olabiliriz.

Üstün/aşağı dil, gelişmiş/gelişmemiş dil yoktur.

Bir dil konuşanların hayatlarını sürdürmelerini sağlayacak kadar zengindir.

Diller karşısında bir değer tutumu takınamayız.

Bir dil, dildir ve dil olarak yani belli bir topluluğun dili olarak değerlidir.

Dilin pek çok özelliği vardır; onaylanan veya onaylanmayan sonsuzca önermeler türetme kapasitesine sahip olmak bunlardan biridir.

Dilin realiteyle ilişkisi karmaşıktır, pek çok nüansı içerir.

O nedenle, dilde onaylanan veya onaylanmayan önermelerin değişmez prototipleri yoktur.

Dil var oluşla ilgili anlamlı önermeler kurmaya izin vermez.

Örneğin, "Galata Kulesi vardır." demek doğru değildir, anlamsızdır.

Dilimizde ad var olan şeylere verildiğinden, adı olanın kendisi de vardır.

Kendisi olmasaydı adı da olamazdı.

O nedenle, bir şeyin var olduğunu söylemek onun hakkında bilgi vermek değildir, boş sözdür, diğer deyişle malumu ilamdır.

Ancak burada önemli bir noktaya işaret edelim:

"Vardır." ifadesini,"...bulunmaktadır." anlamında kullanma meşrudur.

Örneğin, "Sınıfta otuz öğrenci vardır." ifadesi doğru bir kullanımdır ve "Sınıfta otuz öğrenci bulunmaktadır." demektir.

Burada, "bulunmaktadır" anlamında vardır bir betimdir.

Örneğin, "Bahçede yirmi ağaç vardır." sözcesinde, "vardır" bahçeye ilişkin bildirimdir.

Dil sadece bildirim aracı gibi görülemez.

Bilincimiz ve realite arasındaki yarı saydam bir perde olamaz, ayrıca realiteyi anlatirken yararlandığımız psikolojik tasavvurların bulunduğu yer de değildir.

Realiteyi anlamak mı istiyoruz?

Bunun tek yolu, gündelik dilin ifadelerini analiz etmektir.

Dili analiz mümkündür, ama açıklama imkânsızdır.

Dil hakkında konuşma ve dilin analizi aynı anlama gelir.

Dilin analizi iki şekilde yapılır:

1.      Metafizik sözcelerin neden oldukları anlamsızlıkları belirlemek:

Metafizikçilerin dilinde "Yokluğun anlamını araştırmak." gibi bazı anlamsız ifadeler vardır.

Anlamsız ifadeler kullanırsak dil tatile çıkar.

Bu ifadeleri farkına varmadan kullanırız.

Bunlar dildeki felsefi problemlerdir ve ortak duyuya veya sağduyuya başvurarak çözülemez.

"Anlamsız sözceler" olan felsefi problemleri çözebilmek için dilin mekanizmasını iyi tanımak, benzerlikleri ve farklılıkları görebilmek, nüanslara hâkim olmak, anlamlı sözcelerle anlamsızları ayırabilmek, doğru ve model kullanımları bilmelidir.

2.      Kullanım yanlışlıklarını belirlemek:

Kullanım yanlışları çok çeşitlidir.

Bunları "uylaşıma aykırılık" altında toplayabiliriz.

Başlıca kullanım yanlışlıkları, kişisel düşüncelerini bildirim gibi görme, referansın belirsizliği veya uylaşımsal olmaması, kişinin kelimenin anlamını kendine göre belirlemesi, kelimenin pek çok anlamı olduğunda bu anlamlardan sadece birini tek anlam sayma, bağlamı dikkate almama, kelimelerin cümle içindeki dizilim sırasına riayet etmeme vs.dir.

Dilimize, kullana kullana alışırız.

Alışkanlığımız iyice pekiştiğinde, problemsizmiş gibi davranırız.

Özel ve karmaşık durumlardan söz ettiğimiz hâlde bunun hiç de farkında olmayabiliriz.

Bu durumlarda, dilimizin realiteyle ilişkisi ya iyi kurulmamıştır ya da açık değildir.

Dilin ifadeleri gerçeğe uygun olmalıdır, aksi halde terk edilmelidir.

Dilde gerçeği anlamaya engel hiçbir öge yoktur, gerçekte içkin olduğu için gerçekten söz etmeye izin verir, tersi doğru değildir.

Olup biten şeyler, dille ifade etmemiz gereken şeylerdir.

Dilimizin sembolize ettiği şeyi açıkça bilirsek, düzenli olduğunu da anlarız.

Dilin yapısını soruşturmak, bize dünyanın yapısı hakkında bilgi verir.

Dil aşkındır yani dille düşündüğümüz olgular bizim kişisel anlayışımıza bağlı değildir.

Dildeki sınırlı kelime stokunu kullanarak sayısız cümle oluşturabiliriz.

Kelimeler stokumuzu, iletişimde bulunan kişi yani konuşan bilerek kullanabilir ve dinleyen de anlayabilir.

Dünya ise kelimelerden başka ve kelimeleri kullanarak bildirebildiğimiz bir şeydir.

Dünyanın kelimenin kelimeleri içermemesi için sebep yoktur.

1.2 Dilde Ayrımlar

Gündelik dil tıpkı bir mikroskop gibidir.

Çıplak gözle göremediğimiz organizmaları ve aralarındaki farkları mikroskopla görebiliriz.

Mikroskoba benzeyen dilde olguları ve farklarını, realitenin zenginliğini ve bu zenginliği anlatan ifadelerin çeşitliliğini açıkça görebiliriz.

Dil sayesinde, göz ardı edilmiş incelikleri anlarız, çok ayrıntılı kullanımları fark ederiz, olguların sanıldığından daha çok çeşitli olduklarını saptarız.

Dildeki ayrımlar yok sayılamaz ve ihmal edilemez.

Bunlar üzerinde uylaşım vardır.

Dil mükemmel bir araç olduğundan, bu ayrımlara ve ayrımlar üzerinde uylaşıma izin verir.

Dilimiz realiteyi, nüansları, ayrımları ve kesinlikleri içerdiği için günümüze kadar gelmiştir.

Ayrımlar, dünyaya ilişkindir, dünyada var olan durumların farklı oluşundan kaynaklanır, tarihteki ve dildeki evrimin ürünüdür, tarihsel ve aktüel uylaşımlar tarafından verilmiştir.

Bu nedenle dildeki ayrımlar en güvenli analiz aracıdır.

"Uygun"u analiz ederken alçakgönüllü davranmalıyız yani bu ayrımlara güvenmeliyiz ve onları kullanmalıyız.

Dildeki ayrımlar ve ilişkiler, kabul edebildiğimiz her şeyi, sayı, gelişmişlik ve değer bakımından aşabilir.

(Çünkü bu ayrımlar ve ilişkiler en güçlü kalıntıların sürekli sınamasından geçer.)

Dildeki ayrımları kullanarak analiz yapmak, özel kullanımlarımızı analiz etmektir, ortak ve paylaştığımız kullanımlarımızın ölçütlerini belirlemektir, böylece "uygun" kelimesini kullanma biçimimizi keşfetmektir.

Dünyadan söz etmek için kelimeleri kullanırız ve kelimelerimizle yaptığımız ayrımlar dünyanın durumuna gönderir.

Dilimizde dünyayı tanımak için kullandığımız kelimeler birbiriyle bağlantılı ağ oluşturur.

Kelimeler ağı sayesinde bir dünya görüşü oluşturabiliriz.

Dünyaya dair ayrımları ifade etmek için kelimelerin dışında sembollerden, resimlerden, haritalardan veya fotoğraflardan yararlanabiliriz.

Bunların her birinin belirttiği duruma dair özel ifadeler vardır.

Örneğin, "Bu resim aslına uygundur." diyebiliriz, ancak "Bu resim doğrudur." diyemeyiz.

Aynı şekilde, bir yol haritasının çok iyi çizildiğini söyleyebiliriz, ancak doğru olduğunu söyleyemeyiz.

Bir yol haritası yanlış değildir, ancak iyi çizilmemiştir.

Tıpkı bunun gibi, bir soruya verilen cevap da kesin olabilir, lakin zorunlu olarak doğrudur, diyemeyiz.

Bu örnekler göstermektedir ki, gündelik dilimiz, dikkate alınması gereken pek çok ayrım içerir ve ortadan kaldırılamaz farkları tanımamızı sağlar.

Dildeki ayrımların bir başka önemli fonksiyonu daha vardır: Hayatın pratik sorunlarını çözmek.

 Kabul etmek zorundayız ki, gündelik hayat çok karmaşıktır.

Karmaşıklığı olabildiğince azaltmaya çalışmalıyız.

Dilimizdeki ayrımlar bize bunda yardım edebilir.

Ayrımın görevi gündelik hayatın pratik sorunlarını çözmek olduğundan, onda teorik hiçbir şey yoktur.

Örneğin, eylemleri açıklarken onlara uygun kelimeleri bulmalıyız.

Buna göre, eylemlerimizin pek çok kategorisi vardır, örneğin; isteyerek, zoraki olarak, dalgınlıkla, bilmeden, gönülsüz, seve seve yapılan eylemler gibi.

Durumları düşünmek ve onlara dair sözcelerimizde uyuşmaya çalışmak zorundayız.

Uyuşursak, o zaman verilere sahip oluruz, onları "farklılık" ve "uyum" kavramlarını dikkate alarak açıklayabiliriz.

Kelimelerimiz çok uzun sürede evrimleşmişlerdir, kullandığımız kelimeler kaybolan kelimelerimizden pratik için daha uygundur ve güç durumların analizinde daha yararlıdır.

Dilimizdeki ayrımları ya da nüansları, bazen göz ardı ederiz.

Bu, bazen bilgisizlikten bazen de anlatımda ekonomi sağlama isteğinden kaynaklanır.

İster hata, ister ihmal, isterse ekonomi olsun, nüanslar yok sayılamaz, çünkü sözceleri belirsiz, olguları da flu hale getirir.

Olguların üzerindeki sisi dağıtmak, anlamaya çalıştığımız hayat tablosunu açıkça görmek ve bu, nüanslara dikkat ettiğimizde mümkündür.

Nüanslar sadece yaptırım cümlelerimizin analizine yaramaz.

Onlar, etik ve estetik ifadeleri de daha iyi anlamamızı sağlar.

Etikte ve estetikte başlıca hangi kelimeleri kullanırız? Onların yer aldıkları cümleleri hangi durumlarda söyleriz?

Söz konusu kelimeler ve cümleler arasında ne gibi nûanslar vardır? Bütün bunları gündelik dilimiz sayesinde keşfedebiliriz.

Dil daha titiz biçimde incelenirse belirsizlikler fark edilebilir ve nüanslar görülebilir, böylece iyileştirilebilir veya düzeltilebilir.

Kelimelerimizin her biri ayrımdır ve nüanstır; onlara karşılık gelen ve onların anlattıkları nesneler, olgular, ilişkiler, nitelikler ve durumlar vardır.

Gündelik dilimizi kullanmayı becerebildiğimiz için hepimiz söylediğimiz şeyi az veya çok düşünerek az veya çok ayrıntılı biçimde söyleyebiliriz ve uylaşabiliriz, kelimelerimizin kullanımlarının, sözünü ettiğimiz duruma uygun olup olmadıklarını görebiliriz.

Dilimizi konuşmayı ve onun yardımıyla realitedeki farkları ayırt etmeyi bildiğimizde, realitenin özelliklerinden söz edebiliriz ve aynı dili konuşanlarla uylaşabiliriz.

Farklı bildirimler yapsak bile aynı dili konuşuruz.

Bunun nedeni, dilimizin çok büyük ölçüde esnek olmasıdır ve bildirimde aynı ögeleri veya aynı ölçütleri kullanmamızdır.

Dil, söylemlerden ibarettir.

Onunla realiteyi bildiririz ve muhataplara bir şeyler yaptırırız.

Dil, realiteye bildirdiği olgu aracılığıyla bağlanır, ancak bu bağlantı dilde gerçekleşmez.

Dilin bildirimi olgular hakkında olumlu veya olumsuz önermelerdir, durum bildirimidir.

Her bir ifademiz dünyaya ilişkin bir durumu bildirir, mümkün ve gerçek olan şeyi dile getirir.

Olguları ve gerçeği ele almanın en doğru biçimi gündelik dilden yararlanmaktır, çünkü dil onları en iyi biçimde inceleme aracıdır.

Gerçek doğrudan değil, dille verilir.

Dilin ötesinde mümkün açıklık yoktur, o nedenle dilin yani mümkün açıklığın ötesine geçemeyiz.

Dille açıklama imkânının temelinde şu vardır: Başkası da dili benim gibi kullanır.

Dille realiteyi betimleriz, insanlarla iletişim kurarız, dünyayı ve başkasını etkileriz.

Dille açıklama imkânının temelinde şu vardır:

Başkası da dili benim gibi kullanır.

Bir kelimeler topluluğu benim için anlamsız olduğu hâlde, bir başkası anlamı olduğunu söylüyorsa şunu düşünürüm:

O, ya kelimeleri benimkinden başka bir anlamda kullanıyor veya düşünmeden konuşuyor.

Oysa dilde kullanım keyfiliklerine yer yoktur.

Bir dil toplumun tüm üyeleri kelimelerin gramerlerine itaat etmek zorundadır.

Kelimeler tıpkı mekanik bir sistemde olduğu gibi sıkı bir düzene bağlam ve gramer düzenine itaat eder.

Dil fonksiyonel bir araçtır, konuşma da bir etkinliktir, bildirme ve yaptırma etkinliğidir, sosyal iletişim ortamında işler.

Dilin temeli bildirmek ve yaptırmaktır.

Bu özellik, bütün dillerde hatta yapay zekânın dilinde bile vardır.

Dilin bildirim ve yaptırım özelliğini en iyi şekilde yapay zekânın eylemlerinde görebiliriz.

Yapay zekâ, bunun anlamı nedir? diye sormaz ve insan iletişiminden öğrendiklerine dayanarak reaksiyonda bulunur.

Dille daha doğrusu dilin kelimelerini kullanarak olgulara dair bildirimlerde bulunuruz ve eylemleri düzenleriz.

Dilin bildirim ve yaptırım özelliğini şu örneklerde görebiliriz:

1. "Fırtına yüzünden ağaçlar devrildi."

2. "Vazodaki çiçek pembedir."

3. "Üç gün sonra kontrole gelmelisiniz."

4. "Sakın bir daha yapma!"

Bu sözcelerden (1) ve (2) bildirim gücüne (3) yaptırım gücüne ve (4) tehdit, meydan okuma veya tavsiye gücüne sahiptir.

Dili kullanırken sık sık düşülen hatalardan biri de ifadelerimizin spekülasyon olmasıdır.

Dil, spekülasyonlar için icat edilmemiştir.

Gündelik hayatımızın gerekli ihtiyaçlarını karşılamamız için uygundur.

Bu nedenle hayatımızı düzenlemek ve neyi yapmamız gerektiğini bilmek için spekülasyonlara ihtiyacımız yoktur, dilimizin kılavuzluğundan yararlanmak yeterlidir.

Dilimizin kelimeleri eylemleri hem aydınlatır hem de yönlendirir.

Açıklamalarımızın spekülasyon olmaması için yapılması gerekenler şunlardır: Yaptığımız şeyleri anlatan ifadeleri anlamaya çalışmak, doğal yapımızdan kaynaklanan eylemlerle ilgili sözcelere dikkate etmek, dilimizin çok farklı sözceler oluşturmaya yarayan kelimelerden ibaret olduğunu fark etmek.

Dildeki bütün durumları açıklayabilecek tek bir teori yoktur çünkü dilin görünüşleri çok çeşitlidir.

Bu görünüşleri, birbirinden ayrı sezgiler ve gözlemler serisi içinde ele alabiliriz.

Şiirin bir dili vardır, ama dilin şiiri ya da şiirselliği yoktur.

daha doğrusu dil, şiirsel bir görünüşe sahip değildir ve bu nedenle dil, şiirsel tarzda ele alınamaz. 

Esperanto¹ dâhil bilim dili, sanat dili, teknik dili gibi bütün diller, gündelik dillere benzerliği sayesinde analiz edilir.

 Gündelik dilimiz kelimelerin kullanımını yöneten önermelere hayat veren hayatın içinde etkin bir sistemdir. Dil denen sistem kapalı değildir, tersine açıktır ve hayatın akışı içinde etkindir. Bu sistemde fizyolojik veya psikolojik hiçbir öge yoktur.

Esperanto (orijinal adıyla Lingvo Internacia) Polonyalı göz doktoru Ludwik Lejzer Zamenhof tarafından 1887 yılında yaratılan yapay dil. Zamenhof 1905 yılında Fundamento de Esperanto (Esperantonun Temelleri) kitabında dilin yapısını ve kurallarnı ortaya koydu. Kendini Dr. Esperanto olarak tanıtan Zamenhof, farklı dilleri konuşan kişiler arasındaki iletişim zorluklarının, öğrenilmesi kolay bir ortak dil ile aşılabilece ğini düşünerek Esperanto'yu oluşturmuştur. Günümüzde en çok tanınan ve en çok konuşanı bulunan yapay dil olmakla birlikte uluslararası İletişim dili olma amacına ulaşamamıştır Dil, dünyada var olma tarzımızı ve bu tarzı nasıl bildiğimizi gösteren bir araçtır, realitenin kavramsal bir boyutunu içerir, onun sosyal ve kognitif bir rolü vardır.

Dil filozofunun görevi haklı olarak dili, "kendi ortamı"na veya "biçimlerinin doğal alanı"na yerleştirmektir.

Canlılar için doğal ortam ne ise, dilin kelimeleri için de konuşma ortamı ve konuşulan dil, odur.

Gündelik dil Esperanto gibi yapay dillere karşıttır.

Dilden sadece sosyal bağlamda söz edebiliriz.

Dilin sosyal bağlamı, konuşanların birbirleriyle ve paylaştıkları çevreleriyle karşılıklı etkileşimlerinden oluşur.

Nasıl ki, halı çok çeşitli motiflerden oluşuyorsa, kelimelerimizin de farklı varyasyonları olabilir.

Dilimiz olguları bildirir.

Olgular ise aritmiktir yani düzensiz olarak ortaya çıkan durumlardır.

Örneğin üzüntü ve sevinç gibi psikolojik durumları; deprem, sel baskını, yanardağ fışkırması gibi doğal olguları, trafik kazası gibi insan iradesinden kaynaklanan durumları düşünelim.

Bunlar bildirim konusu olgulardır.

Bu olgular düzenli aralıklarla ortaya çıksaydı, üzüntülerimiz ve sevinçlerimiz saat tik takları gibi düzenli olaylar olsalardı dikkatimizi çekemezlerdi.

O nedenle, onları anlatmak için kelimelerimiz olmazdı.

Üzüntünün ve sevincin bedensel dışavurumları, ritmik biçimde birbirini izleseydi, acının ve sevincin ortaya çıkmasıyla pek de ilgilenmezdik.

Dilimiz bir Ortaçağ kenti gibidir, önceden planlanmış değildir, ama saydamdır.

Gündelik dilde hiçbir şeyi değiştirmemelidir.

Onun bildirdiği dünyanın önceden belirlenmiş bir anlamı yoktur.

 Derinlik efsanesini, özellikle derin anlam efsanesini dilden kovmalıdır.

Dille ilişkilerimizi açıklamak için yine dili kullanmak, dille ilişki içinde olduğumuzu kabul etmek zorundayız.

Dilin özelliklerinden biri tümevarıma izin vermesidir.

Çünkü tümevarım sayesinde bildiklerimizin gelecekte de bildiğimiz gibi olacaklarını biliriz.

Bu sadece çevreye ve topluma karşı reaksiyonlarımızı belirlemez, bu reaksiyonları dille ifade ederiz yani başarılı bildirimde ve söylemde bulunuruz.

Nesneler hakkında konuşurken çoğu zaman toplumda standart bir kullanım vardır.

Kullanıma riayet edilmiyorsa ve o saptırılıyorsa, bunların sebepleri olmalıdır.

Kullanımdaki farklılıkları belirtmek, realitedeki farklılıkları da ifade etmektir.

Görülüyor ki, gündelik dil kullanımı iyi belirlenmiş bir araçtır.

1.3. Dilin Uylaşımsallığı

Dil tarihseldir, sosyaldir yani bir dil toplumunun paylaştığı dildir.

Dilde uylaşırız ve onda uylaşmamızın temeli vardır.

Dili paylaşmak, anlamlar ve ayrımlar üzerinde uylaşmaktır.

Bu uylaşım anlaşmamızın olmazsa olmaz koşuludur.

Uylaşımın temeli ise kullanımlarımızdır.

Uylaşımın kullanım dışında nedeni yoktur.

Uylaşmak için sadece uylaşıma uygun şeyler söylemek yeterlidir.

Uylaşım sözcelerde veya yargılarda uyuşmaktır.

Bu uyuşma sayesinde bir dil topluluğuna ait oluruz.

Birbirine benzeyen çalılar nasıl bir çalılık oluşturuyorsa, bireyler de bir dil topluluğu olur.

Uylaşım olmasaydı bir dil toplumu oluşturamazdık, anlaşamazdık, birbirimize sadece inanırdık, kelimeleri, biçimleri ve yapıları başkalarının da bizim gibi anladıklarına inanırdık.

Ancak topluluk oluşturma, bireysel farklılıkları yok etmez.

Çalılar kuşkusuz dış görünüşleriyle birbirine benzer, ama her bir çalının dalları, silueti, yapısı farklıdır.

Dilde uylaşım, lengüistik kullanımın ölçütüdür, insanın hangi durumda olduğunu bildirir.

İnsanın durumu teoriyle ve doğal olgularla değil, sadece uylaşımla açıklanabilir.

Dil toplumu farklı kelimelerin kullanımıyla oluşur.

Dilsel ayrımlar dili bir veriye dönüştürür, bu verinin gözlemlenmesi ve sözceler sayesinde dünyaya doğrudan nüfuz ederiz.

Dilsel ayrımlar à dili bir veriye dönüştürür à dünyaya doğrudan nüfuz ederiz.

Uylaşım sayesinde iletişimde bulunuruz.

Ağrının, acının, soğuğun, rengin ve hatta tonlarının ne olduğunu dille öğreniriz ve duyumlarımızı algılarımızı onlara uygun ve öğrendiğimiz kelimelerle anlatırız.

Bunları anlatmak için kullandığımız kelimeler uylaşımsaldır.

Aynı durumları, aynı kelimelerle anlatırız.

Pek çok kelime gibi renkleri ifade eden kelimeler dilin uylaşımsallığının somut bir örneğidir.

Uylaşımın önemli bir özelliği de benzerlikler ve farklılıklar üzerinde de uylaşımdır.

Bir şeklin daireye benzediğinde bu rengin mavi değil de kırmızı olduğunda uylaşırız.

Benzerlikler ve farklılıklar, verilerdir.

Farklı olmayan şey veri değildir.

Farklılıklar dili veri yapar, dil ve dünya topluluğunu oluşturur.

Gerçek anlamda veri, sadece farklılıklardır ve farklılıklar olmasaydı hiçbir şey söyleyemezdik.

Nesneleri algılamamıza izin veren, farklılıkları görmemizdir.

Dilde doğal olarak benzerlikler vardır, demek, anlam hem benzerlikleri hem de farklılıkları içerir, demektir.

Bu nedenle bir kelimenin anlamı kendine özgü imgeler içerir ve bu özgün imgelerin farkına benzerlikler sayesinde varabiliriz.

Dilimiz farklılıkları ifade ettiği ölçüde doğru kullanılmıştır.

Farklılıklar hem kelimelerde hem de nesnelerde bulunur, onlar veriye empoze edilmiş değillerdir.

Dildeki farklılıklar üzerinde anlaşmak, lengüistik aracın mükemmelliğini ve hassaslığını gösteren dikkat çekici bir olgudur.

Dilde uylaşım insanın hangi durumda olduğunu bildirir.

İnsanın durumu teoriyle ve doğal olgularla değil, sadece uylaşımla açıklanabilir.

1.4. Dili Öğrenme

Dil bir araçtır, her aracın fonksiyonel olması da iki şeyi içerir: Aracın kullanımını öğrenme ve kullanma.

Öğrenme ve kullanma süreçlerinin aydınlatılması dil gerçeğinin anlaşılması için önemlidir.

O nedenle, şimdi dilin önce öğrenmeyi ardından da kullanmayı açıklayalım.

Dili kullanılabilir göstergeler (kelimeler) sistemi olarak uygulamadan önce öğreniriz, tıpkı bir oyunun örneğin, satrancın kurallarını öğrenir gibi öğreniriz.

Kelimeler, cümleler, deyimler sayıca çoktur; nesnelere dair ifadelerimizin rolü oldukça çeşitlidir.

Doğru diye kullandığımız ve her anlamlı ifadenin girmesi gereken tek bir kalıp yoktur.

Dili öğrenirken ses, renk, şekil gibi çeşitli uyaranlar bizi etkiler.

Örneğin, kırmızı rengi, yuvarlak şekli, kuşsesini ancak bu uyaranlarla öğreniriz.

Dili öğrenme kusursuzdur; nesne adları göstermeyle, cümleler prototiplerle öğrenilir.

Nesne adını doğru öğrenen başkasına da doğru öğretir.

Öbür yandan dil eylem aracıdır.

Çocuk istediği veya istenen eylemi sadece prototip yani herkesin kullandığı uylaşımsal cümlelerle yapabilir.

Bir şey nasıl istenir, bir emir nasıl verilir, bir soru nasıl sorulur; bir istek nasıl ifade edilir.

 Çocuk bunu çevresindekilerden veya ders kitaplarından öğrenir.

Kısaca söylersek, yanlış kullanım öğretilmez ve öğrenilmez.

Dili öğrenmede en önemli aşama cümleler kurmadır.

Bu, dilin son derece karmaşık yapısını kavrama aşamasıdır.

Bu aşamada çocuk, anlama ve kullanma becerisi kazanır.

Bir dili kullanarak öğrenir ve öğretiriz.

Bu da belli bağlamlarda gerçekleşir.

O zaman başkaları bizden, öğrendiğimiz kelimeleri başka durumlarda kullanabilmemizi bekler.

Dili öğrenmede iki önemli süreç vardır: Adların bellenmesi ve anlamlı cümle kurulması.

Adları belleyerek kelime haznesi oluştururuz, anlamlı cümleler kurarak temel hakikatleri ifade ederiz.

Önce kısa sözcelerle, daha sonra karmaşık önermelerle konuşmayı öğreniriz.

Dili öğrenirken kelimeleri kelimelere ve diğer uyaranlara ekleriz.

Bu eklemelerden nesnelerin dili dediğimiz şeyi elde ederiz.

Nesnelere ilişkin bu dil de dünyaya ilişkin hakikatlerden ayrılamaz.

Öğrendiğimiz "Otobüs'ün tekerleği yuvarlaktır.", "Bu, filin hortumudur.", "Kartal kanatlarıyla uçar.", "Kaydırak sekiz harflidir." gibi önermeler öğrenilmişlerdir.

Onların anlamları açıktır, her biri farklı doğadadır, kullanım yerleri ayrıdır, Öğrenme, dili kullanmayı homojenleştirir.

Ancak herkes dili farklı temel sözcelerle değişik yoldan öğrenir.

Dili tek biçimli olarak yani ortak ve objektif anlamlar şeklinde öğreniriz; bu, kesindir.

Yine de bireysel algılarımız farklı olabilir Mavi nedir?

 Bunu öğrenmek, söz konusu kelimeyi doğru kullanmayı öğrenmektir.

Öğrenme, kişinin kendi lengüistik kullanımini belirlemek için yaptığı örtük bir tümevarımdır.

Yeterli belirti yoksa tümevarım kolayca yapılamaz.

Çocuk dili, objeleri ve nesneleri algılayarak öğrenir ve kelimelerle cümleler kurar.

Öğrenmenin başlangıcı da temel kelimeleri içselleştirmedir.

Diğer deyişle dili öğrenirken önce hayatımızda önemli ve yararlı nesnelerin adlarını ve niteliklerini, ardından bileşik yüklemleri en sonra da teorik terimleri öğreniriz.

Teorik kelimeleri öğrendiğimizde dili iyi kullanabiliriz.

Dili öğrenirken aktüel uyaranlar kadar geçmiş uyaranlar da önemlidir.

Örneğin, sokakta gördüğümüz bir atlet için "Bu, çok iyi bir atlettir." diyebiliriz.

O ân, yarışmayan bu kişinin bizdeki uyarımı önceki bir yarışa aittir.

"Geçmişte başarılı olmuş atlet." uyaranıyla şunu öğreniriz: Dilimiz sadece şimdiki durumları değil, geçmişteki olayları da ifade etmemize, geçmişin bilgisini şimdiye eklemlemeye izin verir.

Dili göstererek öğretirken gösterilen adın referans değeri yoktur, sadece bir açıklama gücü vardır, örneğin, bir kişiyi gösterip "Buna Ahmet denir." dediğimde, Ahmet hakkında hiçbir betim yapmam; sadece kişiye bir ad veririm.

Bir nesneye, bir eyleme, bir jeste mimiğe bir duyumlamaya ve duyguya ne ad verilir? Bunları dili öğrenirken, tıpkı bir yabancı dili öğrendiğimiz gibi öğreniriz. Dili öğrenmek ister anadil olsun isterse yabancı dil, hep aynı şekilde öğrenilir. Doğru öğrenme ölçütü de öğrendiğimiz dili doğru uygulayabilmektir.

Çocuk, gördüğü nesnenin adını ve hangi durumda bunu telaffuz edeceğini büyüklerinden öğrenir.

Kelimeler, nesneleri belirtir ve cümleler bu tür belirtmelerin kombinezonlarıdır.

 Tüm kelimeler tıpkı adlar gibi öğrenilir ve iş görür; temsil ettikleri nesnelerin anlamları gibidir, her kelime bir anlam taşır.

Bir kelime (ad) ve anlamı arasında gösterme ya da işaret etme ile kurulan bir bağlantı vardır; adlar söylemin bir bölümüdür.

Dilin en yalın biçimlerini öğrenerek, kelimelerin çok farklı fonksiyonları olduğunu da öğreniriz.

Bu fonksiyonlar örneğin, insanları, biçimleri, acıları, renkleri, sayıları vs. ifade etmeye yarar.

Bir ad, gösterici bir jestle kullanılamaz; ancak sadece onunla açıklanır.

Anlam, dilin en basit işleyişine bağlıdır, mümkün ve reel bir şeyle uyumludur, anlamı bizimki kadar gelişmemiş bir dile de uygulayabiliriz.

Belleme sadece adları bellemekten ibaret değildir. Ayrıca, "bu", "şu", gibi işaret zamirleri de öğrenilir.

Görerek öğrenilen dil, dilin ilk biçimidir. Gösterici bir tanım, bir kelime ile bir nesne arasında bir bağ kurar, çocukların konuşmayı öğrenme tarzına uygundur. "Anlam" ve "iç süreçler" gibi teorik terimler dåhil, dili tümüyle öğreniriz ve öğrendikten sonra da kullanırız.

Dünyayı nasıl algılayacağız?

Dünya ile ve çevremizdekilerle nasıl ilişki kuracağız? Bunları da dille birlikte öğreniriz.

Dili öğrenme, mantığı öğrenmeyle birliktedir, daha doğrusu mantığı dil sayesinde öğreniriz.

Mantığı içselleştirme dili içselleştirmeden ayrılamaz.

Mantığı öğrenme kültürle ve hayat biçimlerini kabul etmeyle iç içedir.

 Mantık dil ilişkisi ayrıntılı bi çimde ele alınacaktır. Şimdi buna işaret etmekle yetinelim.

Dilin doğru öğrenme ve kullanma son derece önemlidir, çünkü dilimiz, örneğin; "en uzak gök cismi", "en büyük çift sayı veya "evime en uzak yıldız", "Everest'e çıkacak üçüncü insan gibi referansı belirsiz cümleler kurmaya izin verir.

Bir dili öğrenmek, teorik bir şey öğrenmek değildir. Kuşkusuz filologlar ve antropologlar için dili bilmek teoriktir, daha doğrusu soyut bir bilgiye sahip olmaktır.

Bu soyut bilgi de sosyolengüistik düzenliliklere ilişkindir.

Oysa dil, soyut düzenlilikten çok pratik kurallardır.

Dili öğrenme de bu kuralları bilmedir ve anlamadır.

 Dil uygulama ve egzersiz yaparak öğrenilip anlaşılır.

Bir kişi dili öğrenirken şunu da keşfeder: Bu dili kendisi gibi başkaları da kullanmaktadır.

Dili başkalarının kullanması kişi için öğreticidir; o, bir ifadenin kullanım yöntemini başkaların dan öğrenir. İfadenin kullanım yöntemini öğrenen, başka yön temler arama gereği duymaz.

Toplumsal kullanımdan daha üstün yöntem var mıdır, yok mudur? diye araştırmaz.

1.5. Dili Kullanma

Dili öğrenmeye ilişkin söyleyeceklerimiz bunlardır. Şimdi dili kullanmayı açıklayalım.

Dil, realiteyle karşılaşmamız sırasında etkindir.

Dilin hakikati nedir?

Dil felsefesi bunu sormaz.

Dilimizin pratik hayatla ilgili ifadeleri nelerdir?

 Ne işe yarar? Onları nasıl kullanırız? Felsefenin öncelikli ve en önemli konusu bunları araştırmaktır.

Dili anlamak, dili kullananların onu nasıl kullandıklarına dikkat etmektir.

Dil nasıl kullanılır? Buna dikkat etmeliyiz, ama dili idealize etmemeliyiz ve

 mantıkçıların ideal dili yardmıyla aşmaya da çalışmamalıyız.

Konuştuğumuz gündelik dille yetinmeliyiz.

Dili konuşanlar kelimelerin gramerlerine itaat ederler.

Hangi durumda hangi kelimenin hangi amaçla ve hangi anlamda kullamılacağı bellidir.

Kelimeler önermeleri yönetir ve eylemleri gerçekleştirme aracıdır.

Örneğin, "atama yapmak", "savaş emri vermek", "hak aramak için gösteri yapmak", "toplu protesto etmek", "erken seçim ilan etmek", "oturumu açmak", "ödül vermek" gibi pek çok eylem kelimelerle yapılır.

Dili, herkes kullanır.

Dil, kullanılabilir hazinemizdir ve bütün felsefi açıklamanın kullanacağı araçtır.

Gündelik dile başvurulmazsa çok ciddi hatalar ortaya çıkar ve bu, kaçınılmazdır.

Felsefi açıdan dil, her zaman açık ve doğrudan kavranamaz, araştırılır.

Filozofların dilinde "Kaygı yokluğu açığa çıkarır." gibi bazı anlamsız ifadeler vardır.

Bu ifadelerin kullanımı bilinçsizdir.

Anlamsız ifadeler kullanırsak dil tatile çıkar.

Anlamsız ifadeler dildeki felsefi problemlerdir; ortak duyuya ya da sağduyuya başvurarak çözülemez.

Bunları çözebilmek için gerekenler şunlardır:

a) Dilin mekanizmasını iyi tanımak,

b) Benzerlikleri ve farklılıkları görebilmek,

c) Nüanslara hâkim olmak,

d) Anlamlı sözcelerle anlamsızları ayırabilmek,

e) Doğru ve model kullanımları bilmek.

Dilimiz doğru kullanımın ölçütlerini verir.

Dili kullanma becerisi iletişim için temel koşuldur.

Bu yoksa ne düşündüğümüzü ifade edemeyiz, realiteyi kavrayamayız ve bildiremeyiz, ayrımlar yapamayız.

Dilimiz düşüncenin birleşim kurallarına göre işler.

Doğru kullanılan dil bizi akıl yürütme hatalarından, yanlış yorumlardan korur.

Kullanım öğrenme sonucudur.

Kullananlar rehberlik etmezse çocuk dili öğrenemez.

Dünyaya ilişkin deneyimimiz, dilimizde mündemiçtir.

Duyumlamayı örneğin; renkleri, şekilleri, durumları bildiren kelimelerin doğru uygulama ölçütleri de dilde vardır.

Bu ölçütler pek çok durumda öğrenilir ve öğretilir.

Dili hiçbir açıklama ihtiyacı duymadan kullanırız.

Şöyle yaygın bir tez vardır: Birey, toplumunun konuşma biçimini teorik olarak bilmelidir, ancak bu bilgi sayesinde düşüncesini ifade edebilir ve başkalarıyla iletişimde bulunabilir. 

Bu tez, "Konuşmayı öğrenen çocuk, sanki çok bilgili bir antropologdur." demeye benzer.

Oysa bu düşünce yanlıştır çünkü dili öğrenmede teoriyi belirleyici sayar.

Bilinmelidir ki bir dili öğrenmek, daha çok bir aracın kullanımını öğrenmektir, teorik bir şey öğrenmek değildir.

Dil, uygulama ve egzersiz yaparak öğrenilip anlaşılır.

Çocuklar, dili öğrenirken yetişkinlerle iletişim kurarlar ve bu iletişim çok etkindir.

Yetişkinler çocukları uygun cevaplar vermeye, özgün ve düzgün ifadeler kullanmaya teşvik ederler.

Dilin kullanımı kurallara uygunsa bildirim ve yaptırım da uygundur.

Bir dili kullanmak, bildirimlerde bulunmak, emirler vermek, sorular sormak, vaatlerde bulunmak, yargıya varmak, ilti-fat etmek, övmek, eleştirmek gibi yaptırım cümlelerini söyle-mektir.

Dille, örneğin; "Bu yazarın üslubu akıcıdır.", "Bugün hava soğuktur." cümleleri ifade edebiliriz.

Dilin kullanımını yöneten kurallar genellikle açık olduğundan bunları söyleyebiliriz.

Bir kelimenin yerine başka bir kelime konamaz çünkü bir olgu durumuna en uygun sadece tek bir kelime vardır.

Kelimeleri değiştirerek anlamı aydınlatamayız.

Çünkü bu "yerine koyma" sonsuza kadar geri gider, üstelik bu ikame kelimeler araştırdığımız alandaki açıklığı ifade etmek için icat edilme miştir.

Dilin ifadesinin aydınlatılması için geriye tek bir yol kalmaktadır: Bilinç alanlarındaki açıklığı göstermek.

Bilinç alanlarındaki açıklığı ise atmosferik bir aydınlığı gösterdiğimiz gibi gösteremeyiz; onu sadece uygun kelimeyi belirleyerek ifade edebiliriz.

Konuşurken hangi kelimeleri hangi durumda kullanıyoruz?

Bunu bilmek için iki şeyden yararlanırız: Kelimeler ve kelimelerle ifade ettiğimiz realiteler.

Şunu iyi biliyoruz: Fenomenlere ilişkin nihai yargıç gibi olmayan algımızı kelimelerle saflaştırabiliriz.

Bir sorunu incelerken "böyle durumlarda ne söylediğimizi "niye" ve "hangi anlamda" söylediğimizi hatırlamalıyız.

Dilde ifadelerin hangi durumlarda kullanılacağı ve bunlara karşı nasıl davranılacağı bellidir.

Bu konuda bireylerin tasarrufu yoktur.

Dili kullanırken uylaşamasak bile niye uylaşamadığımızı dilde biliriz, dilimizde sınıflamalar yapabiliriz.

Dilimizi nesnelere uygularsak hemen şunu fark ederiz: Hiçbir şey nedensiz değildir.

Bir ve aynı konuda iki farklı kullanım biçimi olduğunu varsayalım.

Bunlardan hangisini seçersek seçelim, nedenini açıklamak zorunda kalırız.

Çünkü kullanımın her tercihi, tercih edenin bir şey keşfettiğini varsayar.

Tercih eden de bunu açıklamalıdır. Bu demektir ki, dilimiz hayatımızın karmaşıklığını anlatır.

Kelimeleri eylem için kullanma bir mekanik sistemin düğmesini kullanmaya benzer.

Nasıl ki düğmeye basıldığında pek çok parça harekete geçiyorsa, kelimeleri kullanma da uygun pek çok farklı eylemi gerçekleştirmeye, örneğin; izin vermeye, ricada bulunmaya, anlatmaya, reddetmeye, onaylamaya vs. yol açarlar.

Kullanımlarımız uyuşmazsa:

1. Benim Y'yi kullandığım yerde siz X'i kullanırsınız,

veya

2. Sizin kavramsal sisteminiz tutarlı ve uygun olsa bile benimkinden büyük olasılıkla farklıdır.

Kısaca söylersek farklı kelimeler kullandığımızda bile niye anlaşamadığımızı, örneğin, sınıflama biçimlerimiz farklı olduğundan anlaşamadığımızı görebiliriz.

Cümledeki belirsizlik bir hatadır ve hatanın pek çok nedeni olabilir:

Örneğin;

 a) gramer hatası yapılmış, b) cümlesinin referansı belirsiz, c) fiil yanlış kullanılmış, d) bağlam belirsiz olabilir.

Bazen nüanslar göz ardı edilince anlam da belirsiz olur.

Dilin uylaşımsallığını dikkate alırsak belirsizliğin hangi farkların göz ardı etmeden kaynaklandığını söyleyebiliriz.

Söylememiz gereken şey üzerindeki anlaşmazlık hoş görülemez, tersine bu durumun üzerine gitmelidir.

Onu açıklamak her zaman aşağı yukarı keşiftir.

Yörüngede tersine dönen bir elektron görürsek bu, fiziği terk etmek için bir sebep değil, keşfedilmesi gereken bir zenginliktir.

Aynı şekilde belirsiz ya da eksantrik biçimde konuşan biri, dikkate alınması gereken önemli şeyler söyleyebilir.

1.6. Dilin Kuralları

Kişinin konuşurken başvurduğu kurallar, pek çok kural arasından şu veya bu nedenle seçilmiş değildir; onlar konuşma süreçlerinin içindedir.

Anlama süreçlerini yöneten kuralları düşünmeden ve kontrol etmeden uygularız.

Dil her ne kadar egzersizlerle öğrenilse de kullanımı otomatiktir.

Dili mekanik olarak kullanma, anlamdan sorumlu kurallara dikkati gerektirmez; bu, rayları güvenle izlemeye benzer.

O nedenle dil, mekanik olarak kullanıldığında çoğunlukla anlamda keyfi değişiklikler olamaz ve kullanım hatasına kolay kolay düşülmez.

Ancak trenin bazen raylardan çıktığı da bir gerçektir.

Bunun gibi uymamız gereken durumları gözden kaybedebiliriz; dili yanlış kullanabiliriz, anlamı belirsizleştirebiliriz.

Anlamı belirsizleştirmemek için dilin işleyiş biçimini analize önem vermelidir, anlam analizi yaparken dilin gerçek kullanımından hareket etmelidir, kelimelerin yanlış kullanımlarından doğan problemleri çözmek amacıyla bazı kelimelerin (örneğin gerçek) semantik analizinden yararlanmalıdır.

Her şeye rağmen bir şeye dikkat etmelidir: Dili mekanik olarak kullanmak ve dili düşünmek birbirine karşıt değildir. Dil filozofu dili düşünerek gündelik kullanımlarda olmayan iyi analiz edilmiş kelimelere sahip olabilir.

Bir dili konuşmak, sembolleri, belirli kurallara ve kesin bir amaca göre kullanmaktan ibarettir.

Dilde kullanım keyfiliklerine yer yoktur.

Ama kurallar kullanımı onaylar.

Bir kelimeyi anlayan, anlamayandan daha çok şey görür.

 Bu nedenle anlayanın zihinsel süreci farklı olacaktır.

Bir önermeyi anlamak için bir zihinsel süreç gerekir.

Bu anlama süreci, tıpkı imgeyi veya bir hikâyeyi imgelerle anlarken yaşanan süreç gibidir.

Dilde uylaşmak, kullanımlarda uylaşmaktır.

Dilin bir referansı; dile uygun olanın ve olmayanın ölçütleri vardır.

Bu ölçütler de dilin kurallarıdır.

Bu kurallar olmasaydı bir dili anlayamazdık.

Doğru kullanımın nasıl olduğunu öğreniriz.

Dilin sosyal kurum olarak kaçınılmaz olduğu durumlardan biri de kronolojik durumlardır.

Örneğin, "Bugün 26 Ekim Salı'dır." düşüncesini alalım.

Bu düşünceyi ifade edersek zorunlu olarak dili kullanırız.

Bu tarihi anlatmaya yarayan kelimeleri başka dillere çevirebiliriz, ama Maya diline çeviremeyiz.

Çünkü Maya takviminde Ekim ve Salı adları yoktur. Ancak onlar, bizim 26 Ekim Salı, dediğimiz kurumsal olguyu kendi dillerinde ifade edebilirler. Bu nedenle onların takvimindeki 26 Ekim Salı'ya karşılık gelen tarihleri olduğu için, bizimkiyle aynı referansa sahiptir, ama anlamı bizimkinden farklıdır.

NOT : İç / batın,dahil farkı gibi

Bu durum, dilin düşünceyi belirlediğinin açık bir kanıtıdır.

Dış dünyada 26 Ekim Salı, denen bir realite yoktur. 

Bu, sadece dil değimiz sözel sistemin belirlediği bir şeydir.

Ancak düşüncenin dil tarafından belirlenmesi, "kedi" ve "köpek" gibi nesnelerin dille betimlenmesine benzemez.

Çünkü "kedi"nin ve "köpek"in nitelikleri dilden bağımsızdır.

Onları dilden bağımsız olarak düşünebiliriz.

Oysa 26 Ekim Salı, dilden bağımsız değildir ve bir dil sistemiyle ilişkili olarak fonksiyoneldir, kısaca söylersek dil tarafından belirlenmiş bir olgudur.

Örnekler vererek ifadelerin ayırt edici özelliklerini belirtebiliriz ve nüansları ortaya çıkarabiliriz.

Örnekler gerçek olabildikleri gibi fantezi de olabilir; bu, hiç de önemli değildir.

Dilin ifadelerini soyutlama yoluyla basitleştirme hakkımız yoktur, metafizik kavramların kullanımlarını da meşru göremeyiz.

Burada şöyle sorabiliriz: En önemli konuları bile örneklerle açıklama sözün önemini azaltmaz mı?

Buna "evet" denemez. Örneklerle açıklama konuyu hiçbir zaman basitleştirmez, ama en büyük kesinliği araştırırken alçakgönüllü bir tutum takınmadır.

Örnekler, metafizikçilerdeki teorinin yerini alır. Çok iyi seçilmiştir ve son derece açık örneklerle ifadelerin ayırt edici özelliklerini belirtebiliriz ve nüansları ortaya çıkarabiliriz.

Örnekler, bağlamda anlaşılabilecek ifadelerdir ve realitenin karmaşıklığını giderir; fenomenlerin özgün niteliklerini ortaya çıkarır, nüanslarını gözümüzün önüne serer, bütün açılardan görmemizi sağlar.

Dilsel bir ifadeyi anlamak için bağlama yerleşmeliyiz; bağlam dili kullananları anlamaya izin verir, onların farklı kullanımlarını yansıtır.

Örneğin, bir vaadin ne olduğunu anlamak mı istiyoruz? O zaman doğru vaat biçimine dikkat etmeliyiz; vaadin geçerli ve geçersiz prosedürlerini gözlemlemeliyiz.

Dillerin kuralları en basitinden en karmaşıklığına kadar yeterlidir, yetkindir, iyi belirlenmiştir.

Dilde kelimelerin sayısı ve kullanımları dışında değişiklik yoktur.

Kelimelerin demek istedikleri veya ifade ettikleri şeyin analizi dünyayı daha iyi anlamaya yarar.

Kuşkusuz dünyaya ilişkin bazı kelimelerimizin teoriktir.

Teorik kelimelerimizi eleştirme den kabul edemeyiz.

Onları eleştirmek, dünyaya dair doğru ifadelerde kullandığımız kelimelerle karşılaştırmaktır, konuşmalarımız için uygun olup olmadıklarını belirlemektir. 

Felsefi analize, gündelik dilin kelimelerini analizle başlamalıyız, çünkü onlar ince ve daha kesin ayrımlar yapmak için icat edilmişlerdir.

Sonlu sayıda kurallar ve özellikler öğrenmeyi ve kullanmayI mümkün kılar ve her cümlenin anlamını belirler.

Gündelik dili öğrenme anlam ilkeleriyle mümkündür.

Dilin cümleleri nasıl anlam kazanır?

Söz konusu ilkelerle bunu analitik biçimde anlayabiliriz ve açıklayabiliriz.

Gündelik dilimizde kullanımın ölçütleri vardır.

Hatta bu ölçütler psişik durumlarımızı ifade etmeye yarayan kullanımları, kelimelerin kullanımlarını da yönetir.

Bu kelimelerin kullanımları öğrenilmişlerdir.

Öğrenilmiş durumları düşündüğümde ortaya çıkar ki özel örnekler hiç de gerekli değildir.

Kelimelerden başka bir aracımız yoktur.

Nasıl bir dünyada yaşadığımızı anlamak, anladıklarımızı da bildirmek için onları kullanmaktan da kaçınamayız.

Dil iletişim aracımızdır; bir iletişim ortamında etkindir.

Dilin görevi iletişimi gerçekleştirmektir.

Doğal dünyadaki değişiklik ler ne olursa olsun, iletişimi onunla kurarız ve sürdürürüz.

İletişimi sosyal bir bağlamda gerçekleştiririz.

İletişim iki yolla gerçekleşir; olup biteni bildirerek ve insanlardan bir şey yapmasını isteyerek.

Kelimeler dünyadaki her şeyin lengüistik karşılığıdır.

Kelimelerle iletişimde bulunabilmemiz için kelimelerden başka bir şey, yani dünya da var olmalıdır.

Anlam bir iletişim ortamında ortaya çıkar.

İletişimin müm kün olması için dil, objektif bir anlamı ifade edebilmelidir hem tanımlar hem de yargılar ortak olmalıdır.

Bir bilgi içeriğini, örneğin Pythagoras teoremini birbirimize dil aracılığıyla anlatabiliriz.

Bu iletişimin mümkün olması için kelimeden örneğin, Pythagoras teoreminden herkesin aynı şeyi anlaması gerekir.

Herkes aynı şeyi anlamazsa, o takdirde "benim Pythagoras teoremim" "senin Pythagoras teoremin" vs. demek zorunda kalırız

Oysa gerçekte tek bir Pythagoras teoremi vardır. Tıpkı Amerika'nın keşfinde anlaştığımız gibi bunda da uylaşırız.

Dil bildirim ve iletişim fonksiyonu yerine getirirken değişmez, gösterici ifadeler vardır.

Bunlar: "Bu", "şu", "o" gibi zamirler; "burada", "şurada", "şimdi" gibi zarflar; "biri", "birkaçı", "tümü" gibi niceleyiciler; "...ise", "o hâlde", "sadece" gibi bağlayıcılardır. 

Gösterici ifadelerin kullanımı genellikle bir mesajı iletme için ekonomik bir aracıdır.

Bir kişi, "Büyük ağacın yanındaki kimdir?" demek yerine, "Şu kimdir?" diyebilir.

Böylece bir yerle bağlantılı bir göstericilikten genel bir göstericiliğe geçilebilir.

Bu demektir ki, göstericilik sadece bazı ifadelerin değil, gündelik dilin bir özelliğidir.

Konuşanın seçtiği vokabüler, hangi durumu amaçladığını ifade eder, dinleyenin anladığı fikre ve dünyanın durumuna dayalı konstrüksiyonlarını ortaya çıkarır.

Öte yandan dinleyen, konuşmanın bağlamını değerlendirerek muhatabın düşüncesini, niyetlerini, eylemlerini anlar ve yeteneklerini fark eder.

Kişiler aynı bağlamda aynı şekilde konuşmuyorlarsa nedeni, genellikle aynı durumu ve doğru biçimde düşünmüyor olmalarıdır.

Onlardan durumun bir bildirimi istendiğinde, biri genellikle diğerlerinin gözlemlemediği özellikleri söyleyecektir veya diğerlerinin dikkat etmediği eylemi öne çıkaracaktır.

Bu durum, akla uygun özelliklerin açıklanmasında bir ayrılıktır.

Söz konusu özellikler ve bildirim ölçütleri üzerinde uylaşıldığında anlaşmazlıklar giderilir.

1.7. Özel Dil

Yukarıda gördüğümüz gibi dilin özelliği kişisel iletişim aracı olmasıdır.

Dilin bu fonksiyonunu gerçekleştirebilmesi için en az iki kişi olmalıdır, yani bir konuşan bir de dinleyen bulunmalıdır.

lletişim ancak bu durumda gerçekleşir.

Ama insan dünyada yaşamaz, yalnız dış realiteyle ve olgularla karşı karşıya değildir.

Insanın metaforik bir anlamda olsa da bir iç dünyası da vardır.

İnsan, pek çok psişik durumu yaşar, ağrı çeker, üzülür sevinir, kendini mutlu veya mutsuz hisseder.

Kısaca duygulanır ve duyumlar.

Insanın hissettiklerini birinci şahıs sözcelerle yani; "Dişim ağrıyor.", Sevinçliyim.", "Üzülüyorum." demesi bir dil midir?

Başka bir deyişle özel bir dil olabilir mi?

Bu problem dil felsefesinde önemli bir yer işgal eder.

Dille ilgili açıklamaların bir parçasıdır.

Şimdi bu satırlarda özel bir dilin mümkün olup olmayacağına değinelim.

Kuşkusuz psişik deneyimlerini anlatmak isteyen insan, özel bir dili kullanmaktan kaçınamaz.

Aşağıda göreceğimizi gibi özel dil, bireysel yaşantıların ifadesi olduğundan, gündelik dilin mantığını kullanmaz ve bu yüzden başkalarınca anlaşılamaz.

Özel dilin konusu, kişinin sadece kendisinin bildiği olgulardır; içerikleri ya da nitelikleri sübjektiftir ve bilgisi sadece konuşana aittir.

Özel dil doğrudan duyumlamalara başvurur ve duyumlamalarla ilgili kelimeleri kullanır.

Özel dil örneğin; "Görüyorum.", "Duyuyorum.", "Düşünüyorum." gibi birinci tekil şahıs ifadelerdir.

Bunlar, "Görüyor.", "Duyuyor.", "Düşünüyor." gibi üçüncü tekil şahıs sözcelere karşıttır.

Birinci tekil şahıs ifadeler başkalarıyla paylaşılamayan ve dışarıdan gözlemlenemeyen izlenimlere ilişkindir ve üçüncü tekil şahıs ifadeler ise betimlerdir.

Birinci tekil şahıs ifadeler, özel yaşantıları belirtir ve duyumlamalardan ibarettir; duyumlamalar başkaları tarafından deneylenemedikleri için, bilgi konusu olamazlar.

İçsel yaşantılarımız anlatırken "Bunu biliyorum." örneğin; ağrım olduğunu, düşündüğümü, gördüğümü biliyorum demeyiz.

Onlar sadece durumlardır ve biz sadece durumlarımızı örneğin, korktuğumuzu, düşündüğümüzü vs. söyleyebiliriz.

İçsel yaşantıların birinci şahıs sözcelerle ifadesi bir betim değildir.

Üzüldüğümü söylemekle bir betim yapmam.

Sadece bir şeyi, üzüntüyü deneyimlerim.

İç deneyimler başkasına iletilemez örneğin, kişi sevincini başkasına aktaramaz.

"Ağrım var." sözcesi, "Kedi paspasın üzerindedir." sözcesiyle aynı statüde değildir.

"Kedi paspasın üzerindedir." sözcesini bir gözlemden hareketle söylerim.

Oysa, "Ağrım var." gözlemin değil, sadece bir yaşantının ifadesidir.

İç gözlemle sonucu ifade ederim. "Ağrım var." önce ağrımın ifadesidir.

Özel dilde kullanımların kuralı yoktur.

Bu nedenle ifadelerin doğru mu yoksa yanlış mı kullanıldıkları bilinemez.

Çünkü özel dilde kullanımı yöneten kurallar yoktur; doğru ve yanlış kullanımlar için bir ölçüt bulunmaz.

Bu dil, kelimelerin ve cümlenin anlamını açıklarken sadece özel deneyimlere referansta bulunur.

Oysa özel deneyimlerinin referansları olamaz.

Referanslan olmadığından, özel dildeki kelimelerin ve cümlelerin anlamlanda yoktur.

Sonuç olarak psikolojik yaşantıların ifadeleri bir betim yani dış dünyada olanın anlatılması değildir; içteki yaşantının dile getirilmesidir, diğer deyişle bir özel dildir.

Özel dille anlatılanlar dinleyen tarafından doğrudan bilinemez, bu nedenle de doğrulanamaz, yanlışlanamaz ve anlamlı ifadeler gibi görülemez.

Kişinin kendi özel duygularını, izlenimlerini anlatması yani özel dil imkânsızdır, çünkü bir ağrı çeken sadece kendi ağrısını bilir ve ağrının anlamını ağrı çekmediğinde bile yalnız kendi ağrı durumlarından hareketle söyleyebilir.

Ağrıya ilişkin bir ifademi benden başkası anlayamaz; başkaları ağrıdan söz ettiklerinde benim nüfuz edemediğim, kendi ağrılarına başvururlar.

Duygularımızı ve duyumlarımızı ifade eden kelimeler öğrenilmişlerdir.

Örneğin; "Dişim ağrıyor.", "Mutluyum.", "Üzülüyorum." gibi kelimelerin kullanımlarını öğreniriz.

Hangi durumda hangi kelimeyi kullanacağımızı öğreniriz.

Bu nedenle aşağıda göreceğimiz gibi özel dilde, uygun olan ve olmayan kullanımları ayırmaya izin veren ölçüt yoktur.

Kuşkusuz kişi daha önceki bazı yaşantılarını sonradan hatırlayabilir.

Bir yaşantının hatırlanması bir ölçüt değildir ve benim, yaşantıya ilişkin anlatımının doğru mu, yanlış mı olduğunu anlamam için ölçüt olamaz.

Cümlelerin anlamını ve iletişimi mümkün kılan koşulları dili öğrenmeden hareketle analiz ederiz.

II. Dil ve Kesinlik

Dili öğrenirken kesin, kuşkulu veya araştırılması gerekenleri de öğreniriz.

Hayatımız kesinliklere dayalıdır.

Dil kesinlikleri anlatmak için icat edilmiştir.  ???

Bildirim, yaptırım ve iletişim hep bazı kesinliklerin varlığını gerektirir.

Dil felsefesi bu nedenle metafizikçiler gibi İHTİYAT KUŞKUSUNU veya ihtiyaten kuşkulanmayı temel almaz.

Anlamlı sözcelerle ilgilenir.

Anlamlı bir sözce kesin, güvenilir deneyime ve bilinebilir referansa bağlıdır.

Duyu deneylerimizin uylaşımsal adları vardır.

Adlar kesinliklerin taşıyıcısıdır.

Uylaşımsal kesinlikler olmasaydı, onları sembolize eden adlar da olamazdı.

Sözcelerimizdeki yüklemler kesinliğin garantisidir.

Yüklemler, fiiller ve sıfatlardır.

"Telefon çalıyor.", "Su derindir." sözcelerindeki, "çalma" ve "derin" yüklemleri referansta bulunulan, "telefon" ve "derin" kelimelerinin açık ve kesin durumunu bildirir.

Telefonun caldığından, suyun derinliğinden emin olmadığımız durumlar da olabilir.

Ancak emin olamama nedeni yüklemlerin belirsizliği değil, bizim algı koşullarımızın elverişsizliğidir.

Algı koşulları uygun olmadıklarında, bir şeyden emin olmayabiliriz.

Ancak bu koşulların hangi durumlarda var olduklarını da biliriz.

Kuşkuculuk metafiziğin kendisi gibi anlamsızdır. ???

İlk defa sofistlerin kesin bilginin imkânından kuşku duydukları mitolojisi kabul edilir.

 Sofistlerle ilgili bu tez, tarihsel açıdan temellendirilemez çünkü söylenenler, kesin belgeye dayanmaz ve olgusal açıdan imkânsızdır.

Sözü uzatmadan söyleyeyim: Sofistlere atfedilen tezler doğru olsaydı; onlar iddia edildiği gibi duyumların kesin bilgisinden kuşku duysalardı, hiçbir sofist gördüğü evin ev mi yoksa ağaç mı olduğuna, ev olsa bile kime ait olduğuna, en yakının örneğin; eşinin ve çocuğunun kim olduğuna karar veremezdi.

Oysa Sofist gündelik hayatını herkes gibi yaşadığına göre epistemolojik alzheimer olamazdı; bir takım kesinlikler kabul etmiş olmalıydı.

Örneğin, ücretli ders veren bir sofist, öğrencisinin avucuna koyduğu nesnenin para olduğundan ve ücretin karşılığı olup olmadığından emindir.

Bu bile sofistlere dair söylenenlerin doğru olmadığını göstermeye yeter.

Peki, metafizikte sofistlere yüklenen önce "yıkıcı" diye nitelenen sonra da hakikate yürüyüşte "ilk ve atılması gerekli adım" gibi görülen, "kutsallaştırılan kuşku" niye bu kadar abartılmıştır?

Cevap şudur: Duyumlamaları değersizleştirerek insanı dünyadan koparıp hayali bir düşünülür dünyanın vatandaşı yapmak için.

Rasyonalistler sofistlere dair iddialarını bir kanıt gibi sunarlar ama gerçekte söz konusu iddialar bir kanıt olmak şöyle dursun, kuşkunun tuhaf bir karikatürüdür; sofist kuşku tarihin hiç bir döneminde hiçbir toplumda hâkim bir eğilim olmaz.

Kısaca söylersek her şeyden ve yersiz kuşku, sözde kuşkudur; her toplumda, her kültürde ve her dönemde hayat öğrenilmiş kesinliklerle yaşanır.

Hayatta temel güvenmedir.

"Yanılmamak için her şeyden kuşkulanmalısın." diyen filozofa iman derecesinde güvenme de buna dâhildir.

"Düşünüyorum." diyen kuşkucu filozofun, kendisinin düşünüp düşünmediğinden emin olması ve bir kişinin bu filozofa inanması çelişkilidir.

Düşünen kişinin, düşünmekte olduğunu düşünmem İmkansızdır.

Birinci şahıs sözceleri kesinliğin temeli olamaz

sadece yaşantının ifadesidir; "...yorum." diyen kişilere sadece inanırız.

Biz bu satırlarda tarihsel tartışmalara girmeyeceğiz, sadece dilimizin kesinlik kaynağı olduğunu açıklayacağız.

NOT : Kanaate itiraz edilmez.

Adımızdan, dünyada yaşadığımızdan, dünyanın biz doğmadan önce var olduğundan, bugün haftanın hangi gün olduğundan, gökyüzündeki güneşten, konuştuğum dilin Türkçe olduğundan, karşımdaki bilgisayar ekranından, oturduğum koltuktan vs. asla kuşku duyamam ve bunların varlığını sorgulamam.

Bunlar ve benzeri kesinlikler, dilimize o kadar kök salmışlardır ki bildirimde ve yaptırımda bulunurken onları referans olarak kullanırız ve bunda da hiç tereddüt etmeyiz.

Bu kesinlikler sayesinde başkaları bizi anlayabilir ve biz de başkalarını anlayabiliriz. Başkalarınca anlaşılma sözcelerimizin kesinliğine bağlıdır.

Temel kesinliklerimizden kimileri kültüreldir. "Adım Z'dir.", "Bu rüzgara poyraz denir.", "Bugün Salı'dır." kimileri de doğal nesnelere ilişkindir, örneğin; "Otomobiller kendi kendilerine hareket eder.", "Ay dünyadan küçüktür.", "Bebekler doğduklarında konuşamazlar.", "Parktaki şu ağaç kızıl dikendir.". Kimileri de olgu durumlarına ilişkindir; "...dan beri burada yaşıyorum.", "Hiç Afrika'ya gitmedim.". Bunlardan hangisi söz konusu olursa olsun; bu temel kesinliklerimiz deneyle ve mantıksal çıkarımla elde edilmemişlerdir, kendiliklerinden açıktır. Onlar ne doğrudur ne de yanlıştır, kesin gerçektir. Onların öyle oldukları sarsılmaz bir kesinlik taşır. Onlara ilişkin sözcelerimizin kesinliğinden kuşku duyamayız.

Onların gerçekliğini temel alan her sözce rasyoneldir ve doğrulaması da yoktur.

Temel kesinliklerimiz genellikle matematiğin veya mantığın önermelerine çok benzer yani genel ve kesindir.

 Onlar, matematik ve mantık önermeleri kadar açık formüle edilmemiştir, ama deneysel temelleri vardır.

Test etmek, onaylamak, reddetmek, tahmin etmek gibi eylemler, örtük biçimde bu tür kesinlikleri varsayar.

Temel kesinliklerimiz olmadan bir şeyi test edemeyiz ve onaylayamayız. Bir bilmeceye verilen cevabı onaylamak veya onaylamamak için kesin cevabını bilmelidir.

Bir şeyi reddebilmemiz için bir gerekçe olmalıdır, tahminde bulunarak yazı atarak bir yargıyı reddedemem.

Dünyanın yüzyıl sonra da var olacağını tahmin eden kişi, dünyanın uzun bir geçmişe sahip olduğunu bilir; bu kesinlik ona tahmininde bir dayanak olur.

Dilimizle verilen veya öğrendiğimiz kesinlikler mantıksal yargıları dışlar.

Örneğin, "Dünyanın beş dakika önceden itibaren var olduğunu düşünmek." metodolojik olarak yanlıştır. Bu sözce olgulara ilişkin olduğundan mantıksal çıkarımın değil, empirik bildirimin konusudur.

Asla aldanamadığımız bazı empirik önermeler olmasaydı, aldanıp aldanamadığımızı bilmezdik. Dayanacağımız birtakım kesinlikler olmasaydı, "bilmek", "bilmemek", "aldanmak" gibi kelimeler anlamsız olurdu.

Kısaca söylersek bir dil varsa temel kesinlikler de vardır.

İnsanlar bazen duyuları tarafından yanıltılsalar da her şeyin kuşkulu olduğu düşünmezler.

Genellikle yanılmadığımızı düşünmek, hep yaptığımız bir şeydir. Çoğunlukla duyuların tanıklığına güveniriz. Duyularımın beni yanılttıkları durumlar genelleştiri-lemez. Çay bardağındaki kaşığın kırık göründüğünü, ancak ger-çekte kırık olmadığını bilirim. Çünkü sağlam çay kaşığını koydu-ğumda bardaktaki çay, kaşığı kıramaz. Renk körü değilsem, tra-fikte yeşil ışık yandığında aracımla ışıklardan geçerim; yanan ışı ğın yeşil olduğunda ne ben ne de hiç kimse yanılmaz ve trafik akar. Nesnelerin kesinlikle var olduklarına inanırız; fiziksel var lığımızı sürdürmenin bu kesinliğe bağlı olduğunu ve onu gerek tirdiğini kabul ederiz.

Kesinlik doğal ve sosyal gerçekliğin temelidir.

Dilin ilk fonksiyonları bu gerçekliği ifade etmesidir, insanın insan olmasının koşuludur.

Kesinlik yoksa söylem de mümkün değildir.

Kelime lerimiz farklılıklara ilişkin açık bilincimizi ifade eder. Farklılıkların bilincine ilişkin kelimelerimiz vardır. "Gök mavisi" maviler içinde bir farklılığı belirtir. Farklılığı belirten her kelime bir re ferans olabilir ve her referans da bir kesinliğin dile getirilmesidir. Kesin olmayan nesne ya da durum referans olamaz.

Kesinlik belirsizliğe karşıttır, ama flulukla karşıt değildir.

Or neğin, karşıda gördüğüm karaltının bir çalımı yoksa bir insanmı olduğundan emin olmayabilirim. Ama onun bir uçak ya da dağ olamadığından emin olurum.

Kısaca söylersek kesinliğin karşıtı belirsizlik değil fluluktur.

Belirsizin grameri farklıdır.

Belirsizlik olasılığın olmadığı bir durumdur.

Bir ay sonra Türkiye'de neler olabilir? Bu belli değildir. Buna ilişkin olasılık bile yoktur. Oysa fluluk olasılık içerir.

Olasılık düşünülebilen bir durumdur. Oysa belirsizlik düşünülemez.

Kuşkuya gelince, her kuşku özel durumlarda ortaya çıkar.

Kuşkuyu gidermek için yöntemler vardır.

Bu yöntemler daha önce bildiğim şeylerin ve özel nedenle ortaya çıkan kuşkuların nasıl giderileceğini bildiğim yöntemlerdir.

Örneğin markette kavanozdaki balın organik olduğundan kuşku duyarsam, kuşkuyu gidermemin yolu bellidir: Ürünün sertifikasına bakmak.

Bir filozof bir kesinlikten örneğin, bu sandalyenin gerçek olduğundan kuşku duyarsa, dilimizdeki kuşku kelimesine yüklediğimiz anlamı terk ediyor demektir.

Sokaktaki insan karşısındaki sandalyeden kuşku duymayı zorlama, yapmacık veya gerçeğe aykırı diye görmez, bunu sadece ve açıkça anlamsız sayar.

O, çok haklı olarak şöyle der: "Şu an gördüğüm gerçek bir sandalye değilse, bir sandalye görmenin ne olduğunu bilmiyorum."

Kuşku duyamadığım pek çok kesinlik vardır. İki eli ve iki ayağı bulunduğundan, adının X olduğundan kuşku duyabilecek yeryüzünde tek kişi yoktur.

Gündelik hayat, "gerçek"in öğrenilmiş, empirik gözlemine dayanır.

Kuşkulanmak için belirti varsa kuşku meşrudur, belirtisiz kuşku anlamsızdır.

Gözlem kuşku duymayı gerektirmiyorsa yani kuşku duymamızı gerektiren sebep yoksa, "Bu gerçek midir?" diye sormanın bir anlamı yoktur.

"Bunu nereden biliyorsun?" Bu, bütün bildirimler hakkındaki en yaygın sorudur. Kişi bu bildiğini iddia ettiği şeyi nereden öğrendiğini gösteremiyorsa, bilgi değildir.

Hatta iddia bile değildir. "Neye dayanarak biliyorsun?" sorusu gündelik hayatta sadece belli bağlamlarda ve kuşkuyu gidermek için sorulabilir.

Kuşkunun var olabilmesi için anlamlı bir soru olmalıdır. Anlamlı sorudan önce ve her şeye, her duruma dair olan bir kuşku, kuşku olgusuna uyamaz. Çünkü kuşku her konuda de ğil, bir konuda ve kabul edilmesi çelişkili görünen bir şeyden dolayı ortaya çıkar.

Her şeyden kuşku duymayı reddedemeyiz, çünkü anlamsızdır.

Anlamsız olan reddedilemez.

Kuşku için şüphe metodolojik değil, patolojiktir.

Kabul etmeliyiz ki, dilimizde meşru hatalar ve kuşkular vardır.

Ancak her şey hatalı ve kuşkulu da değildir.

Hata ortaya çıkmadan düzeltilemez ve kuşku belirmeden giderilemez. Hata etmemek ve kuşkulu duruma düşmemek için her şeyi baştan hatalıymış ve kuşkuluymuş gibi davranmak ihtiyat kuşkusunu kesinliğin önüne bir perde gibi koymak, metodolojik olarak yanlıştır.

Hata ve kuşku konusunda ihtiyat, sonuçla ilgili değil, bildirimin doğru olması için gerekli titizliği göstermede olur.

Yargıya varmadan önce, hata etmemek için kuşkuya saplanmak ihtiyat dili değildir.

Kuşku yargıdan veya çıkarımdan önce değildir; yargıya vardıktan veya çıkarım yaptıktan sonradır.

Descartes'ın yaptığı gibi bazı durumlarda, yanılmamdan veya bazı kişilerin beni yanıltmasından her şeyin kuşkulu olduğunu düşünmem yanlıştır.

Kuşku sadece bir dil oyununda işlevseldir. Bu dil oyunları çeşitli şekillerde ifade edilir: "Bundan kuşkuluyum.", "Bundan emin değilim.", "Bunu kabul etmem zor.", "Bana pek de doğru gelmiyor.", "Buna inanmak zor.", "Yeterince ikna olmadım." "Yanlış olma olasılığı var." gibi kullanımların her biri kuşku oyunudur.

Kuşku ancak kesinlik varsa mümkündür.

Bir konuda kesinliğin ne olduğunu bilmeyen kuşkulanamaz.

Çünkü kuşkulu bir durum bildiğimiz kesinliğin bulunup bulunmadığındaki kararsızlıktır.

Ve geçici bir durumdur.

Bu karasızlığın yani kuşkunun nasıl giderileceği bellidir.

Nesneyle, durumla olguyla karşılaşmadan önce kuşku yoktur.

Kuşku, kuşkulanabilecek bir şeyle karşılaştıktan sonra ortaya çıkar.

Kuşku bir şeyden durumdan ya da olgudan kuşkudur.

Her şeye dair ama hiçbir şeyle ilgili olmayan kuşku septik kuşku ve aynı şekilde ihtiyat kuşkusu olan, kartezyen kuşku içeriksiz dir ve meşru değildir, anlamsızdır.

Her şeyden kuşkulanan kişi, gerçekte kuşkulanmayı başaramaz: Her kuşku ve her onama oyunu, kabul edilen, sarsılmaz bir sistemde oynanır.

Gündelik hayatta asıl olan kuşku değil, kabuldür.

Gündeli hayatımız uylaşımsal kesinlikler üzerine dayanır.

Öğretim oyununda kuşkuların anlamı yoktur, ama bu sorula daha karmaşık başka bir oyunda anlamlı ve meşrudur.

Kuşku sorular şeklinde ortaya konabilir.

Doğru ve meşru sorular vardır; temelsiz ve anlamsız sorular vardır.

Bu konuda iki örneği verebiliriz:

1. Özel Adlara İlişkin Sorular: Örneğin, "Adın nedir?" anlamlı bir sorudur. Ancak ben, "Adım Ahmet midir?" diye sorsam, bu soru anlamsızdır. Adımdan kuşku duyamam. "Adım Ahmet'tir." açıkça, bir bilgi değildir çünkü onu temellendiremem. Adımın Ahmet olması, kuşku duymadığım bir temel kesinliktir.

2. Bilimsel Dile İlişkin Sorular: "Yeryüzü ne zamandan beri vardır?", bilimsel bir sorudur. Oysa "Yeryüzü yüz yıl önce var mıydı?" sorusu anlamlı değildir. Bir başka örnek, "Tarihte Fatih denen bir kişi yaşamıştır." ifadesini doğru kabul ederiz, ama Fatih hakkında bize anlatılan her şeye inanmayız, çünkü ona dair söylenenlerde yanılgılar, yanlışlar veya buna benzer şeyler vardır. O nedenle Fatih hakkında onaylanabilen ve onaylanamayan şeyleri ayırmalıdır.

Kesinlik olgu sözcelerinde olur. Bu şu, gibi göstericileri içeren sözceler önerme değildir. O nedenle bilgi vermez. Örneğin Yaraladığı elini, gittiği doktora göstererek, "Bu, bir eldir." diyen kişi bilgi vermez, anlamsız bir cümle söyler. "Elimi yaraladım." derse bu, bir bilgidir çünkü; el hakkında bir şey söyler. Aynı şekilde bir kişi karşısındaki ağacı göstererek "Bunun bir ağaç olduğunu biliyorum." derse, bu, bağlamsız bir sözdür. Ama biriyle bilgi problemini tartışırken ona, "Bunun bir ağaç olduğunu biliyorum ve bilgi hissetme ürünüdür." cümlesi anlamlıdır.

Bazı önemeler eksen ifadelerdir.

Eksen önermelerin sayımı dökümü yapılamaz ve bu önermeler şunlardan ibarettir denemez.

Eksen önermeler kültüre, kişiye ve eğitim durumlarına göre değişebilir.

Ancak bütün farklılıklara rağmen bazı eksen önermeler herkes için ortaktır.

"Güneş doğudan doğar, batıdan batar.", "İnsanlar, bebeklikten ihtiyarlığa doğru bir hayat çizgisi izler.", "Ülkemdeki yabancı olmayan herkes dilimi konuşur.". "Masam yerini değiştirmediğimde hep şuradadır.", "Yürünebilecek her yerde yürüyebilirim.", "Yönümü değiştirmezsem arkamdaki nesneleri göremem.", "Karanlıkta göremem.", "Kendime rica edemem.", "Hayvanlarla sohbet edemem.", "Sabahlevin uyandığımda dünkü insan olduğumdan kuşku duyamam", "Havada uçamam." bu önermelerden kuşku duyulamaz.

Onlar deneysel olmalarına rağmen doğrulanamaz.

Bunların mantıksal, normatif bir fonksiyonları vardır.

Eksen önermeler ve diğer de neysel önermeler arasında bir ilişki bulunur.

Eksen önermeler kendileri deneylenemese de deneysel önermelerin temelidir.

Eksen önermelerin deneysel önermelerdeki rolünü açıklamak için "kapı menteşeleri", "ırmak yatağı", "kanalizasyon boruları", "arka-plan" gibi metaforları kullanabiliriz.

Bu metaforlar, değişebilirliğe karşıt olarak sağlamlığı ve sabitliği ifade eder.

 Kapı menteşelerin çevresinde döner, su boruların içinden akar; bilme, araştırma ve sorgulama eylemleri de böyledir yani sadece sarsılmaz bir temelde, bir kesinlikler ekseninde yapılabilir.

Kesinlik kavramı, Descartes'ın entelektüalist kesinlik kavramına karşıttır; tüm büyük mitler gibi Descartesçı mit de bir aldatmacadır.

Kesinliklerin çoğu araştırmalarımızın, yargılarımızın ve eylemlerimizin temelindedir. Bunlar doğrudan bağlandığımız hakikatlerdir.

Bunlara, "objektif kesinlikler" adını verebiliriz.

Objektif kesinlikler, sübjektif kesinliklerden ayrıdır.

Sübjektif kesinlik ise tümüyle benimsediğimiz, en küçük kuşku duymadığımız ve başkasını ikna etmeye çalıştığımız bir kanı durumudur.

Kişinin bir şeyden kuşku duymaması sübjektif uygunluk için yeterlidir.

Oysa objektif uygunluk tümüyle kişisel kesinlik olmaz çünkü olguyla ilgilidir. Objektif kesinlik herkes tarafından payla-şılmalıdır.

Bu sübjektif kesinlik, uygulamalarda içkin bir güvenden çok sübjektif bir açıklık düzenindedir. Sübjektif açıklık iki şekilde, dolaylı veya doğrudan ifade edilebilir. Örneğin, "Benim için ve başkaları için kesinlikte saptanmıştır ki..." gibi bir ifade dolaylı anlatımdır.

Eksen önermeler sayesinde tarih içi önermeleri ve tarihsel önermeleri ayırabiliriz. Örneğin, "Yeryüzü benden uzun zaman önce vardı." önermesi tarih içidir.

"Tarih içidir" demek, "kesin, asla değişmeyen" demektir. "Tarih içi" önermeler tıpkı ırmak ya tağının kenarındaki kayalar gibidir. Kayalar sağlamdır, değiş mez, en azından gözle görülecek kadar değişmez. Tarih içi öner meler de böyledir; kesin ve değişmez bir özellik taşır. Tarihsel önermeler ise dünyaya ilişkin tarihin belli bir döneminde keşfe dilen kesin hakikatleri ifade eder, ırmak yatağının kenarındaki dalgaların şuraya buraya yığdığı kumlar gibidir, tarihsel süreçlerde ortaya çıkmıştır ve değişme potansiyeli taşır.

Görüldüğü gibi tarih içi önermeler, sağlam önemelerdir (değişmez kesinliklerdir); kuşkusuz normalde deneylenemez ve belli bir dil oyununda kesinlik olarak iş görür.

Aktüel önermeler ise değişken önermelerdir (kesinliklere dayalı diğer önermelerdir.).

Yalnız burada bir şeyi önemle belirtelim: Kaya ve kum metaforlarını dikkate alarak sağlam ve değişken önermelerin arasında değişmez ve her zaman var olan bir sınır olduğunu düşünmemeliyiz.

Bu, düşünce yanıltıcıdır. Metaforik tarzda konuşursak, kayalar bazen ufalanıp kum yığınlarına karışabilir yani sağlam kesin önermeler değişken önermeler içinde yer alabilir ve daha karmaşık bir dil oyununun bir parçası olabilir. Bu nedenle sağlam önermelerle değişken önermeler arasına kesin bir sınır çizilemez. Sağlam önermeler daha karmaşık dil oyununa girerse ne olur? O zaman sağlam önermeler deneysel açıdan incelenebilir, problematik hâle getirilebilir ve bir araştırma konusu yapılabilir. Önerme davranışları, yeniden dalgada gerçekleştirilebilir: Biçimsel olarak sağlam olan ve akıcı empirik önermeler için yönlendirici gibi iş gören bazı önermeleri düşünebiliriz.

"Aynı önerme belli bir ânda deneyimle doğrulanacak şey olarak başka bir anda doğrulamanın kuralı olarak görülebilir."

Ancak işe kuşkuyla başlanamaz, sadece güvenle yani kara kutular olarak iş gören, bize aktarılmış kesinlikler temelinde öğrenmekle ve bilmekle işe başlayabiliriz.

"Öğrenmek, doğal olarak inanmaya dayanır." Diğer ânlarda bazı kara kutuları keşfederiz.

Kesinliklerin temeli "düşüncelerin aktıkları yatak", dünya imgesi, sistem, diye de anılır çünkü kesinlikler bir binanın bölümleri gibi birbirine bağlanır.

"Dünya imgemizi oluşturan sistem sadece tüm kuşkuların çarparak kırıldıkları kaya değildir; o, aynı zamanda tartışmalarımızın temeli olan, doğrulamalarımızın onaylandığı çerçevedir. Doğru kabul ettiğimiz her şeyin doğrulanması veya yanlışlanması, bir sistemin içinde yer alır. Ve bu sistem, kesinlikle tüm yargılarımız için, az çok keyfi veya kuş kulu bir hareket noktası değildir, tersine bir kanıt adını verdiğimiz şeyin özüne aittir. Sistem, kanıtlamaların hareket noktası olmadığı gibi onların hayati ortamları da değildir. Bu dünya imgesine, ne önceden ne de şimdi doğruluğuna inandığım için sahip değilim.

O, doğruyu ve yanlışı ayırt etmemin temeli olan ve miras olarak aldığım arkaplandır.

Yanlışa ilişkin bir dil oyunu yoktur bu nedenle yanlışı araştıramayız; görsel izlenimi dokunma duyusuyla araştıramayız,

Doğru ve yanlış oyununun koşulu ve temeli olan bu zemin ne doğrudur ne de yanlıştır.

Temel temellendirilemez, temel bir tanedir; "böyle"dir, "başka türlü" değildir.

"Böyledir", kültürel bir yargıçlığın sembolik şiddeti değildir, ama daha çok sağlam olarak tespit edilmiş ve akıl tarafından öncelikli bir inceleme olmadan güvendiğimiz şeyin otoritesidir.

Kesinlik ne sübjektif bir içe ne de objektif bir aşkınlığa bağlıdır, insanların bir şeyi kesin kabul etmeleri onun kesinliği için yeterlidir.

Bütün dilsel ifadelerimiz sosyal kullanımdır, hayat biçimlerimizde gerçekleşir. Tek başımıza emin olamayız ama bir toplumda emin oluruz.

"Bundan tümüyle eminiz" hem birbirinden emin hem de bilimin ve eğitimin bir araya getirdiği insanlardan oluşan bir topluluğa ait olduğumuz anlamına gelir.

Bir sürü şeye inanmayı ve inandığımız şeylere göre davranmayı öğreniriz ve inandığımız şeylerden sistem oluştururuz Bazı kesinlikler öğrenilmiş kesinliklerdir. Bunlar dünyada bulu nuşumuzu ve insanlarla bir arada yaşamamızı mümkün kılar. Bu nedenle onlar değişmez ve onlardan vazgeçemeyiz.

Kesinliklerimiz hayat biçimlerinde verilmiş inançlar toplamından ibarettir ve öğrenilmişlerdir.

Descartes, hayat biçimlerimize bağlı kesinliklerimizi göz ardı eder, kendi tasavvur dünyasına kapanmış bir solipsist gibidir.

Descartes'ın, "düşünüyorum"un sentaksı "düş görüyorum"un sentaksından farksızdır.

Bunların her ikisi de anlamsızdır.

Bir insan düşünde düş gördüğünü göremezse, düşünen kişi de düşünmekte olduğunu düşünemez yani düşünme hem bir eylem hem de eylemin bir objesi olamaz.

Kartezyanizmin bu hatası bilindiği gibi Aristoteles'ten beri var olagelen bir hatadır.

Çünk Aristoteles'te Noûs düşünür halde olduğunu da düşünen bir düşünme eylemdir.

kullanım kurallarının yok sayılmasıdır. "Düşünmeyi düşünme "Düşünmekte olduğumu düşünme" hatasının nedeni bir bir dil oyunu değildir, çünkü dilin kolektif kullanımını ihlal etmiştir.

Dil oyunları kullanımlarımızı iyileştirir ve ifadenin bir özü olduğu düşüncesini terk etmemizi sağlar.

Yanlış oynanmış bir dil oyunu bazen kolektif bir eylem sorununa yol açabilir.

Bazı insanlar dile karşı içgüdüsel isyan duyarlar.

Dil oyunları sayesinde onlara güven verebiliriz.

Dil oyunlarını terk edenler, insanlara yabancılaştıklarını fark ederler; kendilerini anlatamazlar ve başkalarını da anlayamazlar ve onlarla ilişki kuramazlar.

III. Dilin Gücü

Yukarıdaki satırlarda şöyle demiştik:

Dilin ifadelerinin ayırt edici özelliği, bildirime ve yaptırıma yol açmalarıdır.

Bu özelliklere yeri geldiğinde işaret etmiştik.

Ancak konuyu sistematik tarzda ve sadece bunu anlatan bir başlık altında ele almamıştık.

Takdir edilecektir ki dilin bu özelliklerini yalnız işaret etmekle açıklamış olamayız.

Okuyucu haklı olarak bu özellikleri daha yakından tanımak isteyecektir. Bir giriş kitabı olsa da konuyu biraz ayrıntılı ele almak gerekir. O nedenle şimdi dilin ortaya çıkma ve kullanma nedeni olan bu konuyu açıklamak istiyorum.

Dilin gücünün keşfi dil felsefesiyle olmuştur. ????

Dil felsefesinden önce dilin değil tasavvurun ve kavramların gücü vardı.

Metafizikçi filozoflar tasavvurlarını açıklamayı bildirim sayıyorlardı, kavramlarından söz etmek uylaşımsal referansta bulunmak gibi görüyorlardı.

Tasavvuru betim, kavramı referans gibi görmek; bunlar dili terk etme hakkı olduğunu düşünmenin, daha doğrusu kavramı bir Uçan Halı gibi yaparak onunla dil üzerinde özgürce dolaşabileceği tahayyülünün doğal sonuçlarıydı.

Oysa dil bildirim ve yaptırım için icat edilmiştir.

 Tüm zamanlarda ve tüm kül-türlerde dilin rolü sadece budur.

Dil filozofları dilin iletişim aracı olduğunu saptadıklarında, bunun nasıl gerçekleştiğini açıkla-maya çalıştılar.

Bu sırada dilin bunu içerdiği güç sayesinde yapabildiğini fark ettiler.

Bu, dil felsefesinde ve felsefede en önemli keşiflerdendir.

Bu özellik dile ait olanla olmayanı ayırmaya yani İletişim dilinin ifadeleriyle metafizik ifadelerin farkını anlamaya İzin verir.

Dilin gücü fillerle ortaya çıkar. Bu fillerden kimileri, açıkla mak, söylemek, belirtmek, anlatmak, demek gibi fillerdir. Bu fil-lerle ifade edilen söylemlerin ortak özelliği bildirim olmalarıdır. ,

Öbür yandan "Yolu trafiğe açmak.", "Birine vaadini yerine getir. mek." "Çocuğa ad vermek.", "Yasama yılını başlatmak." "Savaşta ateşkes ilan etmek.", "Aşılama talimatı vermek.", "Bir elçinin ül. keyi terk etmesini istemek.", "İnsanları evlendirmek." vs. gibi ey. lemler insanlar üzerinde bir etki meydana getirir; bunları içeren sözceler yaptırım sözceleridir.

Dil filozofları çeşitli dönemlerde dilin gücünü farklı açılardan ele almışlardır. Konu, gündelik dil felsefesinde ön plana çıkarılan özelliklerden biri olmuştur.

Sözceler ancak muhatap tarafından onaylandıklarında bildirim gücüne sahiptir.

O nedenle şimdi önce sözcelerin bildirim sözcelerinin genel özelliklerini açıkla-yalım, sonra da onaylanma koşulları üzerinde duralım.

III.1. Bildirme Gücü:

Bildirim bir muhataba bildirimdir. Kişi kendisine bir şey bil-diremez, sadece bir şeyleri düşünür.

Düşünmek bir diyalog ol-madığı için bildirim değildir.

Oysa bildirim diyalogda gerçekle-şir.

Bildirimin olabilmesi için bir olguya veya duruma ilişkin söz söyleyen konuşan biri ve sözü onaylayan veya onaylamayan bir muhatap olmalıdır.

Bildirim reel hayatta yapılır, sanat eserle-rinde bildirim olamaz.

Örneğin; romandaki, "Kış kasvetinden kurtulmak için yemyeşil doğada yürüyüş ne kadar huzur verici!" cümlesi, bir resim galerisindeki çevre kirliliğine dikkat çeken bir resim, bilimsel bir makale, canlı bir konuşmanın görüntülü yayını her ne kadar olgularla ilgili olsalar da bildirim değildir.

 Çünkü bunlarda olağan konuşmacı ve dinleyen yoktur.

Bildirimler dünyanın durumlarına dair sözcelerdir.

 "Erik ağaçları da çiçek açmış." diyen kişi dünyadaki bir olgu durumu nu bildirmektedir.

Dilin bildirim gücü her konuşmanın muhatapta bir etki yapmasından doğan sonuçtur.

Bildirimin, bildirim olabilmesi için anlamlı bir sözce olmalı dır. Sözcelerin anlamlı olma koşullarını aşağıda ele alacağız.

Bildirim dilsel eylemdir.

Dilsel eylem olmak bakımından pro testo etmek, uyarmak, ad vermek, gibi yaptırım sözcelerinden farksızdır.

Bildirimin de kendine özgü nitelikleri vardır.

Yağmu run yağdığını görüyorum ve "Yağmur yağıyor." diyorum. Yağ mur yağdığını söyleyerek ne bahse giriyorum ne kanıtlıyorum ne de uyarıyorum, sadece bir olguyu bildiriyorum.

Bildirim gerçekte "emir", "yasak", "rica", "vaat" gibi doğrudan bildirimi yapan kişi dinleyenlere örtülü biçimde demektedir ki: "Şu açıklamalarımı dinleyin, öğrenin, uygulayın..". Televizyonda yeni bir ameliyat tekniğini anlatan tıp profesörü açıkça söyle mese de zimnen demektedir ki: "Bu sözünü ettiğim hastalığınız varsa ve bu tekniği uygulayarak tedavi imkânına sahipseniz, bu-nun uygulandığı sağlık kuruluşuna gidin ve tedavi olun." Bu pro-fesörün söyledikleri örtük bir tavsiyedir yani yaptırım cümleleri statüsü taşır.

Bildirimi anlamak için şu dikkate alınmalıdır: Onu bir yazılı cümle olarak değil, belirli bir konuşma ortamında söylenmiş bir söz edimi kabul etmek; onun ne türden bir edim sözel gücü ol-duğunu belirlemek. Kuşkusuz bildirimde kavrama önemlidir.

Bildirim bir cümle olarak değil, bir konuşma ortamında söylen-miş sözdür.

Bildirimler, "Bu, işsizliğe yol açar." gibi bir sözce, yaptırım sözcesi, sözcelerden farklıdır. Bu sözceyle ne protesto ederim ne de uyarıda bulunurum, sadece gerçeği bildiririm.

Bildirim ikiye ayırılır:

Gündelik dildeki bildirim ve saf bildirim.

Gündelik dildeki bildirim, bir olgu, bir durum ya bir nitelik hakkında başarılı ya da başarısız sözceler söylemektir.

Saf bildirim ise bilim adamlarının açıklamalarıdır.

Saf bildirim bir hedeftir; bir idealdir ve bu ideal yolunda iler-leme itkisini de tıpkı kesinlik hedefine ilerleme itkisinde olduğu gibi bilimin tedrici gelişimi vermiştir.

Bildirim doğrudan nüfuz edilen olgu durumlarıdır bu nedenle önermesel tutumlardan farklıdır.

 Örneğin, "Kedi paspasın üzerin-dedir ve ben kedinin paspasın üzerinde olduğuna inanıyorum/inanmıyorum." denemez.

 "Yarın havanın güzel olacağını umuyorum.", "Bunun böyle olmasını diliyorum.", "Hastalığınızın üç hafta sonra kesinlikle geçeceğini tahmin ediyorum.", "Tanrı'nın varlı-ğına inanıyorum." gibi önermesel tutumlar bildirim değildir.

Zihinsel tutumlar olguya ilişkin doğrudan bir saptamayı değil, kişinin olguya karşı tutumunu ifade eder.

Dil felsefesi, saf yani bilimsel bildirimlerle değil, gündelik hayattaki örneğin, "Dikkat! Buz kırılacak." gibi bildirim sözceleriyle ilgilenir.

Bildirim genel ve belirsiz durumlar için olamaz örneğin, "Insanlar sağlıklarına dikkat etmezlerse hasta olurlar." şeklindeki ifade bildirim değildir.

Çünkü cümle belli bir kişi hakkında deği dir, geneldir.

 Oysa bildirim belli bir durumdaki bir olguyla ilgili olmalıdır.

Örneğin, "İtalya'da Vezüv Yanardağı yine lav fışkırtmaya başladı." sözcesi bildirimdir.

Çünkü sadece Vezüv yanar dağının konuşmanın geçtiği ândaki durumunu ifade etmektedir.

Aynı sözceyle bağlamı değişmek koşuluyla farklı bildirimler ya pabilirim.

Örneğin, "Gözlüğüm kayboldu." ifadesini hem X ye rinde ve Y zamanında dereceli gözlüğüm için hem de X yerinde ve Y zamanında güneş gözlüğüm için kullanabilirim.

Her iki du rumda aynı şeyi söyleyemem yani her iki durumda aynı şeyden söz edemem yani bildirimlerim farklıdır, çünkü sözcemin du rumsal içeriği farklı olacaktır.

Aynı sözcede birden çok, farklı hatta karşıt olguları bildirebi liriz. Ancak bildirim sadece bir olguya ilişkinse karşıtını dışlar.

Örneğin, "Şu ân çocuk hem uyuyor hem uyumuyor." dersem aynı ânda iki karşıt durumu bildirmiş olurum. Bu durum bildirime aykırıdır. Ancak bildirim aynı ânda, farklı olgulara ilişkinse bil-dirim olabilir. "Şu ân çocuk uyuyor, ablası ders çalışıyor ve an nesi yemek yapıyor." dersem bu bir bildirimdir.

Bildirimin samimiyet koşulu yoktur çünkü bildirim olgularla ilgilidir, bildirimde bulunan kişinin içsel durumlarıyla, niyetle riyle ilgili değildir.

Örneğin, "Cep telefonu pencerenin önünde dir." sözcesini alalım. Bu sözce, "Size diyorum ki cep telefonu pencerenin önündedir." düşüncesini ima eder veya ona eşittir. Bu sözcenin samimi olarak söylenip söylenmediği problemi yok tur. O, başarılıdır veya başarısızdır.

Bildirimlerle ilgili önemli bir sorun şudur: İnsanların davra nışlarıyla ilgili tahminde bulunmak bildirim midir? Bunun ce vabı konuşmanın yapıldığı ortamı dikkate almaya bağlıdır. Bildi rimdeki dil sürçmeleri, bildirimleri başarısız yapmaz. Örneğin "Kedi paspasın üzerindedir." demek isterken "Keçi paspasın üze rindedir." dersek bu başarısız değildir, sadece uygun kelimeler seçilmemiştir. Ancak konuşmanın geçtiği ortam dikkate alınırsa bu yanlışlık düzeltilebildiği gibi dinleyen de kullanım yanlışlığının farkında olabilir ve bunun doğrusunu bilebilir. Bildirimin, bildirim olabilmesi için söz anlaşılmalıdır. Tıpkı uyarı anlaşılmadığında nasıl uyarı olmazsa, bildirim de anlaşıl madığında veya duyulmadığında bildirim değildir. Başarılı bir bildirim için "Bu doğrudur." demek hiçbir şeye yaramaz.

Örne-ğin; bir bildirim, bir tahmin, bir hukuki karar veya hakem kararı doğru veya yanlış değildir; muhatap veya yetkili tarafından onaylanır ya da onaylanmaz. Bunlarda "onaylanma" durumun ya da eylemin kurala uygunluğunu belirtir.

Birinci şahıs cümleleri bildirim değildir. Onlar bir duyguyu bir yaşantıyı ya da izlenimi ifade ederler. Örneğin; "Yorgunum.", "Buna üzülüyorum.", "Sizi gördüğüm için çok mutluyum." ifade-leri birinci tekil şahıs fiilleri içerir. Bunlar genel bir başlık altında psikolojik ifadeler diye nitelenebilir. Psikolojik ifadeler bildirim gibi görülemez, sonuçta başarılı veya başarısız oldukları söylenemez. Bu durum sadece olumlayan psikolojik ifadeler için değil, olumsuzlayan psikolojik ifadeler için de geçerlidir. Örneğin; "Yorgun değilim.", "Daha acıkmadım.", "Artık üzülmüyorum." Cümleleri de bildirim değildir. Bu durumun bazı istisnaları da vardır. Örneğin, "Kırk yaşını aştım." cümlesi bir bildirimdir.

Totolojik ifadeler de psikolojik ifadeler gibidir yani bildirim değildir. Örneğin, "Kuğular beyazdır." totolojik bir cümledir ve yeni bir şey söylememektedir.

Bazı bildirimler, "Yağmur yağıyor." bildirimindeki kadar açık kesin ve basit değildir; "yaklaşık", "aşağı yukarı", "sanki", "he-men hemen" gibi ifadelerle yapılabilir. Bunlar mantıkçıların kendi zihin durumlarında düşündükleri kadar açık ve basit de-ğildir. Kısaca söylersek bunlar sınırlı bildirimlerdir. Onlar, sınırlı olsalar bile yine de bildirimlerdir. "Sınırlı bildirimler" kesinliğin olmadığı durumlarla ilgilidir. "Sınırlı bildirimleri şöyle açıkla yabiliriz:

1.      "Türkiye dikdörtgen şeklindedir." cümlesini alalım. Bu cümle başarılıdır veya başarısızdır, denebilir mi? Buna bazı açılardan sınırlı olsa da "evet" diyebiliriz. Çıplak gözle bakıldığında Türkiye haritasının az veya çok dikdörtgene benzediğini kabul edebiliriz. Bir komutan, Türkiye'nin sı nırlarını anlatırken "dikdörtgen" ifadesini kullanabilir, ancak coğrafyacı kullanamaz, çünkü kaba bir doğrudur, "Bu kuşkusuz kabaca bildirim"dir, deriz. Ancak kabaca olsa da "Bu bildirim uygun değildir." denemez.

2. "Kurtuluş Savaşı'nda Batı Anadolu'yu yerli çeteler savun muştur." ifadesi kısmen yani bazı bakımlardan doğrudur, ama abartılı bir bildirimdir, yine de onaylanabilir.

3. Empirik Tümevarımlar: Tümevarımlar: Tümevarımlar bilinen olgulardan hareketle yapılan genellemelerdir ve bir kural koymaz. Empirik tümevarımı tanımlayıcı veya kural koyucu tümevarımdan ayırmalıdır. Tanımlayıcı ve kural koyucu tümevarımın prototipi, "Tüm...ler/lar" şeklinde-dir. Bu tümevarım, gözlemden hareketle deneyimi kulla narak soyut bir tanıma ulaşır. Örneğin, "Bütün kuğular be yazdır.", "Bütün ... ler/lar...dır." dersek bir olguya dair bil-giyi değil, bir inancı yani bunun hiç istisnasının olamaya-cağı inancını ifade ederiz. Oysa bu inancın istisnasının gö-rünme olasılığı her zaman vardır.

Oysa empirik tümevarım tanıma karşıt olarak gözlemin ve deneyimin ötesine geçemez. Bunun kalıbı iki kalıbı vardır:

1. "....hariç bütün ...ler/lar...dır." Örnek: "Yaralı olanlar hariç bütün kar kazları Labrador'a göç eder."

2. "Bildiğim tüm ...ler/lar ...dır." Örnek: "Bildiğim bütün ku ğular beyazdır."

Empirik tümevarımlar karşıt örnekler ortaya çıksa bile bu durum, onun bildirim olmasını yok etmez. Oysa karşıt örnekler tanımlayıcı tümevarımı geçersiz sayar. "Bütün kuğular beyaz-dır." yargısına karşıt olarak dünyanın herhangi bir bölgesinde si-yah bir kuğu bulunsun. Bu yeni durum, tanımlayıcı tümevarımı ortadan kaldırır çünkü tanımlarda istisna yoktur. "Siyah kuğu" istisnadır. Oysa empirik tümevarım bildirim olma özelliğini yi tirmez. Çünkü bildirim, "bilinen kuğuların rengi"yle sınırlıdır. O nedenle yeni kuğu rengi, "Bildiğim bütün kuğuların rengi beyaz-dır." bildirimini yok etmez. Hatta istisna rengi siyahla sınırı ol mayıp başka renkte kuğular bulunsa da "bildiğime göre..." diye başlayan bildirim, bildirim olma özelliğini korur, çünkü "mutlak anlamda her yerdeki kuğular örneğin, Mars'taki kuğular hak kında değildir, sadece bilinen kuğulara ilişkindir konuşma ânın daki bilgiye dayanır. Olgunun bilgisine dayanırsak "bütün" keli mesi problem çıkarmaz.

Kısaca söylersek empirik tümevarımda bulunan kişi sağlam veya geçerli bir akıl yürütme yapar; onun bunu yapmaya haklı vardır ve onaylanması gereken çok çeşitli olgular ve olaylar bu lunabilir. Tarihsel veya aktüel bir olay, geçmişteki veya şimdi empirik bir olgu, bunlardan hangisi olursa olsun, bunlar bildirim konusudur. Ancak bunlara ilişkin bir sözcenin bildirim olabil-mesi için konuşmanın, konuşanın ve dinleyenin karşı karşıya ol ması gerekir. Örneğin, big bang hakkındaki bir açıklama bildirim olabilir, ancak açıklamayı yapanın bunu dinleyenlerin huzu runda veya dinleyenin karşısında söylemesi gerekir. Örneğin, bir sivil toplum kuruluşu yetkilisinin konuda basına yaptığı açık lama bildirimdir. Bildirimin daha sonra bildirilmesi bildirim değil, haberdir.

Bildirimler aktarımlar değildir.

Bir ifadenin doğrudan bir gözlem olması, bildirimde bulunanın sorumluluğunu içerir. Sorumluluk içermeyen bir sözce, dil felsefesi açısından etkisi olan bir ifade değildir, sadece anlamlılık açısından analiz edilebilir. Burada akla şöyle bir soru gelebilir: Aktarım, dolaylı bir bildirim değil midir? Bunu açıklamak için şu iki cümleyi düşünelim:

1. Çocuk babasına: "Öğretmenimiz İstanbul'un Marmara Bölgesinde olduğunu söyledi."

2. Ağabey, kardeşine: "Babam, anneme 'akşama hangi yemeği yaparsan yap!' dedi."

Bu iki cümleden ilki dolaylı bildirimdir.

İkincisi ise aktarımdır.

Görüldüğü gibi ikisi arasında önemli fark vardır.

Fark aktarılan içerikten gelmektedir. İlkinde aktarılan içerik sadece olgu durumudur. Bildirimdir; söz edimi değildir.

Oysa ikinci cümlede aktarılan bir söz edimidir yani bir yaptırım içerir. Sözün muha-tabı yani anne onaylamadan daha fazla bir şey yapar, hangi ye-meği yapacağına karar verir ve yapar.

Oysa birincide sadece bir onaylama vardır.

Dolaylı bildirimde onaylama olguyu onaylama-dır. Buradan hareketle diyebiliriz ki bildirimin doğrudan veya dolaylı olması arasında fark yoktur. Muhatap bildirilen olguyu onaylar veya onaylamaz. Oysa aktarımda aktarılan, belli bir tu tumu gerektiren içeriktir.

Özetle bir söz ediminin aktarılması, sözceyi bildirim statüsüne ayrıca bildirimin aktarılması da sözü

edim söz statüsüne dönüştürmez.

Bildirimin çıkarım olmamalıdır.

Çıkarım mantıksal bir etkinliktir; olguya ilişkin değil, yargıya ilişkindir.

"Kedi paspasın üzerindedir." bir bildirimdir, ama bu bildirimden hareketle, "Kedi paspasın altında değildir." veya "Paspas kedinin altındadır." Ve ya "Kedi paspasın yanında değildir." şeklinde yapılan çıkarımlar bildirim değildir.

Sadece dünyaya dair protokol sözceler bildirimdir. Protokol sözceler, Y yerinde ve Z zamanında konuşanın örneğin, şu konferans salonunda dinleyicilere 30 Ocak 2021 günü saat 20.32'de yaptığı konuşmasıdır ve bildirimdir.

Öte yandan imalar, ironiler ve metaforlar da bildirim değildir.

Bunlar doğrudan gözleme ilişkin olsalar bile dolaylı ifadelerdir.

Oysa bildirimler protokol sözcelerdir, açıklıklarını ve kesinlikle rini betimin doğrudan gözlemlenmesine borçludur.

Bildirimler mantıkçıların söyledikleri gibi doğru veya yanlış değil, başarılı veya başarısızdır.

Şu dört durum bildirime izin vermez:

1. Olgulara Karşıtlık: "Dün İstanbul boğazını yürüyerek geçtim." bildirimi onaylamaz çünkü olgulara karşıttır.

2. Ontolojik İmkânsızlık: Örneğin, "Uzaylılar semt pazarında satıcılık yapıyorlardı." sözü varlık yapısı bize benzemeyen yine de insanlar olan kişilerin varlığı kabul etme çelişkisi taşır.

3. Mantıksal İmkânsızlık: Annesi öz kızından 10 yaş daha gençtir. Böyle bir bildirim açıkça mantığa aykırıdır.

4. Sözleşmelerdeki, Uyarılardaki ve Taahhütlerdeki yetkisizliktir: Bildirimde bulunan, buna yetkili olmalıdır. Sağlık bakanlığındaki temizlik görevlisi, korona tedbirle riyle ilgili bildirimde bulunamaz. Yetkili olmadan bildi-rimde bulunmak bildirimi başarısız yapar. Bu başarısızlık yetkisiz kişinin emrinin başarısız olması gibidir. Emir ver me yetkisi olmayanın verdiği emir nasıl başarısızsa yetki siz kişinin bildirimde bulunması da sözceyi başarısız kılar.

Buraya kadar bildirim sözcelerinin özelliklerinden, bildirim olma koşullarından söz ettik. Bütün bu açıklamalar, konuşan yani bildirimde bulunan açısından gerekli koşullardı. Bildirim bir muhataba yapılır.

Bildirimin gerçekleşmesi koşullarının ya nında bir de onaylanma koşulları vardır. Bu onaylanma koşulları yoksa diğer deyişle muhatap bunları bildirim saymıyorsa sözce bildirim sayılamaz.

Bu demektir ki, bildirimlerde onaylanma ko-şulları da en az söylenme koşulları kadar önemlidir. Şimdi, bu onaylanma koşullarını açıklayalım.

Metnin Analizi ve Anahtar Kavramların Açıklaması

Metin, bildirim (assertion) kavramını felsefi ve dilbilimsel bir yaklaşımla incelemektedir.

Temel çerçeve, söz edimi (speech act) teorisidir.

 İşte anahtar kavramlar ve açıklamaları:

1. Bildirimin Tanımı ve Temel Özellikleri

·        Diyalojik Bir Eylemdir: Bildirim, bir konuşmacı ve bir muhatap (dinleyen) arasında gerçekleşir.

·        Kişinin kendi kendine düşünmesi bir bildirim değildir.

·        Reel hayatta, canlı iletişimde gerçekleşir.

·        Olguya İlişkindir: Dünyadaki bir durum, olay veya nesnenin durumu hakkında bilgi verir. Örnek: "Erik ağaçları da çiçek açmış."

·        Onaylama/Red Mekanizması Gerektirir: Muhatabın, bildirilen olguyu onaylama veya reddetme potansiyeli olmalıdır. Bu, onu sanat eserlerindeki (roman, resim) veya kayıtlı metinlerdeki (makale, video) benzer ifadelerden ayırır.

·        Başarılı/Başarısız Olarak Değerlendirilir: Bildirimler, geleneksel mantıktaki gibi "doğru/yanlış" değil, başarılı veya başarısız olarak nitelendirilir. Başarı, söz ediminin koşullarının (bir muhataba söylenmesi, anlaşılması, vs.) sağlanmasına bağlıdır.

2. Bildirim Olmanın Koşulları (Konuşmacı Açısından)

·        Anlaşılır Olmalı: Muhatap tarafından anlaşılmalıdır. Tıpkı anlaşılmayan bir uyarının uyarı olmaması gibi.

·        Belirli ve Somut Olmalı: Genel, soyut veya belirsiz ifadeler ("İnsanlar dikkat etmezse hasta olur") bildirim değildir. Belli bir zaman, mekân ve duruma atıfta bulunmalıdır ("Vezüv yanardağı lav püskürtmeye başladı").

·        Olguya Doğrudan İlişkin Olmalı: Önermesel tutumlar (inanmak, ummak, dilemek, tahmin etmek) ifade etmemelidir. "Tanrı'ya inanıyorum" bir inanç ifadesidir, bildirim değildir. "Hava güzel olacak" bir tahmindir, "Hava güzel" ise bir bildirimdir (gözleme dayalıysa).

·        Karşıtlık İçermemelidir: Aynı olgu için aynı anda hem "X" hem de "X değil" denemez ("Çocuk hem uyuyor hem uyumuyor"). Ancak farklı olgular bildirilebilir ("Çocuk uyuyor, ablası ders çalışıyor").

·        Samimiyet Koşulu Yoktur: Bildirim, konuşmacının içsel niyeti veya samimiyetiyle değil, olguyla ilgilidir. Yalan söylemek de bir bildirimdir (başarısız veya yanlış bir bildirim olarak).

·        Yetki Gerektirebilir: Bazı bağlamlarda (resmi açıklamalar, uyarılar) bildirimde bulunmak için yetkili olmak gerekir. Yetkisiz kişinin açıklaması başarısız bir söz edimidir.

3. Bildirim Olmayan Şeyler

·        Birinci Şahıs Psikolojik İfadeleri: "Yorgunum", "Üzülüyorum", "Mutluyum". Bunlar bir olguyu değil, öznel bir deneyimi ifade eder. ("Kırk yaşını aştım" istisnadır, çünkü gözlemlenebilir/kanıtlanabilir bir olgudur).

·        Totolojiler (Özdeşlik Bildirileri): "Kuğular beyazdır" (tanım gereği). Yeni bir olgu bildirmez.

·        Aktarımlar ve Dolaylı Anlatımlar: "Öğretmenimiz İstanbul'un Marmara'da olduğunu söyledi" bir aktarımdır. Burada konuşmacı, başkasının bildirimini nakletmektedir, kendi bildiriminde bulunmamaktadır. Sorumluluk aktarılan kişiye aittir.

·        Çıkarımlar: "Kedi paspasın üzerindedir" bildiriminden yola çıkarak "Kedi paspasın altında değildir" sonucunu çıkarmak mantıksal bir işlemdir, yeni bir gözlem/bildirim değildir.

·        Dolaylı İfadeler (İma, İroni, Metafor): "Hava ne kadar da sıcak!" (ironik olarak soğuk bir havada söylenirse) bir bildirim değil, imadır.

·        Protokol Dışı Sözceler: Dört temel kategorideki ifadeler bildirime izin vermez:

1.      Olgulara Aykırılık: "Dün Boğaz'ı yürüyerek geçtim." (İmkânsız bir iddia)

2.      Ontolojik İmkânsızlık: "Uzaylılar semt pazarında satıcılık yapıyor." (Varlık kategorisi çelişkisi)

3.      Mantıksal İmkânsızlık: "Annesi kızından 10 yaş küçük." (Mantık çelişkisi)

4.      Yetkisizlik: Bir temizlik görevlisinin resmi sağlık politikasını açıklaması.

4. Bildirim Türleri

·        Gündelik Bildirim: Günlük hayatta yapılan, başarılı/başarısız olabilen olgu bildirileri.

·        Saf (Bilimsel) Bildirim: Bilim insanlarının ulaşmaya çalıştığı ideal, kesin, tarafsız bildirim. Bir hedeftir.

·        Sınırlı Bildirimler: "Yaklaşık", "aşağı yukarı", "kabaca" gibi ifadeler içeren, mutlak kesinlik iddiası taşımayan ama yine de bildirim statüsünde olan ifadeler.

o   Kabaca Bildirim: "Türkiye dikdörtgen şeklindedir." (Askeri bir brifing için kabul edilebilir, coğrafya dersi için değil).

o   Kısmen Doğru Bildirim: "Kurtuluş Savaşı'nda Batı Anadolu'yu yerli çeteler savunmuştur." (Abartılı olsa da kısmen doğru bir çekirdek içerir).

o   Ampirik Tümevarım: "Bildiğim tüm kuğular beyazdır." veya "Yaralı olanlar hariç tüm kazlar göç eder." Tanımlayıcı tümevarımdan ("Bütün kuğular beyazdır") farklıdır. Ampirik tümevarım, mevcut gözlemleri bildirir; siyah bir kuğu bulunması onu geçersiz kılmaz, sadece günceller. Tanımlayıcı tümevarım ise bir kural koyar ve istisnayla çürür.

5. Muhatabın Rolü: Onaylanma Koşulları

Bildirim sadece konuşmacının niyetine bağlı değildir. Muhatabın onu bir bildirim olarak kabul etmesi ve onaylama/reddetme durumunda olması esastır. Bu, bildirimin sosyal ve diyalojiğe içkin yönüdür.

Bildirimi Onaylama

Yukarıda, bildirim sözcelerinin onaylanan veya onaylanmayan sözceler olduklarını söylemiştik.

Burada şöyle sorabiliriz: Bildirim sözceleri nasıl onaylanır?

Onaylamak için birtakım koşullar var mıdır? Şimdi buna değinelim.

Bildirimin onaylanabilmesi için şu koşullar olmalıdır: Onaylama koşulları

1. Bildirim, muhatabın bildiği bir konuda olmalıdır. Muha-tap, bildirimle neyin söylendiği anlamıyorsa bu bildirim değildir. Muhatap bildirimi ister onaylasın isterse onayla-masın önce söyleneni anlamalıdır. Anlamadan gösterilen tepki bildirim açısından değersizdir. Farmasötik konu-sunda hiç bilgisi olmayan birine yapılan bir açıklama bil-dirim olamaz. Herkesin bildiği bu çok açık durumdan önemli bir sonuç doğar: Muhatap dinlemekle yetinen kişi değil onaylayan veya onaylamayan aktördür.

2. Muhatap bildirimi onaylarken veya onaylamazken samimi olmalıdır. Samimi olmayan kabul veya ret, bildirim sürecinin tamamlanmaması demektir. Onaylamak, onaylıyor gibi görünmek değil, gerçekten onaylamaktır. Bildi-rim sahibinden bir beklentisi olmamalıdır, onaylamak is-temediği hâlde çeşitli faktörlerle; çıkar, korku, çevre bas-kısı, hatır kırmamak, moral vermek, konuşmacının kendi-sini iyi hissetmesini sağlamak, protokol, nezaket, statüye saygı, kadirşinaslık, emeğe saygı, gibi çok çeşitli faktör-lerle bildirim onaylanmamalıdır.

Cümlenin bir iletişim değeri taşıyabilmesi inancı işin içine k-tar. Muhatabın sözü bildirim kabul edebilmesi için konuşanın doğru söylediğine inanması gerekir. Aksi hâlde söz bir iletişim değeri taşımayacaktır. Muhatabın sözceyi onaylamasının veya İnancının kaynakları çok çeşitlidir. Sözün kabul edilme koşulları sözle birlikte verilmez, başka bir deyişle sözce kabul edilme ko-şullarını içermez. Kabul edilme koşulları sözün dışındadır. Bu koşulların tümü inanç kategorisiyle ifade edilir. Ancak inanç çok heterojen durumlara göndermede bulunur. Örneğin; konuşanın, dürüst, samimi, iyi niyetli, bilgili, otorite, yetkili, güvenilir vs. ol duğuna inançtır. Sözce bildirim ve yaptırım için lengüistik koşul lara sahip olsalar bile inanç koşulları yoksa fonksiyonel değildir.

3. Onaylama uylaşımsal yollarla sözle veya fiziksel ifade araçlarıyla yapılmalıdır. Bu ifade araçları, dillere ve kül türlere göre değişebilir. Bizim dilimizde sözel ifadeler, "Tebrik ediyorum.", "Kutluyorum.", "Ağzınıza, emeğinize sağlık.", "Yararlıydı.", "Bilgilendim.", "Konuşma ufuk açı-cıydı." vs. gibi cümleler; "Bravo!", "Harika!" gibi ünlemler. dir. Fiziksel ifade yolları ise; alkış, can kulağıyla dinleme, vs.dir.

Onaylamanın üç türü vardır:

A. Eşleştirerek Onaylama: Eşleştirme durumunda muhatap, bildirime güvenmez; onu kuşkulu, eksik ya da yetersiz bulur. Bu nedenle bildirimin sağlamasını yapmak ister; bu amaçla bildirimi konusuna göre ya kendi test eder, kontrol eder, araştırır ya da başkasına danışır; ulaştığı sonuç duyduğu bildirimle eşleşiyorsa onaylar.

B. Güvenerek Onaylama: Burada muhatap bildirimi test etme gereği duymaz. Bu nedenle bildirimi onaylar. Dinleyici bir konferansta, "Türkiye'nin yüz ölçümü 783615 kilometre karedir." bildirimini ilk defa duysun. Konuşmacıyı güvene layık bulursa bildirimi onaylar.

C. Zorunlu onaylama: Burada bildirim sahibine tam güven yoktur ama bildirimi test etmek veya doğrulamak da mümkün değildir. Bu nedenle dinleyen bildirimi onaylamak zorunda kalır. Örneğin Türkiye'nin yüz ölçümü 783615 kilometre karedir." bildirimini yapan kişiye gü venmediğini varsayalım. Bu durumda alan ölçüsünü ya kendi belirlemek ya da güvendiği birinden öğrenmek 20-rundadır. Eğer bunlar mümkün değilse, bildirimi onayla-mak zorundadır.

Burada şu akla gelebilir? Muhatap bildirimi ne onaylayan ne de reddeden konumunda bulunmayabilir mi? Kuşkusuz bu teo-rik olarak mümkündür. Ancak gerçekte îmkansızdır. Eğer muha-tap onaylama ya da reddetme dışında üçüncü bir tutum takındı ğını söylüyorsa bunun anlamı şudur: O ya bildirimle karar vere-cek kadar ilgilenmemiştir ya da hesaplamacı bir düşünceyle ka-rarını açıklamayı uygun bulmamıştır.

III.2. Yaptırma Gücü

Dilin bildirim gücüne ilişkin söyleyeceklerimiz ana hatlarıyla bunlardır. Şimdi, dilin yaptırım gücünü açıklayalım.

Dilin yaptırma gücü çağdaş dil felsefenin tarihsel bir keşfidir.

Bütün felsefe tarihi, bu özelliği fark edememiştir veya önemsiz görmüştür.

Oysa bir şey yaptırma dilin gerçek fonksiyonudur.

Dil felsefesinin gerçek konusu, bildirim söylemlerinin yanında bir şey yaptırmaya yarayan sözcelerin analizidir. Dil yaptırma gücüyle muhatabın realitesini değiştirir.

Dil bunu sözcedeki fiil vasıtasıyla gerçekleştirir.

A. Yaptırım Sözcesinin Doğası

Yaptırımcılıkta olay fikri temeldir çünkü yaptırmak, gerçekte olaydır. Olay, yapılmakta olan bir eylemi söz konusu eder. Olaya vurgu önemlidir çünkü olayla süreklilik ortadan kalkar ve yeni bir şimdi ortaya çıkar.

Sözcelerin bildirim dışında bir de yaptırım fonksiyonu vardır. Yaptırım sözceleri yeni bir durum ortaya çıkarır. Bir yaptırım sözcesinin amacı, muhatap üzerinde etki yapmaktır. Bu etki sa-dece belirli bir toplulukta gerçekleşir; etkinin ortaya çıkması için sözceleme değerlidir. "Sizi vakfımıza katkınızdan dolayı plaketle ödüllendiriyorum." sözcesini alalım. Bu sözce korkutma veya uyarma biçiminde değil, bir ödül biçimindedir. Sözcenin yaptığı şeyi yani ödüllendirmeyi belirleyen, sözcenin içeriği yani keli-meleri değildir, ancak daha çok, insanların bu şekilde söylenen sözü, ödül biçimine sahip söz gibi kabul etmeleridir ve bu sözün, ödüllendirmeyi gerçekleştirecek bir söz olduğunu düşünmeleri dir. Bunu şöyle formüle edebiliriz: X (Sizi plaketle ödüllendiriyo rum.) bir C bağlamında (Resmi törende) Y (ödül) olarak geçerli dir. Bu formül, X'in (sözün) Y'ye (ödüle) dönüşmesini ve dünya

realitesinde Y'nin yaratılmasını açıklar. X'in, Y'ye dönüşmesinin yani Y'nin kullanılan prosedürle ger çekleşmesinin tek koşulu şudur: Herkesin Y'nin gerçekleştiğini  kabul etmekte anlaşması. Gerçekte burada söz konusu olan etki lilik, sosyal etkililiktir yani X sözcelemesini Y'nin gerçekleşmesi olarak kabul eden sembolik etkililiktir, ancak X, sadece Y olarak geçerlidir, çünkü lengüistik topluluğun tüm üyeleri, X'in, Y oldu ğunu kabul ederler.

Bir yaptırım sözcesinde kelimeler sıradan bir gösterge değil. dir,; onları söylemek de amaçsız, sıradan bir konuşma gibi görü lemez. Kelimeler söylendiklerinde sesli semboller olmaktan çı kar; selamlama, özür dileme, vaat etme vs. gerçekleştirme aracı olurlar.

Bir sözcenin, bir yaptırım sözcesi olabilmesi için söz;

1. Hangi durumda söyleneceği önceden belli olmalıdır.

2. Önceden bilinen prosedüre uygun olarak söylenmelidir.

3. Dinleyen, sözcenin kendisinden ne beklediğini anlamalı dır.

4. Kendinden bir şey beklenen kişi, eylemi onaylamalıdır.

5. Bu onayladığı eylemi yapmaya girişmelidir.

6. Bu eylemi yaparken engellenmemelidir.

Yaptırım sözceleri, hiçbir şey öne sürmez ve bildirimde bu-lunmaz. Onlar ilk bakışta "bildirimler"e benzer veya en azından bildirimlerdeki "gramatikal makyaj"a sahiptir, yine de yakından bakınca, açıkça görülür ki onlar ne doğrudur ne de yanlış. Doğru da yanlış da olmamak, yaptırım sözcesinin temel özelliğidir. "Ya-rın orada olmayı vaat ediyorum." gibi yaptırım sözcesini alalım. Bu cümle, koşullarına uygun biçimde ve açıkça ifade edilsin. Bunu söylediğimizde, yapmakta olduğumuz şeyi betimlemeyiz. bir şey söylediğimizi öne sürmeyiz; tersine, söyleme edimini gerçekleştiririz, bir şey yaparız. Bu cümle doğrulanamayan veya yanlışlanamayan ancak bir dilek cümlesi olan "Lanet olsun!"a benzer. "Lanet olsun!"un doğru veya yanlış olduğunu kanıtlamak zorunda değiliz.

Yaptırım sözceleri kognitif olmayan yine de meşru bir başka kategoridir. Onların fonksiyonu sosyaldir ve duyguları, psikolo jik tutumları uyandırma gibi etkileri yoktur. Satrançta rok çek mek, futbolda gol atmak, evlenmek, birini üç yıl hapse mahküm etmek, kurumsal olguların örnekleridir. Bunlar yaptırım sözce leriyle gerçekleşir. Yaptırım sözcelerinin kurumsal edim olduğuna başka örnek-bir şeyi rica etmek, birini tehdit etmek, birini beraat ettirmek ve ler de verilebilir. Örneğin; bir sözleşmeyi imzalamak, birinden bunun gibi pek çok edim, kurumsal edimlerdir. Nikah kıyan bir yetkili, "Sizi evlendiriyorum." veya "Birbirinizin eşi ilan ediyo-rum." der ve iki kişiyi evlendirir. Bir çocuğun babası veya annesi nüfus memuruna; "Bunun adı...dır.", "Buna ... adını veriyorum." diyebilir. Evlendirmeyi ve ad vermeyi gerçekleştiren bu sözce-ler, kesinlikle söylenmelidir. Yaptırım sözceleri istemlidir. Ger-çekleştirilen eylemler, kendilerini ifade eden kelimelerin anla-mından doğmaz, ancak insanların kelimelerle yapmaya karar verdikleri şeyin sonucudur. Bu formüller söylendiklerinde ku-rumsal edimler gerçekleşir. Örneğin; "Buna ... adını veriyorum." ifadesinin bir objesi vardır, ancak "özür diliyorum" dış dünya-daki bir şeyi etkilemez.

Dilin yaptırım gücüyle betim yapılamaz. Burada şöyle sorabi-liriz: Yaptırım sözcesi, niye betim değildir? Cevap şudur: "... i" emrediyorum, öneriyorum, yasaklıyorum, onaylıyorum, ilan ediyorum, gibi sözcelerdeki yaptırım sözcesinin fiilleri hep bi-rinci tekil şahıstır. Doğaldır ki birinci şahıs fiiliyle hiçbir betim yapılamaz. O nedenle yaptırım sözceleri bildirim değildir.

Yaptırım kavramının orijinalliği şundan ibarettir: Yaptırım sözcesi, bir eylemi ifade eder, ama bu eylem fiziksel eylem değil, dille yapılan bir eylemdir yani söylemedir. Yaptırım eyleminde kelimeler, olguları düşünmeye yarayan semboller olmaktan çı-kar; selâmlama, vaat etme, bahse girme aracı olur. Eylemler, sos-yal alanda gerçekleştirilen bir etkinliktir; sözceye yapılmış bir yatırımdır. Yaptırım sözceleri bir jeste belirli bir sınır çizer; bu sınır olmasaydı bu jest sol da sağ da olmayan bir ele benzerdi.

Yaptırım sözcesini, yaptırım sözcesi yapan fiillerdir. Her yap-tırım sözcenin hangi amaçla üretildiğini içerdiği fiilden anlarız. Örneğin; emretmek, ilan etmek, mahkûm etmek, tahmin etmek, söz vermek, vaat etmek gibi filleri içeren sözceler yaptırımcıdır. daha doğrusu açık yaptırımcıdır.

Bu barajı hizmete açıyorum.

Aşılama sürecini başlatıyorum.

Dövizin üç ay sonra yükseleceğine bahse giriyorum.

Sizi yöneticilikten alıyorum.

Size başsağlığı diliyorum.

En geç 15 yıla kadar büyük depremin olacağını tahmin ediyo rum.

Bu örnekler, yaptırım sözcelerinin sürekli ve özgün nitelikle rini çok iyi açıklar. Örneklerden çıkarılan sonuç şudur: Cümley söylediğimde yaptığım şeyi ne betimlerim ne de açıklarım, sa dece sözle ifade ederim. Söylediğim cümle basit bir telaffuz de ğildir, daha fazla bir şeydir. Cümleyi söyleyerek bir şey yaparım Kuşkusuz örneğin, "Barajı hizmete açıyorum." demekle kalmam barajın enerji üretmeye başlamasını sağlarım.

Yaptırım sözceleri sözdizim açısından, "Size ambulansın ge lip gelmediğini soruyorum.", "Müdür toplantıya sizi de çağırdı.",

"Bu mağazada ucuzluk olduğunu size haber veriyorum." gibi bil-dirim ifadelerine benzer, ancak onların açıklayıcı ifadelerden farklı, kendilerine özgü bir fonksiyonları vardır. Yaptırım sözce leri, bir eylemi gerçekleştirmeye yarar. Onların etkileri, belli bir etkileri olan yaptırım cümleleridir yani sözünü ettikleri şeyi ger çekleştirmeleridir. Büyü, sözün etkili olmasının iyi bir örneğidir. Yaptırım sözceleri sayesinde dünyayı etkileriz; herhangi bir şeyi söylemekten ibaret olmayan bir eylemi gerçekleştiririz. Yaptı-rım sözcelerinin realitesi saf semantik değildir yani onlar sadece doğru ve anlamlı sözceler gibi görülemez. Onlar doğru ve an lamlı olmaları yanında başarılıdır. Başarılı bir yaptırım sözcesi sözce amaçlanan şeyi gerçekleştirebilen sözcedir. Yaptırım söz celerinin başarı koşulları aşağıda göreceğimiz gibi, bu sözcelere özgüdür.

B. Vaat: Yaptırım Sözcesinin Paradigması

Yaptırım sözceleri çok çeşitlidir. Bunların prototipi var mi dır? diye sorarsak "evet" diyebiliriz. Yaptırım sözcelerinin pro totipi vaat sözceleridir. Şimdi bunu açıklayalım.

Vaat, sözcelerin analizinde stratejik bir önem taşır, çünkü

1. Bağlam ne kadar değişirse değişsin, vaat sözcesi hep baş ka bir anlamda değil, sadece vaat anlamında anlaşılır.

2.      Vaat sözcesi tam bir ifadedir; örtük ya da birincil değil açık yaptırımcıdır. Bu nedenle başarılı olup olmadığı ke sindir.

3. Vaat taahhüdü içerir. Taahhüt yoksa hiçbir şey vaat ede. mem.

4. İyi ifade edilen bir vaat sözcesi, açıkça ve kesinlikle anla şılır.

5. Vaat, yalnız düşünmeye indirgenemez; onun ölçüsü dü şünme değil, samimiyettir.

Samimiyet vaadin başarı koşullarındandır. Sadece vaadimde samimiysem yani vaat etme niyetim varsa vaat edebilirim. Sami-miyet yalnız vaat sözceleri için değil, bütün yaptırım sözceleri için gerekli koşuldur ve yaptırımcıları tamamlar.

Vaatte samimiyet şudur: Vaadin sadece söylenmiş bir söz de-ğil, gerçek bir vaat olduğuna inanmak. Kişi nasıl, "Seçimi X par-tisi kazanacak." diyen birine inanıyorsa, "Sana ...i vaat ediyo-rum." diyen kişiye de inanır. Her iki durumda da kişi, samimi ol-duğunu ifade eder; vaatte, vaadini yerine getirmeyi ve bildi-rimde sözünün doğruluğunu samimiyetle söyler. Nasıl ki "Ben-zine kırk kuruş zam geldi." diyen kişi gerçek bir şeyden söz edi-yorsa vaat eden kişi de gerçek bir şeyden söz eder. "Vaat" söz ediminin özgün biçimi budur.

Vaadin söze dökülmeyen ve sözle ifade edilen iki yönü vardır. Sözle ifade edilmeyen yönü, bizim zihnimizdedir. Vaadi tutmak niyetinde miyiz, değil miyiz? Niye vaat etmek istedik? Buna zo-runlu muyduk? Teşvik, takdir için mi? Kıramadığımız için mi, gösteriş için mi vaat ettik? Bunların cevabı zihnimizdedir. Vaat etme nedeni ne olursa olsun, vaat söze döküldükten sonra sa-dece samimiyet sorunu yaşar. Kişi yerine getirme niyeti taşıma-dığı bir vaatte bulunabilir. Samimi olmayan vaat şöyle formüle edilebilir: Vaat ediyorum, ancak vaat etme niyetim yok, vaat et-tiğimi söylesem de gene bunu söylemiyorum. Diğer deyişle ko-nuşan sanki söylediği şeyi yerine getirmek zorunda değil, gibi-dir. Bu durumda açıkça bir samimiyetsizlik söz konusudur. Kuş kusuz burada bir başarısızlık vardır. Bu başarısızlık bildirilen şeye zarar verir. Samimiyetsizlikten doğan başarısızlık, vaadimi yerine getirmediğimde, ona zarar veren başarısızlıkla aynıdır. Yerine getirme niyetim yoksa ve "Vaat ediyorum." dersem, Inan-madığım hâlde bir durumun şöyle olduğunu söylemiş gibi olu rum.

Bir vaatten söz etmek, iki kişinin ilişkisinden söz etmek gibi değildir, çünkü vaadin sonucu iki insanın ilişkisinin sonucundan çok daha fazla bir şeydir. Vaat iki kişi arasında özel bir bağ kurar Kişilerden biri bir şey talep eder, diğeri bu talebi gerçekleştir. meye zorlanır. Bu bağ, vaadin hem sonucudur hem de ürünüdür Vaadin özü belirlenen süreyi aşmamaktır.

Vaat, "Oturum kapandı.", "Saldırgan köpek!" "Gidin!" gibi ör tük yaptırımcılara karşıt olarak açık yaptırımcıdır. Örtük yaptı rımcılarda yapılan şey yeterince açık değildir, cümlenin anlamı durumlara göre değişebilir. Örneğin; "Orada olacağım." cümlesi bağlamlara göre bir vaat, bir uyarı, bir önceden haber verme ola bilir. Oysa "Uzun zaman kalmamayı sana vaat ediyorum.", "Uzun zaman kalmayacağım konusunda uyarıyorum." sözceleri bağ lamdan bağımsız, sabit ve değişmez bir güce sahiptir. Bu açık özellik hukukta yargılama için önemlidir. Bir yaptırım sözcesi yeterince açık değilse, anlama güçtür; eylemin doğası belirsizdir ve eylemin kendisi de başarısızdır. Örneğin, "Orada olacağım gibi bir sözceyi alalım. Bu sözcede vaat açık değildir ve sözcenin pek çok yorumu olabilir hatta sōzce vaat bile olmayabilir. Bu sözce yaptırım sözcesi midir, değil midir? Bazen bu da bilinme yebilir. Bu durumda sözce, açık yaptırımcıya karşıt "birincil yap tırım sözcesi" olur.

Vaadin yaptırım sözcesi olduğu kesindir; problem bilinme sinde değil, gerçekleştirilmesindedir. Vaat bazı durumlarda ger-çekleştirilmeyebilir.

Kişi tutma niyeti taşısın veya taşımasın, vaat sözceyle ifade edilir ve her durumda söz vermeyle gerçekleşir. Vaat ile vaadi gerçekleştirme arasında uzun ya da kısa bir süre vardır. Bu sü rede, vaat edilen kişi itiraf etsin veya etmesin kuşkuya düşer çünkü vaadin tutulmama olasılığı vardır.

Vaat sözceleri açıklama cümlesi değildir, bu nedenle bilgi ifa delerine de benzemez. Bu bakımdan, "Bunu nereden biliyor sun?" sözcesine karşıttır. Bu karşıtlık, "Buna nasıl inanıyor sun?"un "Bunu nasıl biliyorsun?"a karşıtlığı gibidir. "Bunu bili yorum." diyene, "Neye dayanarak biliyorsun?" diye sorabiliriz Ancak, "Nasıl inanıyorsun?" veya "Neye dayanarak inanıyor sun?" diye soramayız. "Neye dayanarak biliyorsun?" ve "Niye buna inanıyorsun?"; bunlar iki temel karşıtlıktır.

Bilme inanmaya karşıt olduğu gibi, vaade de karşıttır, "vaat ediyorum"la "biliyorum", taban tabana zıttır. Vaat, bir yetkilinin ad vererek bir işletmeyi hizmete açmasın-dan çok farklıdır. Bu farklılık vaadin doğasını çok iyi açıklar. Vaat etmek için belli kelimeleri söylemek, sadece "...i vaat ediyorum." demek yeterlidir. Oysa bir işletmeyi hizmete açmak için bazı söz-leri söylemek örneğin, "Bu barajı ... adıyla hizmete açıyorum." denmelidir ama bu, yetmez. Söz, herhangi bir zamanda ve or-tamda değil, düzenlenen törende ve barajın yanında söylenmeli-dir. Oysa vaat her yerde ve her zaman yapılabilir. Öbür yandan kişinin vaatte bulunmak için yetkili olma koşulu da yoktur. Ne dediğini bilen herkes vaatte bulunabilir. Oysa ne dediğini bilen herkes bir şeyi hizmete açamaz, sadece yetkili açabilir. Ayrıca vaat için önceden belirlenmiş hiçbir prosedür yoktur, hålbuki barajı işletmeye açarken belli prosedürlere uyulmalıdır örneğin, kurdele kesilmelidir. Sözce söylendiği hâlde kurdele kesme gibi prosedür yoksa işletme hizmete açılamaz.

Niyet vaadi belirlemez yani vaat etmeye niyet etmek, vaatte bulunmak değildir. Vaat, "vaat ediyorum" demekten ibarettir; belli sayıda koşullar varsa ve prosedürlere de uygunsa başarılı-dır. "Niyet" bu koşullardan sadece biridir, ama vaadi tek başına açıklayamaz ve vaadin gerçekleşmesini garanti etmez.

Varsayalım ki vaadimi tutmayı düşünmüyorum, yine de "Vaat ediyorum." diyorum. Bu durumda vaat başarısızdır. Vaadimi yi-neliyorum: Kuşkusuz bir niyetim olmalı, ama gerçekleştirilebilir bir şey de olmalı.

Bir vaatte bulunmuşsam vaadimi tutmalıyım ve sözümden dõnmemeliyim. Vaat yapı olarak bildirimden farklıdır. "Vaat edi-yorum" kelimeleri, ciddi ve samimi olarak söylenmelidir. Bu ifade, biraz kapalı gibi görünebilir, yine de doğrudur.

Kısaca söylersek insanın iç dünyası ahlaka aykırı davranma-nın önünde bir settir, çünkü vaat etmek, sadece kelimeleri söy-lemekten ibaret değildir; bu, iç ve ruhsal bir edimdir.

Yükümlülükten sadece vaat sözcesi sorumludur. Vaat, uyla şımdan dolayı herhangi bir şeye angaje olur. Vaatteki ahlaki özellik sözünü tutmakla veya tutmamakla ilgilidir. Uylaşım, bir vaadi kesin hale getirir. Vaadin bağlanma boyutu, muhatapların denmek istenen şeyi anladıkları sözde bulunur. Sadece vaatle gi rişilen bağlanma vardır, çünkü vaat ederken hitap ettiğim kişiler sunu kabul ederler: Uylaşımsal bir vaat prosedürünü bilerek başlatıyorum ve bu sözümle kendimi yükümlülük altına sokuyo rum. Bu kişiler vaadimi tutmadığımda beni eleştirebilirler. Vaat etmemişsem bu eleştiri yapılamaz.

C. Uylaşımsallık:

Yaptırım sözcesi sadece söz söyleyerek gerçekleştirilen bir eylemdir; söylemenin kendisi de bir eylemdir. Bütün yaptırım sözceleri uylaşımsaldır. Bir şey söylediğimizde söylediğimiz şey üzerinde dille uylaşırız.

Yaptırım sözcelerinin, uylaşım özelliklerini en iyi anlatan ör neklerden biri de şapkayla selamlamadır. Selamlama kuşkusuz farklı şekillerde yapılır; şapka çıkararak, elle işaret ederek, bo-yun eğerek veya "Selam!" diyerek. Selamlama bunlardan hangi-siyle yapılırsa yapılsın uylaşımsaldır. Selamlama uylaşımsal ol-ması bakımından örneğin, "Yarın gelmeyi vaat ediyorum." söz-cesi gibi uylaşımsal bir eylemdir, betim değildir. Birini selamla-mak için şapkamı çıkarmam, başımı öne eğmem veya bazen se-lamladığım kişinin duyacağı bir sesle "Selâm!" demem gerekir. Oysa "Selâm!" demem eylemimi betimlemez veya bir selamla-mayı gerçekleştirdiğimi öne sürmez. Aynı şekilde bir vaat söz-cesi de bir betimlemek değildir. Kuşkusuz bu iki eylem farklıdır. "Şapkayla selamlamak" sadece fiziksel bir eylemdir ve bir vaat sözle gerçekleştirilen bir eylemdir, yine de ortak noktaları var-dır: Uylaşım olmak. Yaptırım sözcelerinin, uylaşımsal olmaları normatif özelliklerini güçlendirir.

D. Prosedüre Uygunluk:

Bir yaptırım sözcesi uylaşımsal olarak tanımlanmalıdır. Yap-tırımcıyı oluşturan lengüistik ögelerin anlamı, onu tek başına ay dınlatamaz. Uylaşımsal biçimde tanımlamak, yapılacak eylemin hangi koşullarda yani hangi prosedüre göre gerçekleştirileceğini belirlemektir, çünkü yaptırım sözcesi eylem, belli ve uylaşımsal bir prosedüre göre gerçekleştirilir. Üstelik bu prosedür kabul edilen ve bilinen bir uylaşımdır. Bir AVM'de ödeme yapmak iste yen ya kredi kartıyla ya da nakit ödeme yapacağını söylemelidir. Bir edimi gerçekleştirmek isteyen, bu uylaşıma uygun davran malıdır. Bu prosedür sayesinde yaptırım sözcesi bir söz edimi olur; söz edimiyle amaçlanan sonuç elde edilir. Bir edim, kendi-sini edim olarak niteleyen prosedüre göre gerçekleştirilir.

Bir yaptırım sözcesi gerçekleştirmede uylaşımsal prosedüre saygı ve bu prosedürün bilinmesi önemlidir. Bu bilgi sözceleme nin kendisiyle değil, uylaşımsal değerinin anlaşılmasıyla oluşur. İmgelerin, tasavvurların veya anlamın, yaptırımcıyı gerçekleş tirmede hiçbir rolü yoktur. O, tümüyle sosyal bir eylemdir.

Doğru prosedürü genellikle bilsek bile bazı prosedürlerin sı-nırlarını belirlemek, hangi tür yaptırım cümlelerini içerdiğini söylemek zordur. Bu belirsizlik, onların doğasında olan bir özel-liktir, örneğin: Bir köpeğe nüfus cüzdanı çıkarılabilir mi? Bir ke-diye miras bırakılabilir mi? Bunu söylemek kolay değildir. Hu-kukta buna benzer pek çok sorun vardır.

Yaptırım sözcesinin gerçekleştirilmesi için uygun koşullar yani prosedür yoksa örneğin, bir maçın oynanması hangi koşul-larda tatil edilebilir? Bu önceden bellidir yani bunun prosedürü vardır. Hakem maçta hiçbir olay çıkmamışken "Bu maçı tatil edi-yorum." diyemez. Maçı tatil etme prosedürünü sadece koşullar varsa uygulayabilir.

Bu sözceler, kurumsal edimleri yani sadece insani bir kuruma bağlı olarak var olan edimleri gerçekleştirmeye yarar ve uyla-şımsal, kurumsal bir edimin gerçekleştirilmesine uygundur. Ör-neğin, "Sana... i vaat ediyorum." ancak vaadin nasıl ve hangi ko-şullarda gerçekleşeceğine ilişkin uylaşım olduğunda yerine geti-rilebilir.

Bu prosedürün aşamaları vardır. Sonuca ulaşmak için izlene-cek prosedürün aşamalarına uyulmalıdır. Prosedürün aşamala-rının neler oldukları önceden bellidir. Bu aşamaların izlenmesi yani prosedürün uygulanması tıpkı rugby maçında topu ilk ka-pan oyuncunun hemen koşmaya başlamasına benzer.

Yaptırım sözcesi prosedür, büyük bir çoğunlukla dilsel ifade-lerin kullanımıyla uygulanır. Sözle uygulanan bu prosedürler. toplumun üyeleri tarafından ve yanılmadan gerçekleştirilir. Pro-sedürün uygulanması sırasında kullanılan ifadelerde bir göste rici yer alır. Örneğin; "Bu köprü", "Bu gemi", "sizi" vs. gibi. Bu yeni uylaşımsal öge lengüistiktir.

Bazı eylemler ve sözceler bazen saf ritüele dönüşürler yani yaptırım sözcesi olabilirler, böyle basit fiziksel hareket olma veya semantik önemlerini hemen hemen kaybederler. Bildirilen eylem türleri ritüel olduğunda, bu ifadeler saf yap. tırım sözcesi olabilirler. Böylece sözel olmayan başını eğme edimi, "Sizi selamlıyorum." veya sözel bir ifade olarak; "Bravo!" "Sizi alkışlıyorum." anlamına gelebilir.

Bazı yaptırım sözcesi eylemlere, bazı fiziksel eylemler eşlik edebilir. Örneğin, bir köprü açılışında, "Bu köprüyü trafiğe açı. yorum." cümlesinden sonra dinleyenler bunu alkışlayabilirler. Ancak bu fiziksel eylem yani alkış, yaptırım sözcesinin gerçek. leşmesi için yani köprünün trafiğe açılması için zorunlu değildir.

Yaptırım sözceleri, gerçekte sadece uylaşımsal biçimde vuku buldukları için ortaya çıkar. Bu uylaşımlar kelimelere, anlamla rında bulunmayan yeni bir güç ekler. Kelimeler, yaptırım sözce-leri söyleme güçlerinin yanında yapma gücüne de sahiptir, çünkü onlara kararla yeni bir boyut, pragmatik boyut eklenmiş-tir. İnsanlar kelimelere anlamları dışında bazı güçler vermekte uylaşırlar. Bu güçler sadece uylaşımdan dolayı etkindir. Bu güç ler bir yaptırım sözcesinin örneğin, evliliğin harici ve duyulur işaretleri değildir.

Bazı yaptırım sözceleri kurumsal prosedüre uygun söylen-dikleri için etkindir. Burada, şöyle bir soru akla gelebilir: Bütün yaptırım sözceleri kurumlarla mı gerçekleşir? Cevap, "Ha-yır!"dır, çünkü evlenmek ve miras bırakmak gibi kurumsal yap-tırım sözcelerinin yanında kurumsal olmayan yaptırım sözceleri de vardır. Örneğin; öğüt vermek, soru sormak, uyarmak, teşek-kür etmek gibi. Bu sonuncular bireysel yaptırım sözceleridir. Bunlar, biçimsel olmayan şekilde gerçekleştirilirler ve miras br-rakma kadar yaptırımcıdır.

Bu açıdan pek çok edim, ya dil dışı bir tarzda yani bir kuru-mun belirlediği biçimlere uygun yapılır ya da gündelik hayatta biçimsel olmayan bir şekilde gerçekleştirilir. Yaptırım sözceleri, bileşik sözceler değildir, o nedenle daha basit sözcelere indirge-nemez. Onlar anlaşılabilir ve akla uygun sözcelerdir. Gramatikal açıdan, betimsel sözcelerden hiçbir farkları yoktur.

E. Yaptırımcılarla Bildirimlerin Farkları:

Yaptırım sözceleri ve bildirimler arasında şu farklar vardır:

1. Amaçlardaki farklılıklar: Yaptırımcılarda amaç bir şey yaptırma İsteğidir. Bildirimde ise konuşanın amacı, bir şe yin nasıl olduğunu açıklamadır. 2. Sözü dünyaya uydurma bakımından farklılıklar: Yaptı rım sözceleri örneğin buyruklar istekler, ricalar ant içme ler dünyayı söze uydurur. Bunların yönü, sözden dünyaya doğrudur. Bildirimler ise sözü dünyaya uydurur. Bildirim-lerin yönü, dünyadan söze doğrudur.

3. Dışa vurulan ruhsal durumlardaki farklılıklar: P oldu-ğunu bildiren kişi, P olduğuna ilişkin inancını dışa vurur. Q'yu yapmaya söz veren, yapma tehdidinde bulunan veya vaat eden kişi, yapma niyetini dile getirir. Bir şeyi emre den, rica eden kişi isteğini, özür dileyen kişi üzüntüsünü dile getirir. Kişinin samimi olmaması bu niyeti taşımadığı anlamına gelmez.

4. Filleri arasındaki farklılıklar: Yaptırım sözcelerinin fiil-leri ve bildirimlerin fiilleri asimetriktir.

Asimetri ise iki türlüdür:

A. Fiillerin şahısları arasındaki asimetri: Yaptırım sözce-leri, bir edimdir ve bir kişi tarafından gerçekleştirilmeli-dir. Bu gerçekleştirme, birinci tekil şahıs fiilin kullanımını gerektirir ve kişilerin eylemi yorumlama tarzı üzerinde uylaşıldığını varsayar. Yaptırım sözceleri, "birinci tekil şa-hıs" çekimli fiilleri içerir. İster tekil isterse çoğul olsun, bi-rinci şahıs dışındaki fiilleri içeren sözceler yaptırım söz-cesi değildir. Birinci şahıs fiillerle ikinci ve üçüncü şahıs fiilleri farklıdır. "Buna ... adını veriyorum." yaptırımcıdır, ancak "O, buna ... adını veriyor." bildirimcidir. Yaptırım sözceleri geniş zamanda değil, hep "şimdiki zaman" haber kipi birinci şahıs olarak açıkça formüle edilebilir. Yaptırım sözcesinin fiili geniş zaman değil, şimdiki zaman olmalı-dır, çünkü geniş zaman geçmişte veya gelecekte mutat olan veya olacak bir şeyi ifade eder. Yaptırım sözcelerinin birinci tekil şahıs olması "birinci şahıs otoritesi"dir. "Ağ-rım var." veya "Kırmızı bir şey görüyorum." gibi, yaptırımcıları yaptırım sözcesi yapan da bu otoritedir.

B. Yaptırım sözcesi olan ve olmayan fiiller asimetrisi: Yaptırım sözceleri, bildirim sözcelerine karşıt olarak yap-tırım fiilleri içerir. Yaptırım sözcesinin filleri, dünyada bir şey gerçekleştirmeyi sağlayan fiillerdir. Bazı yaptırım söz-cesinin fiilleri, aynı zamanda yaptırım sözcesi olmayan kullanıma da sahiptir. Örneğin, "Tutmasam da sık sık vaat ederim." gibi. Bu söz haber kipindedir. Bu tür ifadelere "haberleştirilmiş" ifadeler denebilir. Bu ifadeler, saf haber ifadelerinden ayrılır. Saf haber ifadeleri, dünyadaki bir durumu bildirir. Örneğin, bir kişi telefondaki arkadaşına, "Buraya yağmur yağıyor." dediğinde dünyada bir şeyi ger-çekleştirmez, bir bildirimde bulunur.

F. Yaptırım Sözcelerinin Farkları

Yaptırım sözceleri, bildirimlerden farklı oldukları gibi birbi-rinden de farklıdır.

1 Amaç ve şiddet farklılığı: Bir işin yapılmasında öneri ile ısrar aynı güçte veya şiddette değildir. Örneğin; "Konfe-ransa gitmenizi öneriyorum." ile "Konferansa gitmeníz için ısrar ediyorum." bunlar etki güçleri farklı sözceler-dir.

2 Statüden kaynaklanan farklılık: Örneğin, müdürün te-mizlik görevlisinden odayı temizlemesini istemesi, bir emirdir; tersi olursa bu bir rica, istek veya en fazla bir öneri olabilir.

3 Yararlanma farkları: Tebrik sözcesinden yararlanan kişi, başsağlığı sözcesinden yararlanan kişiyle aynı du-rumda değildir.

4 Önerme içeriğindeki farklılıklar: Birleşik bir cümlede yüklem olan ifadeler, cümlenin nesne olan geri kalanıyla ilişkilidir. Örneğin; "...cevabını veriyorum.", "...çıkarı-mında bulunuyorum.","...e itiraz ediyorum." ifadeleri böy ledir. Bu ifadeler, cümlenin diğer kısmıyla ve bağlamla ilişkilidir.

5 Zamanla ilgili farklılıklar: Örneğin ifade öndeyi ifadesi geleceğe ilişkindir ve aktarmada şimdiye veya geçmişe ilişkindir.

6 Kurumsal olan ve olmayan farkı: Örneğin; cezaya çarp-tırmak, yasayı onaylamak, ticaret anlaşması imzalamak veya savaş ilan etmek, konuşanın gücünü bir kurumdan almasını gerektirir. Oysa yağmur yağacağını tahmin et-mek veya bir şeye söz vermek kurumsal bir yetkinin so-nucu değildir, bunları yapmak için lengüistik kurallara uy mak yeterlidir.

7 Fiillerin yapılarından kaynaklanan farklılıklar: Bazı yaptırım cümlelerini gerçekleştirmek için edimsözel bir fiili kullanmak gerekir. Örneğin; söz vermek için "Söz ve-riyorum.", emretmek için "Em mak için "...sonucunu çıkarıyorum." demek gerekir. Oysa "Emrediyorum." sonuç çıkar-övünmek için "Övünüyorum.", tehdit etmek için "Tehdit ediyorum." demek gerekli değildir.

8 Muhatapların sayı farklılıkları: Bazı edimsöz fiilleri, edimsöz ediminin nasıl gerçekleştirileceğini belirtir. Ör-neğin, bir şeyi herkese duyurmak ve sadece bir kişiye sır olarak söylemek farklı üsluplarla yapılır.

G. Yaptırımcıları İfade Yolları

Yaptırım sözcesinde ifadeleri bilmemizi sağlayan dilsel öge-ler vardır. Bunlar:

1. Fiilin kipi: Kip ifadenin yaptırım sözcesi olduğunu anlatan en açık ögedir. En yaygın kip, emirdir. Emir kipi çok fonk-siyonludur. Bir emir duruma göre, bir "buyruk", bir "çağrı", bir "izin", bir "rica", bir "yalvarma", bir "uyarı (git de gör)", bir "koşul" veya bir "durdurma (...olsun)" ifade edebilir. Örneğin, "Al!" emri; birine bir şey teslim etmek, hediye etmek, ödünç vermek, kiraya vermek, emanet et-mek vs. anlamına gelebilir. "Onu kapatın" sözcesini pek çok bağlamda söyleyebilirim. "kapať" bağlama göre çeşitli anlamlara gelebilir.

"Çabuk kapat"; "Onu kapatmanızı emrediyorum." demek olabilir.

"Bana kalırsa kapat."; "Sana kapatmanı tavsiye ederim." anlamına gelebilir.

"İstersen kapat"; "Onu kapatmana izin veriyorum." gibi-dir.

"Tamam, öyleyse kapat"; "Kapatmana rıza gösteriyorum." gibidir.

"Cesaretin varsa kapat!"; "Hodri meydan! Kapat bakalım." anlamına gelir.

2. Ses tonu: Ses tonuyla uyarı yapılabilir, soru sorulabilir, protesto edilebilir.

Bir sokak köpeği için kullanılan;

"Saldıracak" (Uyarı)

Saldıracak mı? (Soru)

Saldıracak! (Protesto)

3. Sözcelere eşlik eden jestler: Birtakım jestler örneğin göz kırpmak, parmakla işaret etmek, kaş çatmak yaptırım söz-cesi etki yapabilirler.

4. Sözü söyleme koşulları: Bu koşullar Yaptırım sözcesinin anlaşılmasına çok yardım edebilir. Örneğin "Ricanızı emir sayarım." diyebiliriz. Aynı şekilde belli bir bağlamda söylenen "Ölürken saatimi sana bıraka-cağım." sözün yaptırım sözcesi olduğunu anlayabiliriz.

5. Yaptırım sözcesinin etki gücünü artıran ifadeler:

6. Zarflar ve zarf nitelikli ibareler: Bunlar yazı dilinden çok konuşma dilinde yer alır. "Muhtemelen" veya karşıtı "mu-hakkak" zarflarını ekleyerek yapacağım şeyi güçlü şekilde belirtebilirim. "Asla unutmazsan iyi edersin." diyerek ha-tırlatmamı pekiştirebilirim. Kullandığım zarflarla pek çok ve farklı şeyi açığa vurabilirim, örneğin; ihsas ettiririm, sezdiride bulunurum, eleştiririm, anlamaya fırsat veririm, çıkarımda bulunmaya izin veririm, bir sözü naklederim, ifade edebilirim.

7. Bağlantı kelimeleri: Bunların kullanımı biraz karmaşık tır. "Gene de"= "Israr ediyorum ki", "Öyleyse"= "Öyle so-nuç çıkarıyorum ki", "rağmen"= "Teslim ederim ki" de-mektir. Bunların dışında bağlantı kelimesi olarak kullan-dığımız başka kelimeler de vardır. "Hâlbuki", "işbu ... ile". "üstelik" bunlardandır.

Aşağıdaki metin dil felsefesinde “yaptırım sözceleri / performatif sözceler” dediğimiz kavramı anlatıyor. Bu görüşün temeli J. L. Austin ve ardından John Searle tarafından geliştirilmiş olup, metindeki açıklamalar tamamen bu geleneğin ayrıntılı bir yorumudur.
Şimdi tüm metni çok anlaşılır, düzenli ve örneklerle açıklayayım.

📌 1. Dilin İki Temel Gücü: Bildirim ve Yaptırım

Dil iki şey yapabilir:

A. Bildirmek (tasvir)

·        Bir olguyu söyler.

·        Doğru ya da yanlış olabilir.

·        “Bugün hava yağmurlu.” gibi.

B. Yaptırmak (perform etmek)

·        Bir şey yapar, bir eylemi gerçekleştirir.

·        Ne doğru ne yanlıştır. (Çünkü gerçekliği yaratır.)

·        “Söz veriyorum.”, “Sizi tutukluyorum.”, “Sizi eş ilan ediyorum.” gibi.

Bu ikinci kategori, felsefe tarihinin uzun süre ihmal ettiği fakat modern dil felsefesinin en önemli keşiflerinden biridir.

📌 2. Yaptırım Sözcelerinin Özelliği

Bir yaptırım sözcesi, sadece söylenerek bir olayı gerçekleştirir.

Örneğin:

·        Nikâh memurunun “Sizi karı koca ilan ediyorum.” demesi → evlilik gerçekleşir.

·        Hakemin “Maçı tatil ediyorum.” demesi → maç biter.

·        Senin “Sana yarın gelmeye söz veriyorum.” demen → vaatte bulunmuş olursun.

Burada kelimeler sadece bir şey tanımlamaz, dünyayı değiştirir.

📌 3. Bir Sözcenin Yaptırım Olabilmesi İçin Koşullar

Metindeki 6 koşul özetle şunlardır:

1️⃣ Doğru bağlam olmalı.
(Nikâh “düğünde”, “yetkili kişi” tarafından olur. Rastgele biri yapamaz.)

2️⃣ Uygun prosedüre uyulmalı.
(Nikâh formülü kullanılmalı; sözleşme imzalanmalı; tören yapılmalı.)

3️⃣ Muhatap ne beklendiğini anlamalı.

4️⃣ Muhatap eylemi kabul etmeli.

5️⃣ Kişi eylemi gerçekleştirmeye başlamalı.

6️⃣ Eylem engellenmemeli.

📌 4. Neden Yaptırım Sözceleri Doğru-Yanlış Olamaz?

Çünkü bu tür cümleler bir olguyu bildirmez, yeni bir olgu yaratır.

“Yarın orada olmayı vaat ediyorum.”

·        Doğru ya da yanlış değil.

·        Bir edim.

Tam tıpkı “Lanet olsun!” gibi — doğrulanamaz.

📌 5. Yaptırım Sözceleri Kurumsaldır

Bazı yaptırım sözceleri kurumsal güce dayanır:

·        “Seni üç yıl hapse mahkûm ediyorum.”

·        “Bu barajı hizmete açıyorum.”

·        “Bu yasa onaylanmıştır.”

Bu sözler, “yetkili kişiler” tarafından söylenmezse hiçbir şey olmaz.

Ama bazı yaptırım sözceleri bireyseldir:

·        Rica etmek

·        Teşekkür etmek

·        Uyarmak

·        Söz vermek

·        Özür dilemek

Bunlar için kurumsal yetki gerekmez.

📌 6. Yaptırım Sözcesinin Prototipi: VAAT

Metin vaadi merkeze alıyor. Çünkü:

Vaat her bağlamda “vaat” olarak anlaşılır.

Anlamı değişmez.

Vaat açık ve belirgindir.

“Yarın görüşmeye geleceğime söz veriyorum.”

Vaat, samimiyet gerektirir.

·        Samimiyet bozulursa → vaat başarısız olur.

Vaat edince ahlaki bir yükümlülük altına girersin.

Vaat → ilişki yaratır → karşı tarafın seni sorumlu tutma hakkı doğar.

Vaat etmek için yetkiye gerek yoktur.

İsteyen herkes vaat edebilir.

📌 7. Yaptırım Sözcelerinin Kurumsal Boyutu: Uylaşımsallık

“Uylaşımsal (conventional)” demek:

➡️ Toplumun bir konuda anlaşması.
➡️ “Bu söz söylendiğinde şu gerçekleşmiş sayılır.”

Örnek:

·        Şapka çıkararak selam vermek

·        “Evet” diyerek nikâh kıymak

·        “Bu gemiyi denize indiriyorum.”

·        Alkışlamak

Bu eylemler, anlamlarını toplumsal anlaşmadan alır.

📌 8. Yaptırım – Bildirim Ayrımı

Aradaki temel farklar:

📌 9. Yaptırım Sözcelerinin Türleri Arasındaki Farklar

Yaptırım sözceleri birbirinden şu açılardan ayrılır:

1️⃣ Amaç (rica ≠ emir)
2️⃣ Konuşanın statüsü
3️⃣ Yararlanıcı
4️⃣ Önerme içeriği
5️⃣ Zaman (tahmin geleceğe yönelir, tehdit şimdiye)
6️⃣ Kurumsal olan / olmayan
7️⃣ Fiilin yapısı
8️⃣ Muhatap sayısı

📌 10. Yaptırım Sözcelerini Tanıtan Dilsel İşaretler

Bir sözcenin yaptırımcı olduğunu anlamamızı sağlayan ögeler:

1. Kip (özellikle emir kipi)

“Gel!”, “Kapat!”, “Bekleyin!”

Bağlama göre emir → rica → izin → tehdit olabilir.

2. Ses tonu

“Saldıracak?” ↔ “Saldıracak!”

3. Jestler

Göz kırpmak, parmak kaldırmak vb.

4. Bağlam

Son sözler, ortam, ilişki.

5. Pekiştiriciler

“Elbette, mutlaka, muhakkak, asla, gene de, öyleyse…”

📌 Özetle

Bu uzun metnin ana fikri şudur:

Dil sadece bilgi aktarmak için değil, dünyada olaylar yaratmak için de kullanılır.
Bu yaratıcı gücü kullanan sözcelere “yaptırım sözceleri” denir.
Bu sözceler, uygun bağlam ve prosedür içinde söylendiklerinde bir eylem gerçekleştirirler.
Vaad etmek bu tür sözcelerin en temel örneğidir.

III.2.1. Yaptırımcı Sözcelerin Türleri

1. Örtük (Birincil) Yaptırımcılar

Tüm diller, yaptırım sözcesi ifadelerle doğmuşlardır. Kuşku-suz diller tarih boyunca evrimleşmiştir. Ancak bu, dilin yaptırm cilik özelliğini ortadan kaldırmamıştır, sadece onu geliştirmiştir Başlangıçta dil, tek kelimelik cümlelerden ibaretti ve yaptırım sözcesi ifadeler sadece tek kelimelik cümleler olarak kullanılı yordu, çok çeşitli ayrımlar yapılmıyordu. Ne yaptığımız yete rince açık değildi. Belki bu şeyler henüz birbirinden ayırt edile miyordu. Örneğin; "Yıldırım!", "Boğa!" "Yapacağım," gibi bir ve aynı kelimenin uyarı, öndeyi, vaat gibi çeşitli fonksiyonu vardı. Bu tek kelimelik ifadelere, örtük yaptırım sözcesi denir. Kuşku-suz dilimiz evrimleştiğinde pek çok ayrımlar yaptık ve bu ayrım-lar sayesinde ne yaptığımızı daha iyi anlattık. Dillerin gelişme-siyle farklı yaptırım sözcesi türleri kabul edildi.

Bu arada şunu da belirtelim: Dilimiz evrimleştiğinde bile ilkel dilin sözce biçimlerindeki "belirsizlik", "çok anlamlılık" veya "bulanıklık" tamamen giderilemedi. Onlar varlıklarını şöyle veya böyle sürdürmüştür; tüm sözcelerin taşıdıkları güç tamamen açık hâle getirilememiştir.

Kuşkusuz bunlar açık yaptırım sözceleri kadar kolayca fark edilemez, yine de yeniden formüle edilerek açık yaptırım sözcesi haline getirilebilir. Onların yeniden formüle edilmeleri, şimdiki zaman birinci şahıs haber kipinde fiiller takdiriyle olur.

Kronolojik açıdan bakıldığında örtük yaptırım sözceleri, açık yaptırım sözcelerinden öncedir.

Örneğin; "Yapacağım.", "... i yapacağımı vaat ediyorum."dan öncedir [...] çünkü ilkel dillerde yaptığımız çeşitli eylemler, he-nüz açıkça ayrılmamıştı (veya onları birbirinden ayıramıyor-duk.).

Bu nedenle dilin kendisinde ve ilkel evrelerinde kesinlik ol-madığı gibi, burada söylediğimiz anlamda bir belirtiklik de yok-tur,

İlkel dillerde yaptırım cümleleri henüz farklılaşmadığı için, "Gök gürültüsü" veya "Boğa" gibi cümleler bir uyarı, bir bilgilen-dirme olabiliyordu. Uyarı, tehdit, bilgilendirme vs. birbirinden sadece gelişmiş dillerde ayrılmıştır.

Örnekler:

"Kabul et."

"Üzgünüm."

"Buradan çık."

"Odanı temizle."

Bunların her biri özel durumlarda gerçekleştirilmeleri iste. nen eylemlerdir.

"Orada olacağım." bir vaat olabilir; açık yaptırım sözcelerin-den farklı birincil yaptırım sözcesi gibi görülebilir. Öbür yandan bu ifadenin, yaptırım sözcesi olmadığını düşündüren durumlar da mümkündür.

Örtük yaptırım sözceleri, açık yaptırım sözceleri kadar etkili olabilir. Örneğin; "Odanı düzenle!", "Bu odaya girme hakkın yok!" ve "Bundan sonra karı kocasınız!" veya "Aptal!" gibi sözce-ler, "Sana odanı düzenlemeni emrediyorum!", "Bu odaya girmeni yasaklıyorum!", "Sizin evlilik bağıyla birleştiğinizi ilan ediyo-rum." ve "Seni aptal ilan ediyorum!" gibi açık yaptırım sözcele-rinden daha az etkili değildir.

"Açık hâle getirmek" yapmakta olduğum şeyi betimlemek veya bildirmekle aynı şey değildir.

Sadece örtük ifadeler değil, yaptırım sözcesi jestler de açık hâle getirilebilir. Dilsel olmasalar da yaptırım sözcesi jestlerle uylaşımsal bir eylem yapılabilir. Bu jestler, yaptırım sözcesi söy lemlere benzerler. Ancak jestlerin anlamları, her zaman açık ol-mayabilir ve onlarla ne yaptığımız her zaman tam anlaşılmaya-bilir. Örneğin, benim sizin önünüzde eğildiğimi düşünün. Böyle bir durumda size saygı mı gösteriyorum yoksa sözgelişi yerdeki bitkilere dikkatle bakmak veya ağrıyan midemi rahatlatmak için mi eğildim? Bu çok açık olmayabilir. Böyle durumlarda genel likle söz konusu edimin, uylaşıma dayalı törensel bir edim oldu-ğunu, hem de bunun hangi edim olduğunu açıkça ortaya koyacak başka özel boyutlar olacaktır. Örneğin eylemimle saygı gösterdi ğimi anlatmak istiyorsam sözgelişi şapkamı çıkarırım bir elimi kalbimin üzerine koyarım.

2. Açık Yaptırım Sözceleri:

Açık yaptırım sözcesi

a) Konuşanın yaptırmak istediği şeyi muhatabın anlayacağı şekilde söylediği;

b) Muhatabın da kendisinden ne beklendiğini tereddüt etme-den anlamasını sağlayan sözcedir. Yaptırım sözcesinin açık ol ması anlamına bağlı değildir. Açık bir yaptırım sözcesi içerdiği sifat, zarf, fiil gibi ögelerden dolayı açıktır. Bu ögeler pragmatik göstergelerdir, ne söylenen şeyi ne de yapılan şeyi betimler sa-dece sözcenin türünü belirler.

Bu ögeler, yaptırımcıyı açık håle getirir veya getiriyor gibi gö-rünür ve eylemi gerçekleştirmeye izin verir. Örneğin; "Buna ... adımı veriyorum.", "Sizi artık birbirinizin eşi ilan ediyorum.", "Sizi yasa adına tutukluyorum.", "Doğruyu, sadece doğruyu sõy-leyeceğime söz veriyorum.", "Size üzüntülerimi bildiriyorum.", "Sigarayı bırakacağıma dair size söz veriyorum.", "Sana bu gece gelmeni öğütlüyorum.", "Özür diliyorum.", "Yarın odamı düzen-lemeyi vaat ediyorum." bu sözcelerle konuşanın ne yapmak iste-diği açıktır.

Onların tümü "Bahse giriyorum.", "Vaat ediyorum.", "Miras bırakıyorum." gibi kesin anlamlı ve çok açık ifadelerdir. Bu ifa-delerle örneğin; bahse girmek, vaat etmek, miras bırakmak vs. gibi sözcelemeyi formüle ederim ve bir edimi gerçekleştiririm. Bu edimleri gerçekleştirdiğim sözceler çok yaygın kullanılan bir ifadeyle başlar veya bu ifadeyi içerir, ancak kuşkusuz ve bu önemli bir noktadır- "Gitmeni emrediyorum." derken yaptığım şeyle aşağı yukarı aynı şey olan "gidiniz" sözcesiyle de yapabili-riz.

Açık yaptırım sözceleri, örtük yaptırım sözcelerinden daha belirgindir ve tarihsel olarak da mantıksal olarak da emir, yasak, uyarı olan örtük yaptırım sözcelerinden doğarlar.

Açık yaptırımcıya örnek, "Yarın odamı temizlemeyi vaat edi-yorum." sözcesidir. Bu sözcede gerçekleştirilen eylem yani vaat açıktır. Örtük yaptırım sözcesinin örneği de "Yıldırım!" sözcesi-dir. Bu sözceyle hangi edimin gerçekleştirildiği belli değildir. O nedenle örtük yaptırımcıdır. Şimdi, bu iki yaptırım sözcesi tü-rüne ait açıklamalarımızı derinleştirelim, önce açık yaptırımcıya dair ayrıntı verelim.

Açık yaptırım sözcesi dilin ve toplumun gelişimi sırasında do-ğal olarak örtük yaptırımcılıktan hareketle oluşturulmuştur.

Örneğin, "Sizi suçluyorum." açık yaptırımcısı, "Suçlusun!" ör-tük yaptırım sözcesinden türemiştir. Aynı şekilde, "Ben, bu çayı-rın sahibiyim; bu boğanın tehlikeli olduğu konusunda sizi uyarı-yorum." sözcesi de bir açık yaptırımcıdır ve bir çayırlıkta bir lev-

haya yazılı, "Bu boğa tehlikelidir." yazısından türemiştirer Bu demektir ki örtük yaptırım sözceleri, uygun ifadelerle açık yaptırım sözceleri haline getirilebilirler.

Açık yaptırım sözcesi örtük yaptırımcılıktan doğsa da onun özelliğini bozmaz; eşdeğeridir. Hem açık hem de örtük yaptırım sözcesi aynı alana uygulanabilir yani aynı şeyi bildirir ve yapar. Açık yaptırım sözcesi sözceyle yapılan veya söylenen şey, betim-lenemez sadece onunla ne yapıldığı gösterilebilir.

Açık yaptırım sözceleri genellikle sosyal hayat tarafından be-lirlenmiştir. Bu yaptırım sözceleri üzerinde büyük ölçüde uyla şım vardır. Onlar, söyleme kesinlik kazandırırlar. Onların dile kazandırdıkları kesinlik tıpkı ölçüm araçlarının ve diğer stan-dartların konuşmamıza sağladıkları kesinlik gibidir. Yaptırım sözcesi, söz kalıpları standardizayon araçları gibidir ve bu kalıp-lara göre üretilen açık yaptırım sözceleri standart bir yapıya sa-hiptir. Bu kalıpları her zaman az veya çok başarıyla kullanırız. Bunlar konuşma aracımızın en sonuncusu ve en başarılısıdır.

Her açık yaptırım sözcesinin örtük bir ifadesi vardır. Bir yap-tırım sözcesinin örtük olması yaptırımcılık gücünü azaltmaz yani anlaşılmasını ve yerine getirilmesini etkilemez. Örneğin, bir komutan askerlere "Size birliğinize dönmenizi emrediyorum." dediğinde açık yaptırım sözcesi bir sözce söylemiştir. Askerlere sadece "Birliğinize dönün." derse örtük bir yaptırımcıyı gerçek-leştirmiş olur. Aynı şekilde bir kişi "Size bunu yapmayı vaat edi-yorum." ifadesi açık yaptırımcıdır; "Bunu yapacağım." ifadesi ör-tük yaptırımcıdır, ancak "Birliğinize dönün." ve "Bunu yapaca-ğım." sözceleri, "emretmek" ve "söz vermek" gibi yaptırım söz-

cesi fiilleri içermese de yaptırımcıdır ama örtük yaptırımcıdır. Açık yaptırım sözcesi hem ne yapıldığını hem de hangi prose-dürlere uyulduğunu belirtir.

Açık yaptırım sözcesinin uygulamasındaki prosedürlerde ya nılmak imkânsızdır, çünkü bu prosedürler sosyal açıdan uyla şımsaldır. Yaptırım sözcesinin açık belirlenimi genellikle sosyal duruma bağlıdır. "Açık yaptırım sözcesi prosedürü dediğimiz şey uylaşımsal ve çok standart sözcelerdir. Bu prosedür (ev-lenme, açılış töreni, emir verme gibi prosedürler) sosyal bir öneme sahiptir ve onların nasıl gerçekleştirilecekleri açıktır.

Belirtmelidir ki prosedür sadece bazı kelimelerin sözcelen-mesi değildir, "bazı kelimelerin bazı durumlarda bazı kişiler ta-rafından sözcelenmesidir."; "Sana...i emrediyorum.", "Sizden... rica ediyorum.", "...i vaat ediyorum." şeklinde basitçe formüle edilmiş, çok biçimsel bir tanım değildir. Bu formüller sadece ger-çekleştirilen yaptırım cümlelerini açık hâle getirmek için uygun araçlardır, ancak hiçbir durumda söz edimini gerçekleştirmeye izin vermezler. Gerçekleşmeye izin veren şey, prosedürün uygun durumlarda gerçekleştirilmesidir. Bir sözce, kendisini yaptırım sözcesi yapan durumların dışında hiçbir şey değildir. Bir mey-danda "Seferberlik kararı alıyorum." diyen bir kişi, otoritenin yapması gereken bir eylemi hatalı olarak yapmış değildir; böyle bir öneri sadece boş bir sözdür, çocukça bir ifadedir veya buna-mış birinin laflarıdır.

"Emrediyorum", "istiyorum" gibi bazı açık edimsözellerin belli bir ayrıcalığı vardır, ama açık yaptırım sözcesinin bu ayrı-calığı buyruklara bağlıdır.

Açık yaptırım sözceleri iki anlamlı sözleri dışlar, böylece edimi nispeten sabit tutar. Açık yaptırım sözceleriyle ilgili temel problem şudur: "Sana vaat ediyorum.", "Seni uyarıyorum." gibi kullanımların "Çek git!" sözcesiyle aynı yapıda olup olmadıkla-rını bilmek.

İlk bakışta "Çek git!" ile "Çekip gitmeni emrediyorum." ara-sında bir fark yok gibidir. "Ahmet gelmedi." sözcesiyle "Ahmet'in gelmediğini bildiriyorum." sözcelerinin doğruluk değerleri aynı gibidir. Bu sonuncu cümle şöyle yazılabilir: "Bildiriyorum ki Ah-met gelmedi." "Ahmet gelmedi." cümlesi de "Bildiriyorum ki Ah-met Imedi." aynı şeyi, Ahmet'in gelmediğini söyler. Bu olgu du-rumu gerçekse yani Ahmet gelmemişse bu sözcelerin ikisi de doğrudur. Ancak "Bildiriyorum ki Ahmet gelmedi." cümlesindeki "Bildiriyorum ki," cümlenin içeriğine hiçbir şey eklemez. Betim-sel bir değer taşımaz; sadece sözcenin bildirim gücünü ifade eder.

Açık yaptırım sözceleri, dilin belli bir gelişmişlik aşamasında ortaya çıkar. Gelişmemiş basit toplumların dillerinde veya geliş-miş bir toplumun dilinin ilk hâlinde açık yaptırım sözceleri yok-tur. Açık yaptırım sözceleri gelişmiş toplumların gelişmiş dille-rinde bulunur. Tarihsel açıdan açık yaptırımcılık dilin evrimi önemli bir rol oynar. Yaptırım sözcesi sadece bazı örtük yaptırım sözcelerinden sonra ortaya çıkmıştır. Açık yaptırım sözceleri kendilerinden önce var olan örtük yaptırımcıları da içerirler.

Açık yaptırım sözceleri daha önce gerçekleştirdiğim edimin nasıl anlaşılması gerektiğini ifade once söylediğimiz gibi, şu ånda eder. Açık yaptırım sözceleri, tarihte birincil yaptırım sözcele rinden sonra ortaya çıksalar da daha önce bildiğimiz ve yaptığı mız edimlerin daha ayrıntılı betimleridir, ayrıca yeni ve daha çok edim biçimlerinin yaratılmasıdır.

Açık yaptırım sözcesi belirsizliği dışlar ve gerçekleştirmeyi daha sağlam olarak belirtir.

Açık lengüistik öge yapılan eylemin çerçevelerini sınırlar. "Sizi evlilik bağlarıyla birleştiriyorum." demek daha iyidir; çünkü "Birleştiriyorum." ögesi, bu sözcüğü daha içtenlikle belir-lemeye izin verir.

Açık Yaptırım sözceleri niye çok önemlidir? Şimdi bunu açık-layalım. Bunun dört nedeni vardır:

1. Bu sözcelerin açık yazılımını yapabiliriz. Örneğin, "Süvari-ler yarın şafakta hücum edeceklerdir." sözcesini şöyle ya-zabiliriz, "Size, süvari birliğini yarın şafakta hücum ettir menizi emrediyorum."; "İşten çıkarıldığınız." sözcesinin yerine, "İşe gelmemenizi söylüyorum." denebilir. Her yap-tırım sözcenin derin sözdizimsel yapısı, açık yaptırım söz-cesi bir sözcedir. "Gel!" emri, "Gelmeni emrediyorum."u içerir. Yaptırım sözcesi sözceler, sözcelerdeki zarfları da anlamaya izin verir. Örneğin, "Ben öfkeliyim." sözcesini alalım. Bunu bir zarfla, örneğin "samimi olarak" zarfıyla daha açık olarak yazalım. Bu sözcede "samimi olarak" şöyle yazılamaz: "Ben samimi olarak öfkeliyim." sözcenin doğru yazımı şudur: "Samimi olarak söyleyeyim ki öfkeli-yim." Burada "samimi olarak" ifadesi kelimeleri değil, söz edimini niteler. Zarflar bize göstermektedir ki yaptırım sözcelerinin derin yapıları, bildirim sözceleridir. Zarflar bu derin yapıları yaptırımcıya dönüştürür. Örneğin, "Ça-lışman harikadır." bildirim sözcesini alalım. Bu sözceyi bir zarfla "samimiyetle" zarfıyla yaptırım sözcesi yapabiliriz ve cümleyi şöyle yazabiliriz: "Samimiyetle söylersem ça lışman harikadır."

2. Yaptırımcıları, konuşanın kendi söz etkinliğine dayanarak belirleyebiliriz.

3. Yaptırım sözceleri doğrudan söylem özelliği taşırlar. Or neğin, "X, bana gelmemi emretti." sözcesi, açık yaptırım sözcelerinin belirgin özelliği olan doğrudan söylemdir ve yaptırım sözcesi fiillerle gerçekleştirilir. Dolayı söylemler de doğrudan söylem şeklinde yazılarak açık yaptırım söz-celerine dönüştürülür. Örneğin: "Müdürüm bana dedi ki: "Seni kovuyorum." sözcesi, "Müdürüm öfkeli olduğundan beni kovduğunu söyledi."

4. Yaptırım sözceleri uylaşımsaldır. Açık bir yaptırımcıyla gerçekleştirilen eylem ve kullanılan formül arasındaki ilişki istemlidir. Eylemin anlamı ve kullanılan fiillerin an-lamı arasında özel bir ilişki vardır. Fiil örneğin, "Sana vaat ediyorum." açık bir yaptırım sözcesi ise muhatap bir edimi gerçekleştirir. Bu konuya aşağıda uylaşım başlığı al-tında değinilecektir.

Açık yaptırım sözceleri birbirinden kesin farklarla ayrılır ve onların neyi yaptırmak istedikleri açıkça bilinir. Açık ve güçleri iyi bilinen yaptırım sözcelerinin ortaya çıkmaları bir zorunlu-luktu, çünkü toplum biçimleri ve toplumsal gelişmeler yeni du-rumlara, yeni ilişkilere yol açtı; yeni durumlar kaçınılmaz olarak yaptırım sözceleri de farklılaşmayı gerektiriyordu. Açık yaptırım sözcelerinin ortaya çıkışı, dillerin gelişmesiyle ortaya çıkan kayda değer, büyük bir başarıdır. Kuşkusuz açık olmamanın bazı yararları vardır. Örneğin: Bir kelimeyle pek çok şeyi yaptırabili-riz, sakındırabiliriz, tehdit edebiliriz, emredebiliriz yine de top-lum biçimlerinin ve toplumsal süreçlerin karmaşıklaşması ve ge-lişmesi açıklığı gerekli kılmıştır. "Sana gelmeni emrediyorum.", "Seni suçlu ilan ediyorum.", "Bu davranışını takdir ediyorum." gibi açık yaptırım sözceleri ortaya çıkmıştır. Bunların "em-retme", "suçlama", "takdir etme" güçleri açıktır.

Açık yaptırım sözceleri, örtük yaptırım sözcelerinin yanında; onlarla ilgisiz, hiç bilinmeyen ve ilk defa keşfedilen ifade türleri değildir. Onlar sadece daha önce var olan edimlerin daha ince betimleri gibi görülemez; yeni eylem biçimlerinin ortaya çıkışı-dır, onlar örtük yaptırım sözcelerinin lengüistik açıdan geliştiril-miş biçimleridir. Örneğin "Yıldırım!", "Boğa!" "Yapacağım." gibi örtük yaptırımcılardan; "Dikkat! Yıldırım düşebilir.", "Seni uya-myorum! Boğa saldırabilir." ve "Bunu yapacağıma söz veriyo-rum." gibi açık yaptırım sözceleri türemiştir.

Açık yaptırım sözcelerinde "Sana emrediyorum.", "Vaat edi-yorum." gibi lengüistik ögelerin bulunuşu zorunlu mudur? İlk bakışta bir şeyin yapılmasını emretmek için "... i yapmanı emre diyorum." yerine, "...i yap." deme yeterli görülebilir."...iyap." bir emirdir. Ancak bu, yaptığım şeyi betimlemez. Oysa "... i yapmanı emrediyorum." yaptığım şeyi betimler.

"Bahse giriyorum.", "Vaat ediyorum.", "Miras bırakıyorum." çok anlamlı değildir ve onların gerçekleştirdikleri edimler çok açıktır ve onlar hangi amaçla söylendiklerini hepimizin anladığı sözcelerdir.

Burada betimleme, yaptığım şeyin ne olduğunu söylemedir. Örneğin yaptığım şey bir emir, bir uyarı vs. olabilir. Lengüistik ögeler bunu belirtir.

Söylediğim kelimelerin, onları kullanarak gerçekleştirdiğim eylemle ilgileri yoktur. Dilin kelimelerini kullanmadan, örneğin "abrakadabra" diyerek bir emri gerçekleştirebilirim. Bu açıkça gösteriyor ki yaptırım sözcesi, sözce sadece kendini tanımlayan uylaşımdan doğar. Böyle bir tanım, dilin pragmatik özelliğini güçlendirir, eylemin yapılmasında standart kelimelerin kullanı lamayacağını gösterir, semantik görünüşün eyleme sonradan eklendiğini belirtir.

ÖZET

Sunduğunuz metin, dil felsefesinin temelini oluşturan yaptırım sözcesi (performative utterance) kavramını, Örtük (Birincil) Yaptırımcılar ve Açık Yaptırım Sözceleri olmak üzere iki ana tür üzerinden ayrıntılı olarak incelemektedir.

yaptırım sözcesi (performative utterance) :

1-     Örtük (Birincil) Yaptırımcılar

2-     Açık Yaptırım Sözceleri

İşte bu iki yaptırımcı türüne dair metindeki detaylı açıklamaların özeti ve derinlemesine analizi:

1. 😶 Örtük (Birincil) Yaptırımcılar

Örtük yaptırım sözceleri, dilin tarihsel olarak ilk aşamasını temsil eden, tek kelimelik veya kısa ifadelerdir.

📜 Doğası ve Özellikleri

·        Tarihsel Öncelik: Örtük yaptırımcılar, açık yaptırımcılardan hem kronolojik hem de mantıksal açıdan önce gelir. İlkel dillerde, çeşitli eylemler (vaat, uyarı, tehdit vb.) henüz birbirinden açıkça ayrılmadığı için tek bir ifadeyle gerçekleştirilirdi.

·        Çok Anlamlılık ve Belirsizlik: Bu sözcelerde ne yapıldığı yeterince açık değildir. Aynı kelime ("Yapacağım," gibi) bağlama göre bir uyarı, öndeyi veya vaat gibi birden çok işlevi yerine getirebilirdi. Bu belirsizlik, dil gelişiminde tamamen giderilememiştir.

·        Yeniden Formülasyon: Örtük yaptırımcılar, yeniden formüle edilerek açık yaptırım sözcesi haline getirilebilir. Bu dönüşüm, genellikle şimdiki zaman, birinci tekil şahıs, haber kipi ile çekimlenmiş bir yaptırım fiilinin (örneğin "vaat ediyorum") takdiriyle yapılır.

o   Örnek Dönüşüm: "Yapacağım." (Örtük) à "...i yapacağımı vaat ediyorum." (Açık).

·        Etkililik: Açık yaptırımcılardan daha az belirgin olmalarına rağmen, örtük yaptırım sözceleri açık yaptırımcılar kadar etkili olabilirler.

o   Örnek: "Odanı düzenle!" (Örtük) à "Sana odanı düzenlemeni emrediyorum!" (Açık). Her ikisinin de yaptırım gücü eşdeğerdir.

·        Dil Dışı Edimler (Jestler): Dilsel olmasalar da jestler de uylaşımsal bir eylemi gerçekleştirebilir (örneğin şapka çıkarmak). Ancak jestler de örtük ifadeler gibi çok anlamlı ve belirsiz olabilir. Eylemin saygı mı yoksa mide ağrısını hafifletme mi olduğu bağlamdaki özel boyutlarla (şapka çıkarma, elini kalbe koyma) açıklığa kavuşturulur.

2. 📢 Açık Yaptırım Sözceleri

Açık yaptırım sözceleri, dilin ve toplumun gelişimiyle birlikte, ne yapıldığını şüpheye yer bırakmayacak şekilde belirten ifadelerdir.

📝 Tanım ve Yapı

·        Açıklık: Konuşanın ne yaptırmak istediğini ve muhatabın kendisinden ne beklendiğini tereddüt etmeden anlamasını sağlayan sözcedir. Bu açıklık, anlamdan ziyade sözceyi oluşturan pragmatik göstergelerden (sıfat, zarf, fiil gibi ögeler) gelir.

·        Pragmatik Göstergeler: Bu ögeler (örneğin "ilan ediyorum," "söz veriyorum"), söylenen şeyi veya yapılan eylemi betimlemez, sadece sözcenin türünü (vaat, emir, uyarı) belirler.

·        Standart Kalıplar: Açık yaptırımcılar, genellikle sosyal hayat tarafından belirlenmiş, uylaşımsal ve standart söz kalıplarına (örneğin "Sizi... eşi ilan ediyorum") sahiptir. Bu kalıplar dile kesinlik kazandırır.

·        Türeme: Açık yaptırım sözceleri, tarihsel olarak örtük yaptırımcılardan doğal olarak türemiştir.

o   Örnek: "Suçlusun!" (Örtük) à "Sizi suçluyorum." (Açık).

·        Eşdeğerlik: Açık yaptırım sözcesi, örtük yaptırımcılıktan doğsa da onun özelliğini bozmaz ve eşdeğeridir. Hem aynı şeyi bildirir hem de aynı eylemi gerçekleştirir.

🎯 Açık Yaptırımcıların Önemi (Dört Neden)

Açık yaptırım sözcelerinin ortaya çıkışı, dillerin gelişiminde önemli bir başarıdır:

1.      Açık Yazılım (Derin Yapı): Her yaptırım sözcesinin derin sözdizimsel yapısı açık bir yaptırım sözcesidir.

o   Örnek: "Gel!" (Yüzey yapısı) à  "Gelmeni emrediyorum." (Derin yapı).

o   Zarfların Rolü: "Samimi olarak" gibi zarflar, kelimeyi değil, söz edimini niteler (örneğin "Samimi olarak söyleyeyim ki öfkeliyim"). Bu, yaptırım sözcelerinin derin yapılarının aslında bir bildirim sözcesi olduğunu gösterir (Örneğin, "söylüyorum ki...").

2.      Konuşanın Etkinliğine Dayandırma: Yaptırımcılar, konuşanın kendi söz etkinliğine dayanılarak daha net belirlenebilir.

3.      Doğrudan Söylem: Açık yaptırım sözceleri, doğrudan söylem özelliği taşır (örneğin "X, bana gelmemi emretti."). Dolaylı söylemler de doğrudan söyleme dönüştürülerek açıklık kazanır.

4.      Uylaşımsallık: Eylem (örneğin vaat etme) ile kullanılan yaptırım fiili ("Vaat ediyorum") arasındaki ilişki istemli ve uylaşımsaldır. Fiil, muhatabın bir edimi gerçekleştirmesini sağlar.

⚠️ Prosedür ve Geçerlilik

·        Prosedürün Rolü: Söz edimini gerçekleştirmeye izin veren şey, formel yapı ("...i emrediyorum") değil, prosedürün uygun durumlarda gerçekleştirilmesidir.

·        Hatalı Sözceler: Bir sözce, kendisini yaptırım sözcesi yapan durumların (yetki, bağlam) dışında söylenirse boş bir söz veya çocukça bir ifade olmaktan öteye geçmez (örneğin, yetkisiz birinin meydanda "Seferberlik kararı alıyorum" demesi).

📊 Karşılaştırmalı Özet

Bu analiz, dilin evriminde belirsizlikten (örtüklük) à  kesinliğe (açıklık) doğru bir ilerleme olduğunu, ancak örtük ifadelerin gücünün ve varlığının günümüz dilinde de devam ettiğini göstermektedir.

III.2.2. Başarı Bakımından Yaptırım Sözceleri

Yaptırım sözcelerinin başarılı olmaları için: a) Uylaşımsal ve kurumsal prosedüre harfiyen uyulmalı

dır: Başarılı yaptırımcılık söylenecek kelimeler önceden bellidir ve söyleyecek kişiler de bunları önceden bilirler. Örneğin nikâh töreninde, nikâh memuru ve nikâhlanan ki-şiler ne söyleyeceklerini bilirler ancak bu kelimeler her-hangi bir yerde değil, sadece nikâh töreninde ve tam ye rinde söylenir. Söylenen kelimelerin kesin bir etkisi var-dır. Evlilik prosedürü tamamlandığında iki kişi evlenir. Bir şey vaat ettiğimi söylediğimde, iki kişi arasında bir uyla şım gerçekleşmiştir. Bu uylaşım gereği, vaadimi tutmalı-yım.

Yaptırım sözcesi başarının ilk koşulu kurumsal uygula-maya her aşamada uyulmasıdır. Aksi durumda yaptırım sözcesi gerçekleşemez. Günümüzde kölelik olmadığı için, kölelikten azat etmeye ilişkin bir prosedür olamaz ve bir kişi böyle bir prosedürü uygulayamaz ve "Seni kölelikten  azat ediyorum." diyemez. Bu söz artık boş bir sözdür veya gramatikal bir örnektir.

b) Kişiler ve durumlar, söz konusu prosedürü uygulamak için uygun olmalıdır: Örneğin, bir nikâhı sadece yetkili bir nikâh memuru kıyabilir ve nikâh kıyılacağı sırada res-men evli olan kişinin nikâhı kıyılamaz; nikah memuru bir şempanze çiftini evlendiremez. Nikâh sadece resmen izin verilen yerlerde kıyılabilir.

Benim olmayan bir şeyi vaat edersem bu vaat boşunadır, çünkü benim olan bir şeyi vaat edebilirim.

c) Bütün katılımcılar prosedürü usulüne uygun gerçek-leştirir: Örneğin, nikâh memuru sarhoş olmamalıdır; sa-dece nikâhla ilgili yasa maddelerini sırasıyla ve doğru okumalıdır. Evleneceklerin her ikisi de uygun ânda "Evet" demelidir ve tanıklar, evliliğe tanık olduklarını imza ede-rek belgelemelidir.

Bir vaadi anlaşılmaz derecede mırıldanarak yapmışsam, geçersizdir. Öte yandan "Vaat ediyorum." gerçek bir vaat olacaksa konuşan, vaat edecek durumda olmalıdır. Örne-ğin, bir seçmen politikacıya vaatte bulunamaz, ama politi-kacı seçmene vaatte bulunabilir.

Bir tanık, mahkemede tanıklara ayrılmış yerde "Hakikati, sadece ve sadece hakikati, tüm hakikati söyleyeceğime vs."formülünü yüksek sesle ve anlaşılır biçimde söyleme-lidir.

d) Tarafların hepsi, prosedürün tümünü, uygulamalıdır: Örneğin; nikâhta, evleneceklerin her ikisi de salonda ol-malıdır; tanıklar, imzalayacakları yeri imzalamadan nikâh törenini terk etmemelidir. Vaat ederken cümlenin önce-sini söylemeden sadece diyorum ki "Vaat ediyorum", ama vaadin hangi konuda olduğunu belirtmiyorum; böyle bir vaat boştur ve geçersizdir.

e) Evlilik ve vaatte olduğu gibi bir prosedüre göre evle-nenler ve vaatte bulunanlar bazı düşünceleri ve bazı duyguları taşımalıdır: Onlar evlendikten ve vaat ettikten sonra yaşamaları gereken duyguları yaşamalıdır. Evliler-den beklenen şudur: Kendilerini evli bir insan gibi görme leri, birbirine saygı duymaları, iyi günde kötü günde birbi-rine yardımcı olmaları. Vaat eden kişi de kendini sözünü tutması gereken bir insan gibi görmelidir. Vaat, vaat ede. nin sözünü yerine getirme konusunda samimi olduğunu varsayar. Vaat tutulmalıdır yani konuşan, verdiği söze uy gun davranmalıdır.

Taraflar sonradan, kendilerinden beklenen davranış. ları yapmalıdır: Örneğin evliler birbirini sevmelidir; bir-birine yardım etmelidir ve sadık kalmalıdır. Vaat yerine getirilmelidir yani konuşan kişi yükümlülüğünü yerine getirecek davranışta bulunmalıdır.

İlk dört kural prosedür ve uylaşım üzerinde ısrar eder. Bu ku-rallarda tarafların rolü yoktur. Evlenmek istersem, bunu gerçek-leştirebilmek için bir prosedür olmalıdır. Bu yasal prosedür yoksa evlenemem.

Bu kurallardan birine (veya pek çoğuna) aykırı davranırsak, yaptırım sözcesi başarısız olur. Şöyle ki, bu prosedürlerden (a) ve (d) kurallarına aykırı davranmak, başarısızlığa götürür. Uy-gulanacak bir prosedür (a) yoksa veya var da yanlış veya haksız olarak uygulanmışsa (b), eylem yasaklanmıştır. Eylem kusur-luysa (c) veya geçersizse (d) sonuçlanmamıştır. Bütün başarısız-lık durumlarında eylem, gerçekleşmemiştir ve yok hükmünde-dir.

Bu koşulların hepsi de aynı statüde değildir. İlk ikisi asıl ko-şuldur; çünkü onlara saygı gösterilmezse, dil oyunları yoktur. Di-ğer kurallara saygı gösterilmezse edimde iki farklı başarısızlık olur. Üçüncü koşul sağlanmazsa eylem gerçekleşmez; dördüncü koşul gerçekleşmezse, samimiyet bulunmaz.

Her sözce ona göre başarılı olabilmek için uygun durumlarda söylenmelidir. Aksi hâlde söz başarısızdır ve sıkıntılıdır.

Ancak bu durumun, uygun olmadığı şu ya da bu şekilde or-taya çıkarsa, ben önceden evliysem vaat ettiğim şey bana ait de-ğilse, birine emretmek için gerekli yetkim yoksa "Penguenleri ödüllendiriyorum." sözünde olduğu gibi uygun olmayan durum-larda konuşurum.

2. Başarısız Yaptırım Sözceleri

Peki, hangi yaptırım sözceleri başarısızdır? Başarılı olmak için gerekli koşulları kısmen veya tamamen yerine getirmeyen-ler başarısız yaptırım sözceleridir. Aynı şekilde, yapıldıkları hålde yeterli koşulları tümüyle taşımayan eylemler de başarısız-iki seyden biridir: Kötü sunulmuş sözce veya kötü uygulanmış prosedür olmak.

dır. Başarısız yaptırım sözceleri yanlış değildir, sadece başarısız-

Gerçekleşmemiş edim, başarısız edim sadece olmamış gibidir veya etkisizdir, ama bir edimin yokluğu değildir. Başarısız bir sözce yine de gerçekle ilişkisini sürdürür.

Bir söz edimi başarısız olsa bile pek çok şey gerçekleşmiştir. İki eşlilik (bigamie) edimini en ilginç biçimde gerçekleştirmiş oluruz, ancak sözde edimi yani evlenmeyi gerçekleştiremeyiz.

Dil sürçmesi diğer başarısızlıklardan farklıdır, çünkü başarı-sızlığın hangi kelimeyi hangi kelimeyle karıştırmanın sonucu ol-duğunu biliriz. Örneğin, bir kişi anılarını yazdığı defterinin kapa-ğına Gümrük yazsın, bu durumda yazsın. Bu durumda karıştır-dığı kelimenin doğrusunu yani Günlük yazması gerektiğini bili-riz.

3. Başarısızlık Nedenleri

A. Prosedürlerle İlgili Olanlar:

1. Olmayan prosedürleri uygulamaya çalışmak: Örneğin, bir maç yapmak için takım oluştururken "Ben Ahmet'i seçiyo-rum." diyorsunuz. Ahmet de homurdanarak "Ben oynamıyorum." diyor. Ahmet seçilmiş olur mu? Seçilmiş olamaz. Bu nedenle sözce başarısızdır, çünkü bir kişinin istemediği halde takıma seçilme-sine ilişkin bir prosedür yoktur.

Aynı şekilde, bir adada siz bana, "Odun topla!" diye emir ve-rirseniz, ben bunu reddedebilirim, çünkü sizin bana emir verme yetkiniz yoktur. Burada olmayan bir prosedür uygulanmak is-tenmiştir. Oysa siz bir gemide kaptansanız ve ben de gemi per-soneliysem size itiraz hakkım yoktur.

Bir evlendirme memuru bir kişiye hitaben "Sizi maymunla karı-koca ilan ediyorum." diyemez veya bir devekuşu müdür ola-rak atanamaz. Bunlar da prosedüre uygun değildir.

İki Müslüman'ın dini nikâhını papaz kıyamaz; bir erkek sebze pazarında eşine, "Seni boşuyorum." diyerek onu boşayamaz. Bu, boşama prosedürü kabul edilemez. Boşamanın prosedürü belli-dir. Olmayan prosedürü uygulamaya çalışma "boş konuşma"dır. Boş konuşmada kişi bir eylemi yapmaya girişir, ama bu girişim sonuca ulaşamaz ve bu yüzden eylem gerçekleştirilmez. 2. Prosedürlerin yanlış uygulanması: Varsayınız ki sizin bir

kurula tayin edilmeniz için, bana adınız öneriliyor. Ben de sizi tayin ediyorum, sonra sizin daha önce bu kurulda görevli oldu-ğunuz ortaya çıkıyor veya adınızın bir at adı olduğu ve sizin de bir at olduğunuz benden gizleniyor. Bunu bilmediğim için sizi bir kurula tayin ediyorum. Bu iki atama da başarısızdır, çünkü pro-sedür uygun olmayan durumlarda uygulanmıştır. Aynı şekilde, evlenme yasağı olan yakın akrabalardan biriyle evlendirilmesi; kişinin kendine ait olmayan bir şeyle borcunu ödemesi, bu tür başarısızlıktır.

3. Bazı prosedürlerin yanlış uygulandıkları, uygulama anında ya da sonradan anlaşılabilir: Örneğin, sahte bir doktor hastalara reçete yazabilir ve sağlık raporu düzenleyebilir. Bu sahtekârın doktor olmadığı anlaşıldıktan sonra yazdığı reçeteler ve verdiği raporlar geçersizdir. Çünkü bunları, sadece sağlık ba-kanlığının atadığı doktor yapabilir.

4. Prosedürü uygun yine de başarısız yaptırım sözceleri: Örneğin, nikâh masasında her şey uygun olduğu hâlde, "Bu ba-yanı eş olarak kabul ediyor musun?" sorusuna, "Hayır!" karşılığı verebilirim. Hiç kimse duymadan, "Seninle yüz lirasına bahse gi-riyorum." diyebilirim. Bu sonuncu durumlarda sözler prosedüre uygun oldukları hâlde yaptırım sözceleri yine de başarısızdır.

5. Doğru uygulanan prosedürün sonuçlarına uyulmama-sı: Bir prosedürü doğru biçimde gerçekleştirsem bile uygun dü-şüncelere ve duygulara sahip değilse, edim başarısızdır. Örne ğin, Prosedüre uygun evlensem bile evlenmenin sonuçlarını ka-bul etmiyorsam örneğin, eşimle birlikte yaşamak istemiyorsam, evlilik prosedürü geçersizdir.

usulüne uygun yapılırken salondan bir kisi evlenecek bayanin 6. Prosedürün bilerek çiğnenmesi: Örneğin, bir nikah töreni kendi nikahlı eşi olduğunu iddia ederse, nikâh töreni devam ede-mez; prosedür tamamlanamaz. Nikah memuru prosedürü ta-mamlarsa yani nikâhı kıyarsa bu prosedürü bile bile çiğneme demektir.

7. Prosedürün yetkisiz kişi tarafından uygulanması: Bir gemiyi denize indirme töreninde yetkili olmayan kisi, "Bu ge miye Barbaros Hayrettin adını veriyorum." desin ve tören kor-delasını kessin. Bu durumda bir edim, edim diyebileceğimiz bir edim vardır, ama ad veren kişi yetkili olmadığından prosedür ge-çersizdir, çünkü uygun kişi yoktur. Bu kişi yetkili olmadığından, prosedür tamamlanamaz, onun "Buna.... adını veriyorum." keli-melerini söylemesi uygun olmayan ifadelerdir ve kurala aykırı dır. Bu nedenle bu kişinin sözcesi hükümsüzdür ya da etkisizdir.

B. Kişinin ve koşulların uygun olmadığı durumlar: Örne-ğin: "Bu çocuğa 2074 adını veriyorum." veya "Suratına bir yum-ruk atmaya söz veriyorum." Aday gösterilmeyen kişiyi kastede-rek "Oyumu...e veriyorum." sözceleri uygun koşulları içermez ve başarısızdır.

C. Samimiyetsizlik: Örneğin, konuşan kişi söylediği şeye İnanmazsa samimiyetsizdir.

En açık yaptırım sözcesinin formülü, sadece sözcenin değe-rini açıklama fonksiyonunu yerine getirmek için her zaman az veya çok başarıyla kullandığımız pek çok söz düzenlerinin so-nuncusu ve "en mutlusu"dur. (Bu tıpkı ölçünün ya da standart-laştırmanın söylemin kesinliğini iyileştirmek için icat ettiğimiz en iyi vasıta olmasına benzer.)

D. Suistimaller: Suistimalde prosedür kötü bir amaçla kulla-nılır. Kişi bu prosedürü uygulamak zorunda değildir. Suistimalin bulunduğu prosedür genellikle teknik açıdan doğru uygulanmış-tır, ancak kişi, bu prosedürü uygulama hakkı olmadığı hâlde uy-

gular. Örneğin, prosedürü uygulaması gerekmediği hâlde uygu-lar. Çimleri hiç de biçme niyetim olmadığı hâlde, çimleri biçmeyi vaat edebilirim. Hastanede doktorsam hasta yakınının ellerinin temiz olması, benim için hiç de önemli olmadığı hâlde, bu kişiye ellerini yıkamayı emredebilirim, sana ellerini yıkamayı emrede-bilirim. Bu sözcelerde genel bir samimiyet problemi vardır. Bu tür durumlar "samimiyetsizlik"tir. Suistimaller bir benzetmeyle söylersek sahte bir parayla ödeme yapmaya benzer. Sahte pa-rayla ödemede, ödeme yaparsınız, ama gerçekten ödeme yap-mazsınız; prosedürü veya insanların güvenini kötüye kullanırsı-

Suistimalleri üç gruba ayrılır:

a. Duygular açısından: Bazı yaptırım sözceleri içermeleri gereken duygu durumlarını içermezler. Birini gerçekten ve samimi olarak tebrik etmek istemedi ğim hâlde ona "Sizi tebrik ediyorum." diyebilirim. Bir kisi nin ölümüne üzülmediğim hâlde onun yakınına "Acımız paylaşıyorum." diyebilirim. Bu kategorideki tebrik etme ve baş sağlığı dileme sözcelerim samimiyetsizdir. Bu ne denle başarısızdır.

b. Düşünceler: Örneğin tutma niyeti taşımadığım bir vaatte bulunabilirim. Sizin için uygun olmadığını düşündüğüm hâlde "Bunu size tavsiye ediyorum." diyebilirim. Suçlu ol-duğuna inandığım kişi için "Onu suçlu bulmadım." diye söyleyebilirim. Burada ifadeler samimiyetsiz değil, yalan-dır.

c. Niyetler Açısından: Niyetlerden dolayı başarısız sözce-lere şu örnekleri verebiliriz: Söz verdiğim şeyi yapma ni-yetim olmadığı hâlde "Söz veriyorum." diyebilirim. Ödeme niyetim olmadığı hâlde "Bahse giriyorum." diyebi-lirim. Savaşma niyetim olmadığı hâlde "Savaş ilân ediyorum." diyebilirim. Bu sözceleri başarısızı yapan şey, niyetin yok-luğudur.

E. Sözün gerekli gördüğünün tersini yapma: Bu "sözleşme-nin bozulması"dır. Örneğin, sözleşme koşullarına aykırı davra-nabilirim, bu durumda sözleşme bozulur. "Başınız sağ olsun!" dediğimde düşmanca davranır veya sinsice gülümsersem kurala uymamış olurum.

F. "Zorla", "istemeden", "ilineksel olarak" "küçümsemeyle". "yapma niyeti olmadan" vs. gerçekleştirim. Bu durumlarda eyle-min gerçekleştirildiğini rahatça söyleyemeyiz.

ÖZET

Bu metin, yaptırım sözcelerinin başarılı (mutlu) ya da başarısız (mutsuz) olmasını sağlayan koşulları ve başarısızlık türlerini sistematik bir şekilde ele almaktadır.

Yaptırım sözcesinin başarısı, dilin sosyal bir edim olma gücünün temelini oluşturur.

🌟 III.2.2. Başarı Bakımından Yaptırım Sözceleri

Yaptırım sözcelerinin başarılı olması (yani bir eylemi gerçekten gerçekleştirmesi) için gerekli koşullar (Austin'in terminolojisinde Mutluluk Koşulları) beş ana başlıkta toplanmıştır:

A. Uylaşımsal ve Kurumsal Prosedüre Uygunluk

·        Kural: Söylenecek kelimeler, söyleyecek kişiler, bağlam ve zaman önceden belirlenmiş uylaşımsal ve kurumsal prosedürlere harfiyen uymalıdır.

·        Örnek: Nikâh memurunun ve çiftin doğru kelimeleri doğru yerde (nikâh töreninde) söylemesi.

·        Başarısızlık Örn: Günümüzde kölelik prosedürü olmadığından, "Seni kölelikten azat ediyorum" sözcesi boştur. (Bu, prosedürün yokluğu veya imkansızlığı ile ilgilidir.)

B. Kişilerin ve Durumların Uygun Olması

·        Kural: Prosedürü uygulayan kişi ve uygulandığı durum (bağlam/nesne) yetkili ve uygun olmalıdır.

·        Örnekler:

o   Sadece yetkili nikâh memuru nikâh kıyabilir.

o   Resmen evli bir kişinin nikâhı yeniden kıyılamaz (kişi uygun değil).

o   Benim olmayan bir şeyi vaat edersem (durum uygun değil) vaat boşunadır.

C. Katılımcıların Prosedürü Usulüne Uygun Gerçekleştirmesi

·        Kural: Bütün katılımcılar, prosedürün her aşamasını doğru, anlaşılır ve usulüne uygun biçimde icra etmelidir.

·        Örnekler:

o   Nikâh memuru sarhoş olmamalı, yasa maddelerini doğru okumalıdır.

o   Evlenecekler uygun anda "Evet" demelidir.

o   Bir vaadi anlaşılmaz derecede mırıldanmak vaadi geçersiz kılar.

o   Bir seçmen politikacıya vaatte bulunamaz (rol/durum uygunluğu da içerir).

D. Tarafların Prosedürün Tümünü Uygulaması

·        Kural: Taraflar, prosedürün tüm aşamalarında mevcut olmalı ve üzerlerine düşeni eksiksiz yerine getirmelidir.

·        Örnekler:

o   Nikâhta, evleneceklerin her ikisi de salonda olmalıdır.

o   Vaadin hangi konuda olduğunun belirtilmesi gerekir; belirtilmezse vaat boştur/geçersizdir.

E. Düşünce ve Duygu Gerekleri (Samimiyet)

·        Kural: Evlenenler, vaatte bulunanlar, vs., prosedürün gerektirdiği uygun düşünceleri ve duyguları taşımalıdır (içsel durum).

·        Örnekler:

o   Vaat edenin, sözünü yerine getirme konusunda samimi olması beklenir.

o   Evlenenlerin, evliliğin sonuçlarını (saygı, yardım vb.) kabul etmeleri beklenir.

·        Beklenen Davranışlar: Taraflar, prosedürden sonra da kendilerinden beklenen davranışları sergilemelidir (Evliler birbirini sevmeli, vaat eden sözünü tutmalı).

❌ 2. Başarısız Yaptırım Sözceleri (Mutsuzluk)

Başarılı olmak için gerekli koşulları kısmen veya tamamen yerine getirmeyen yaptırım sözceleri başarısızdır. Başarısız yaptırım sözceleri yanlış değil, sadece etkisizdir ve eylem gerçekleşmemiştir (yok hükmündedir).

Başarısızlıklar iki ana kategoriye ayrılır:

I. Prosedür ve Uylaşım İle İlgili Başarısızlıklar (Kötü Uygulanmış Prosedür)

Bu, koşullar (a), (b), (c), (d)'ye uymamaktan kaynaklanır ve eylem gerçekleşmemiştir (örneğin nikâh yok hükmündedir).

·        (a) ve (d) İhlali: Prosedürün yokluğu, yanlış veya haksız uygulanması (örneğin kölelikten azat etmeye çalışmak).

·        Yetkisizlik/Uygunsuzluk: Prosedürün yetkisiz kişi tarafından veya uygun olmayan koşullarda uygulanması (Örn: Yetkisiz kişinin gemiye isim vermesi, evlenme yasağı olanla evlenmek).

·        Boş Konuşma: Prosedürlerin yanlış uygulanmaya çalışılması ("Odun topla!" emrini reddetmek).

II. Samimiyet ve Davranış İle İlgili Başarısızlıklar (Suistimaller)

Bu, koşul (e)'ye uymamaktan kaynaklanır. Prosedür teknik olarak doğru uygulanmış olsa bile, içsel durum (samimiyet, niyet, duygu) eksiktir.

D. Suistimaller (Samimiyetsizlik ve Yalan)

Suistimalde prosedür teknik açıdan doğru uygulanır, ancak kişi buna hak etmediği halde ya da kötü bir amaçla başvurur. Bu, sahte parayla ödeme yapmaya benzetilir.

🚧 Başarısızlık Nedenlerinin Detaylı İncelemesi

Metin, başarısızlık nedenlerini üç ana başlıkta derinleştirir:

A. Prosedürlerle İlgili Olanlar (Kötü Uygulama)

·        Olmayan Prosedür: Kabul edilmiş bir kuralın/prosedürün uygulanmaya çalışılması (Örn: İstemeyen birini takıma seçmek; kaptanlık yetkisi olmayan birinin emir vermesi).

·        Yanlış Uygulama: Prosedürün uygun olmayan durumlarda uygulanması (Örn: At olduğunu bilmeden atı kurula tayin etmek; evlenme yasağı olanla evlenmek).

·        Anlık/Sonradan Anlaşılan Yanlışlık: Başlangıçta prosedür doğru görünse de, sonra yetkisizliğin ortaya çıkması (Örn: Sahte doktorun yazdığı reçetelerin geçersiz olması).

·        Doğru Uygulanan Prosedürün Sonuçlarına Uymama: Evlendikten sonra birlikte yaşamayı reddetmek (Burada samimiyet ve sonrası davranış eksikliği iç içedir).

·        Prosedürün Bilerek Çiğnenmesi: Yaptırım sırasında bir engelin ortaya çıkmasına rağmen prosedürün tamamlanması (Örn: Nikâh sırasında itiraz varken nikâhı kıymak).

B. Kişinin ve Koşulların Uygun Olmadığı Durumlar

·        Uygunsuz Koşullar: Sözcenin içerdiği koşulların gerçekçi veya uygun olmaması (Örn: "Suratına bir yumruk atmaya söz veriyorumà Saldırı vaat edilemez; "Bu çocuğa 2074 adını veriyorum" à  Adın biçimi/şekli uygunsuz).

C. Samimiyetsizlik

·        Konuşanın söylediği şeye inanmaması veya niyet etmemesi. Bu, yukarıdaki D şıkkındaki (Suistimaller) duygusal ve niyet eksikliklerini kapsar.

IV. Dilin Sınırları

Şimdi çokça tartışılan "dilin sınırları" problemine değinmek istiyorum. Dilimizin sınırları var mıdır? Soruyu metafizikçiler. mistikler, mantıkçılar çok tartışmıştır. Tartışmalar farklı nokta-lardan yapılsalar da ulaşılan sonuç aynıdır: Dille sınırsız öner meler ortaya koyabilsek de dille betimleyemediğimiz olgular durumlar, nitelikler ve varlıklar vardır. Bu nedenle dilimiz sınır-lıdır.

Tartışmalarla ilgili şu noktayı önemle vurgulayalım: Dil kimi filozoflar tarafından sınırlı görülmek dursun, bir logos olarak ev-renin sonsuz gücüdür ve yasasıdır. Ancak biz bu düşünceleri, bir kanıt gibi görmeyeceğiz. Asıl söylemek istediğimiz şey şudur: Di-lin sınırlı olduğu, dilin kendi yapısından doğan problem değildir; ontolojik tartışmalardan doğmuştur. Bazı filozoflar şu tezi sa-vundular: Nesneler dünyasının dışında veya üstünde bir varlık alanı vardır. Bu varlık alanı var olan her şeyin kaynağıdır; betim-sel ifadelerle ve mantıksal çıkarımlarla değil, doğrudan sezgiyle kavranır. Dilimizin yüklem ifadeleri, bu varlık alanını anlatamaz, çünkü dilimiz sadece bu nesneler dünyasında olup biteni betim-lemek için icat edilmiştir. Burada mantıksal çıkarımlar da geçerli değildir. Mantığın yasaları ancak dünyamıza uygulanabilir. Kı-saca söylersek burada, betim ve çıkarım yapılamaz anlamında mutlak bir sessizlik vardır. Teknik terimle söylersek ontolojik zorunluluk lengüistik sınırlılığın zorunlu nedenidir. Sonuç ola-rak, dilin sınırlı olması kaynak varlığın yani ilk nedenin sonsuz ve sınırsız olmasından doğan zorunlu bir sonuçtur. Bilindiği gibi bu tez, farklı terimlerle felsefede ve değişik kültürlerde savunul-muştur.

Bu tezin ve ontolojik değil de psikolojik durumlara dayanan bir başka versiyonu daha vardır. Bu sonuncu teze göre dilimiz duyumlamalarımızı ve duygularımızı anlatamaz. Bir şeyi du-yumladığımı söyleyebilirim, ama duyumladığım şeyin betimini yapamam. Örneğin, pembe bir rengi duyumlarım ve duyumladı-ğım rengin pembe olduğunu söyleyebilirim, ama pembeyi tıpkı bir eylemi betimlediğim gibi betimleyemem. Aynı şekilde üzül-mek, sevinmek, umut etmek, beklemek, korkmak vs. gibi duygu-lanımlarımız da vardır. Duygulanımlarımızın dille betimini ya-pamayız. Bunlar sadece yaşantılardır. Yaşantıların nasıl oldukla-rını betimleyen bir terminolojimiz yoktur. O nedenle dilimiz sı nırlıdır.

Bize göre dilin sınırları problemi kötü ortaya konmuştur. daha doğrusu gerçek bir sorun değildir. Bunu anlamak için gün-delik hayattan benzer bir sorunu, bir sistemin örneğin, organiz-mamızın sınırları sorununu düşünelim. Organizmamız biyolojik aktivitelerimizi gerçekleştirebilmemizi sağlayan mükemmel bir sistemdir. Bir sistemde ögeler bütünün fonksiyonunu yerine ge tirecek şekilde organize olmuşlardır. Sistemle ilgili problem fonksiyonlarının sınırı var mıdır? şeklinde ortaya konamaz. Sis-tem doğası gereği, varoluş amacını kusursuz gerçekleştirir. Sis-temde kusurlar ve arızalar ortaya çıkabilir. Ancak bunlar gideri-lebilir ve düzeltilebilir. Kusurlar ve arızalar sistemin yetersizliği sınırlılığı anlamına gelmez. Dil de bir sistemdir. Yukarıda değin-diğimiz gibi dil metafizik için veya duygulanımları ifade etmek için icat edilmemiştir. Dilin amacı, bildirim ve yaptırımdır. Bu amaç için icat edilmiştir. Dil dünyada olup biten bir olgu duru-munu bildirir veya dinleyene bir şey yaptırır. Dildeki problemler dilden değil kullananlardan kaynaklanır. Doğru kullanıldığında bildirimi başarılı şekilde gerçekleştirmeye izin verir. Bildirim-deki başarısızlık, konuşanın başarılı ifadelerin ölçütlerine uy-mazsa başarısızdır. Yaptırım ifadeleri için de aynı şey geçerlidir.

Kuşkusuz dille anlatamadığımız pek çok durum vardır. Örne-ğin; sevincimizi, üzüntümüzü, ağrımızı, endişemizi, heyecanı mızı dille anlatamayız. Bunlar psikolojik durumlarımızdır. Bura-dan hareketle şöyle sorabilir miyiz: Psikolojik durumlarımızı yani duygularımızı dille anlatamadığımıza göre, bu durum dilin sınırları olduğu anlamına gelmez mi? Bize göre bu soru doğru değildir, çünkü dil dediğimiz sistemin fonksiyonları arasında bunları betimleme yoktur. Psikolojik durumlar yaşantılardır ve iletilebilir içeriklere sahip değildir. Bu nedenle yaşantıların gra-meri, kişinin neyi yaşadığını birinci şahıs sözceyle ifade etmesi-dir. Konuşan kişi "üzülüyorum", "istiyorum" vs. diyebilir, ama bunların betimini yapamaz.

Sınır kavramı, her şeyden önce kapasite kavramına bağlıdır. Kapasite de daha üst kapasiteye oranla değerlendirilir. Örneğin, bir otomobilin hızı bir kapasite olsun. Bundan az veya çok hız yapabilen bir otomobil varsa o zaman iki otomobilin hız kapasi-telerini karşılaştırabiliriz. X otomobili, Y otomobilinden daha hızlıdır veya yavaştır diyebiliriz. Ancak tek bir otomobil varsa hızını karşılaştırabileceğimiz başka bir otomobil yoksa o zaman bu tek otomobilin kapasitesinin sınırlı olup olmadığını söyleye meyiz.

Dil için aynı şey geçerlidir. Gündelik dilimizde, bir dil başka örneğin, uzaylıların dili varsa ve uzaylıların dilinde psikolojik durumlarımızı betimleyebiliyorsa, o zaman "Bizim dilimiz uzay-lıların dillerine göre sınırlıdır." diyebiliriz. Ancak sadece dünya-mızdaki insanların dili vardır ve bu dilin sınırlı olup olmadığını karşılaştırabileceğimiz dil olmadığından dilimiz sınırlı mıdır? diye soramayız.

ÖZET

🗣️ IV. Dilin Sınırları Problemi Üzerine İnceleme

Metin, "dilin sınırları" problemine değinmekte ve bu sorunun kökenlerini ve geçerliliğini eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir.

Ana fikir, dilin sınırlılığının ontolojik/psikolojik tartışmalardan kaynaklandığı, ancak dilin kendi yapısından kaynaklanan gerçek bir sorun olmadığı yönündedir.

Dilin Sınırlı Olduğunu Savunan Görüşler

Dilin sınırlı olduğunu savunan geleneksel yaklaşımlar iki ana teze dayanır:

1. Ontolojik Sınırlılık Tezi

Bu tez, dilin sınırlılığının ontolojik bir zorunluluktan kaynaklandığını savunur.

·        Sav: Nesneler dünyasının dışında veya üstünde bir kaynak varlık alanı (İlk Neden) vardır. Bu alan, var olan her şeyin kaynağıdır.

·        Sınırlılık Nedeni: Dilimiz, sadece nesneler dünyasında olup biteni betimlemek için icat edilmiştir. Bu nedenle:

o   Dilimizin yüklem ifadeleri, bu kaynak varlığı anlatamaz.

o   Bu alanda mantıksal çıkarımlar geçerli değildir; mutlak bir sessizlik vardır.

·        Sonuç: Dilin sınırlı olması, kaynak varlığın sonsuz ve sınırsız olmasından doğan zorunlu bir sonuçtur.

2. Psikolojik Sınırlılık Tezi (Yaşantı Temelli)

Bu tez, dilin içsel yaşantılarımızı (duygular ve duyumlar) tam olarak betimleyememesi nedeniyle sınırlı olduğunu savunur.

·        Sav: Dilimiz duyumlamalarımızı ve duygulanımlarımızı (üzülmek, sevinmek, ağrı vb.) betimleyemez.

·        Sınırlılık Nedeni: Bu durumlar sadece yaşantılardır ve nasıl olduklarını betimleyen bir terminolojimiz yoktur.

o   Örneğin, pembe rengi duyumlayabilir ve "pembe" diyebiliriz, ancak rengi bir eylem gibi tam olarak betimleyemeyiz.

o   Kişi yalnızca "üzülüyorum" diyebilir (birinci şahıs sözce), ancak üzüntünün tam betimini yapamaz.

·        Sonuç: Psikolojik durumlar iletilebilir içeriklere sahip değildir, bu nedenle dil bu alanda yetersiz kalır.

Dilin Sınırları Probleminin Eleştirisi

Metnin yazarı, "dilin sınırları" probleminin kötü ortaya konmuş ve gerçek bir sorun olmadığını savunur.

1. Sistemsel Fonksiyon Analojisi

Dilin sınırlı olup olmadığını anlamak için, bir sistemin sınırları sorunuyla karşılaştırma yapılır:

·        Organizmanın Fonksiyonu: Organizma, biyolojik aktiviteleri gerçekleştirmek için tasarlanmış mükemmel bir sistemdir. Bir sistemin doğası gereği, varoluş amacını kusursuz gerçekleştirir. Sistemdeki arızalar, sistemin sınırlılığı anlamına gelmez.

·        Dilin Fonksiyonu: Dil de bir sistemdir. Dilin icat edilme amacı (fonksiyonu) bildirim ve yaptırımdır.

o   Dil, metafizik için veya duygulanımları betimlemek için icat edilmemiştir.???

o   Dilin asıl işlevleri olan bildirim ve yaptırımda ortaya çıkan problemler, dilden değil kullananlardan kaynaklanır.

o   Doğru kullanıldığında, dil bu iki amacı başarıyla gerçekleştirir.

2. Kapasite ve Karşılaştırma Sorunu

Sınır (limit) kavramının, kapasite kavramına bağlı olduğu ve kapasitenin de daha üst kapasiteye oranla değerlendirildiği öne sürülür.

·        Analoji: Tek bir otomobilin hız kapasitesinin sınırlı olup olmadığını, karşılaştırılabilecek başka bir otomobil yoksa söyleyemeyiz.

·        Dilin Durumu: Eğer dünyada sadece bizim dilimiz varsa ve bu dili karşılaştırabileceğimiz (örneğin psikolojik durumları betimleyebilen) uzaylıların dili gibi başka bir dil yoksa, "Bizim dilimiz sınırlıdır" diye soramayız/söyleyemeyiz.

Sonuç: Dilin işlevi, bir olgu durumunu bildirmek veya bir eylemi yaptırmaktır. Psikolojik durumların (yaşantıların) betimlenememesi, dil sisteminin tanımlı fonksiyonları arasında bu işlevin olmamasından kaynaklanır, dolayısıyla bu durum dilin sınırlılığı olarak görülmemelidir.

V. İfade Edilebilirlik İlkesi

Dil konusunda son olarak yeterliliği konusunu ele alalım. Yu-karıda söylediğimiz gibi dil filozoflarını başlatan filozoflar ve on-lar gibi düşünenler, şu tezi savunuyorlardı: Gündelik dil kapalı-dır ve belirsizdir. Betimsel sözcelerin analizine her zaman izin vermez. O nedenle felsefenin dili sembolik dil olmalıdır. Günde-lik dil filozofları ise bu tezin doğru olmadığını ve dilimize güve-nebileceğimizi kabul ettiler. Onlara göre iletişim ve bildirim sı-rasında ortaya çıkan belirsizlikten kullanıcı sorumludur. İfade edilebilirlik ilkesi şudur: Dil, maksadı her zaman en doğru bi-çimde ifade eder. Dili doğru kullanan, cümlesiyle kast ettiğini söylemiştir ve cümlenin anlamı bundan ne daha çoktur ne daha azdır. Dille söylemek istediğimiz her şeyi doğru ve kesin bi-çimde söyleyebiliriz. Her dil, kendimizi ifade edebilmek için gerekli kelimelere sözdizimsel yapılara yeterli ve gerekli ku-rallara sahiptir. Bir dilde örneğin, gelişmemiş bir toplumun dilinde bazı düşüncelerin ifade edilememesi veya ifade edile-bilirliğin sınırlı olması ifade edilebilirlik ilkesini yok etmez.

Bir cümle, konuşanın maksadını tamamlayacak şekilde baş-kasınca düzeltilemez, örneğin; "Bu ifadeyle gerçekte şunu de-mek istemiştir.", "Asıl maksadı budur." denemez. Muhatabın ko-nuşmayı tamamlayıcı tasarrufu doğru değildir. Ancak ifadenin anlaşılmadığı durumlarda, dinleyenler muhataptan ek açıklama İsteyebilirler. Konuşan ne demek istediğini daha açık ifade ede-bilir. Ancak muhataplar konuşanın sözlerini açıklayamazlar.

Örneğin, yarın geleceğini söyleyen biri, geleceğini söylemek İstemiştir. Bundan daha başka bir şey anlaşılmaz. Kuşkusuz söy lenmek istenen şeyin tam olarak söylenemediği yani söylediği mizden daha fazlasını söylemek istediğimiz durumlar da vardır. Böyle durumlarda sadece ek açıklama yapılabilir, amaç daha açık håle getirilebilir. Ancak kelimenin cümle yerine geçtiği durumlar da vardır. Ör neğin, "evet" cümle yerine geçebilir. Bu "evet" tek bir cümleyi de-ğil, pek çok cümleyi temsil edebilir ve bu bağlama göre değişir. Bir kişi bana "Bu akşam konferansa gelecek misin?" diye sorsa, ona "Evet." diye cevap verebilirim. Ama bu "evet", "Evet, hava gü zeldir. "deki veya "Evet, önemli olan, güldür."deki "evet"le aynı değildir. Buradaki "evet", "Evet, konferansa gideceğim." demek-tir. Öbür yandan "Yarın gelmeyi vaat ediyorum." Anlamında "Ya-rın geleceğim." de diyebilirim. Bu örneklerde "evet"i ve "yarın geleceğimi söylediğimde, bunlarla daha fazla şey anlatmak iste-rim. "Evet", "konferansa gideceğim." anlamındadır; "Yarın gele-ceğim." ise yarın gelmeyi vaat ediyorum" demektir. Muhatabı mın beni anlamadığını düşünürsem, söylediğimden daha fazla sını anlatmak istemem, sadece dediğim şeyin, demek istediğimle aynı şey olmasına özen gösteririm.

Ancak maksadımı her zaman açık ve anlaşılır şekilde ifade edemeyebilirim. Bunun nedeni ya düşüncemi ifade ettiğim dile (örneğin Fransızca'ya) hakim olamayışımdır veya konuştuğum dilde ihtiyaç duyduğum kelimenin veya kelimelerin bulunma-masıdır. Her şeye rağmen bu yetersizlikler ilke olarak aşılabilir.

"İfade edilebilirlik ilkesi" şiir gibi edebi türlere, coşkulara ve inançlara uygulanamaz. Öte yandan şunu da belirtmeliyiz: "İfade edilebilirlik ilkesi", doğru olarak söylenebilen her şeyin, başka-larınca tam olarak anlaşıldığını söylemez.

Bu ilke, iletişimde geçerli tek temel ilkedir. Söylemdeki belir-sizlikleri, imaları ve başarısızlıkları dışlar. Bu ilkeye göre her psikolojik durum (düşünce, inanç, istek,

niyet vs.) bir cümle aracılığıyla açıkça ve tam olarak ifade edile-bilir. Açıkça ifade edilmeyen hiçbir psikolojik durum yoktur. Psi-kolojik durumların şeffaflığından şu sonuç çıkar: Psikolojik du-rumların bilinmesi, bu durumları ifade eden sözcenin anlaşılma-sına indirgenebilir.

Bu ilkeden, insanları etkileyebilecek ifadeleri her zaman bul-mak mümkündür, sonucu çıkmaz. Öbür yandan bir kişi istediği şeyi anlatmayı başarsa bile dinleyen herkesin onu anladığını da söyleyemeyiz.

Bu ilkenin temelinde su vardır: Konuşan kişi maksadını her meler anlamlı olabilir hatta onun cümlesinden insanlar bir sey anlayabilir. Yine de konuşan kişi herkesin anladığından başka şeyler demek istemiş olabilir.

Cümlede iki anlam düzeyini ayırır:

1. Cümlenin gerçek anlamı,

2. Konuşanın kastettiği anlam.

Bir cümlenin anlamını, konuşan bir şey söylediğinde, onun kastettiği anlamdan ayırmalıdır çünkü konuşanın kastettiği an-lam, cümlenin gerçek anlamından çok farklı şekillerde uzaklaşa-bilir.

Dili konuşanlar söylediklerinde az veya çok farklı bir şeyi de-mek isteyebilirler. Bu nedenle ifade edilebilirlik ilkesi şunu ka-bul eder: Konuşanların demek istediklerini ifade etmemesi her zaman mümkündür.

Kişi sözünü söyledikten sonra, ne demek istediğine dair bir açıklama getirmek ihtiyacı ve isteği duyabilir, çünkü konuşma sırasında çeşitli nedenlerle meramını iyi anlatamamış olabilir ve diğer yandan konuşan anlatmak istediği şeyi anlatırken kullan-dığı dile dair bilgisini geliştirebilir; dile daha çok hâkim olabilir. Bu da "Söylenmiş olan daha iyi söylenebilir." şeklinde formüle edilebilir.

"Daha iyi ifade edebilme şunu içerir: Gündelik dilin standart sabit ve değişmez bir kullanım biçimi yoktur, çeşitli kullanım al-ternatiflerini içerir ve bu alternatifler, sadece özdeşlik ifadeleri değildir, meramı daha iyi ifade eden ve özellikle geliştirilmiş ifa-delerdir. Ancak bir ifade sonrakinden ne kadar uygun olursa ol-sun; bu, uylaşımsallığın sınırları içinde gerçekleşir yani önceki ifade gibi sonraki iyileştirilmiş ifade de uylaşımsal olmak zorun-dadır.

Ifade edilebilirlik ilkesi maksadın metaforik ifadelerle anla-tılmasına izin verir. Konuşmak, kurallar tarafından yönetilen bir davranış biçimini kabul etmektir. Bu durumun önemli sonucu sudur: Bildirim ve yaptırım ifadeleri iletişimin temelidir. Ancak letişim bildirimden ve yaptırımdan daha fazla bir şeydir. Bildi rim sadece onaylamayı, yaptırım ise yalnız sözcenin gücüne itaat etmeyi gerektirir. Yani ifade muhataptan beklenen yerine geldi-ğinde fonksiyonunu tamamlamıştır. Oysa iletişimde karşılıklık esastır. Konuşan muhatap ilişkisi rollerin tersine çevrilmesiyle değişir.

ÖZET

📢 V. İfade Edilebilirlik İlkesi

İfade Edilebilirlik İlkesi (Principle of Expressibility), gündelik dil felsefesini savunanların temel tezidir ve dilin, maksadı her zaman en doğru biçimde ifade etme yeteneğine sahip olduğunu ileri sürer.

Bu ilke, dilin yeterliliği konusunu ele alır ve dil felsefesindeki geleneksel "gündelik dil kapalı ve belirsizdir" tezine karşı çıkarak, dilimize güvenebileceğimizi savunur.

1. İlkenin Temel Savları ve Kapsamı

·        Temel İlke: Dil, konuşanın maksadını (niyetini) her zaman doğru ve kesin biçimde ifade eder.

o   Bir cümleyle kastedilen anlam, cümlenin anlamından ne daha çoktur ne daha azdır.

o   Her dil, kendini ifade edebilmek için gerekli kelimelere, sözdizimsel yapılara ve yeterli kurallara sahiptir.

o   Gelişmemiş bir dilde bazı düşüncelerin ifade edilememesi, ilkenin geçerliliğini ortadan kaldırmaz, çünkü bu yetersizlikler ilke olarak aşılabilir (yeni kelimeler eklenerek veya dile hakimiyet artırılarak).

·        Kullanıcı Sorumluluğu: İletişimdeki belirsizlik ve başarısızlıklar, dilin kendisinden değil, kullanıcının (konuşanın) sorumluluğundadır.

·        Psikolojik Durumların Şeffaflığı: Bu ilkeye göre, her psikolojik durum (düşünce, inanç, istek, niyet) bir cümle aracılığıyla açıkça ve tam olarak ifade edilebilir. Açıkça ifade edilmeyen hiçbir psikolojik durum yoktur.

·        Sınırlar: İlke; şiir gibi edebi türlere, coşkululara ve inançlara uygulanamaz.

2. İfade Edilebilirlik İlkesi ve Yorumlama

İlke, konuşmacının maksadının yorumlanması konusunda kesin bir sınırlama getirir:

·        Düzeltme ve Tamamlama Yasağı: Cümle, konuşanın maksadını tamamlayacak şekilde başkasınca düzeltilemez. Muhatabın "Bu ifadeyle gerçekte şunu demek istemiştir" gibi bir tasarrufu doğru değildir.

·        Ek Açıklama İzni: İfadenin anlaşılmadığı durumlarda, dinleyenler ek açıklama isteyebilir ve konuşan ne demek istediğini daha açık ifade edebilir. Ancak muhataplar, konuşanın sözlerini açıklayamazlar.

·        Cümle ve Anlam Düzeyleri: Bir ifadede iki anlam düzeyi ayırt edilmelidir:

1.      Cümlenin Gerçek Anlamı: Dilin uylaşımsal yapısından gelen anlam.

2.      Konuşanın Kastettiği Anlam (Maksat): Konuşanın niyet ettiği anlam.

Önemli Ayrım: Konuşanın kastettiği anlam, cümlenin gerçek anlamından farklılaşabilir. İfade edilebilirlik ilkesi, konuşanların demek istediklerini tam olarak ifade etmemelerinin her zaman mümkün olduğunu kabul eder.

3. İfadeyi İyileştirme ve Geliştirme

İlke, ifade eksikliklerinin giderilebileceği mekanizmaları kabul eder:

·        Daha İyi Söyleyebilme: Kişi, meramını tam anlatamadığını fark ettiğinde açıklama getirme ihtiyacı duyabilir. Bu durum, "Söylenmiş olan daha iyi söylenebilir" şeklinde formüle edilir.

·        Geliştirilmiş İfadeler: Gündelik dilin sabit bir kullanımı yoktur. Çeşitli kullanım alternatifleri mevcuttur. Daha iyi ifade etme, meramı daha iyi açıklayan ve geliştirilmiş ifadeleri içerir.

·        Uylaşım Sınırı: İfadenin ne kadar uygun olursa olsun, uylaşımsallığın sınırları içinde gerçekleşmek zorundadır.

4. İletişim ve Temel Edimler

İfade edilebilirlik ilkesi, iletişimde geçerli tek temel ilkedir ve aşağıdaki sonucu doğurur:

·        Bildirim ve Yaptırım Temeldir: Konuşmak, kurallar tarafından yönetilen bir davranış biçimini kabul etmektir. Bu durumun önemli sonucu, bildirim ve yaptırım ifadelerinin iletişimin temeli olmasıdır.

·        İletişim > Bildirim + Yaptırım:

o   Bildirim sadece onaylamayı gerektirir.

o   Yaptırım sadece sözcenin gücüne itaat etmeyi gerektirir.

o   İletişim ise bu temel edimlerden daha fazlasıdır ve karşılıklılık esastır (Konuşan-muhatap ilişkisi rollerin tersine çevrilmesiyle değişir).

Bu ilke, iletişimde tüm belirsizlikleri, imaları ve başarısızlıkları dışlar ve dilin kusursuz bir araç olarak, niyet edilen her şeyi aktarmaya muktedir olduğunu varsayar.