Hegel’in kendisi bile o n u tek bir insanın anladığını
varsaymıştır.
D u blin ’deki Trinity K oleji’nin felsefe fakültesi,
yirminci yüzyılın başlarından beri bir Hegel-merkezi kon u m u n d ad ır.
Hegel’in doğduğu yıl, 1770’de, kırk beş yaşında olan Kant,
Königsberg Üniversitesi’nde ilk dersini vermektedir.
Aynı yıl Hölderlin ve Wordsworth de dünyaya gelir.
Şairane cezbenin, sağlam sistematiğin, nesnellik ve öznellik
iftiralarının tohumları ortaya atılmaktadır.
Bu değişimler kendini politikada Fransız İhtilâli’yle,
kültürde de romantizmle göstermekte olup aynı sıralarda gelişen Sanayi
Devrimi de bütün kıtanın çehresini değiştirmektedir.
Hegel’in ölümünden birkaç yıl sonra ise Marx, 20.
Yüzyıl’ın çehresini yaratacak olan, başka bir değişimi hazırlar.
Hegel bu olaylarda önemli bir rol oynamıştır.
Henüz öğrenciyken Fransız İlıtilâli’ni selâmlamış, yaşlı bir
adamken diyalektik yöntemi marifetiyle çark ederek Prusya devletinin borusunu
öttürmesi mümkün olmuştur.
Hegel diyalektik yöntemi sayesinde insanlığın en devasa felsefi sistemini kurmuştur; yani güçlü devleti göğe yükseltecek bir
gücü.
Ama Hegel’in yöntemi, çalışkan taraftarlarından Marx’in
elinde, Fransız İhtilâli’nden beri en büyük toplumsal devrim olarak tekrar
biçimlenir.
Diyalektik, sistem işlemesi gerektiği gibi işlemiştir.
Hegel büyük bir
olasılıkla, bunun tam tersini düşünmüş olsa bile.
“Oysa, yalın saçmalık yutturma ve o güne değin sadece
tımarhanelerde işitilebilecek cinsten olan deli saçması, kuduruk sözlerin
kâğıda çiziştirilmesi yönünde yapılabilecek küstahlıklar, ennihayet
Hegel’de zuhur etmiş, böylelikle o, eşine rastlanmamış hoyrat ve belirsiz
bir yalanla oyalama olayına öyle büyük bir başarıyla alet olmuştur ki,
bütün bu safsatadan sonraki kuşaklar harikulâde etkilenmiş, hâttâ Alman Niai
serisinde onun için bir abide dahi dikmişlerdir.” diye yazar Hegel’in Berlin
Üniversitesi’ndeki meslektaşı Schopenhauer.
Schopenhauer’in yorumu sizde hiçbir hüküm uyandırmamalı,
aksine sizin için sadece bir ikaz olmalıdır.
Çünkü Hegel ile, felsefe aşırı ciddi bir mesele olur,
öyle ki, bütün neşemizi hemen terketmemiz bizim için en iyi yol olacaktır.
Viktoryen Bathdardan birinde eğlenen banyo müşterilerini
cehennem ateşiyle tehdit eden sert bir amatör vaizin de dediği gibi: “Gülenlerin
olduğu yere, kurtuluş çok geç gelir.”
Hegel’le felsefe gerçekten olağanüstü ağırlaşmıştır, çünkü onun
felsefesi en yüksek konsantrasyonu gerektirir.
Schopenhauer ise ustura keskinliğindeki zekâsına
rağmen Hegel’in felsefesini, anlaşılan hafife almıştır.
Diğer yandan bizzat Hegel bile kendisini sadece bir tek
insanın anladığını, onun da yanlış anladığını belirtmiştir.
Bazı eleştirmenler Hegel’in bu noktada abarttığını
düşünüyorlar -onu anlayan bir Allah’ın kulu gerçekten var mıydı acaba?
Georg Wilhelm Friedrich Hegel 27 Ağustos 1770’de
Stuttgart’ta memur kökenli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir.
Babası Württemberg mâliyesinde çalışıyordu.
Aynı zamanda gerçek kültürlülüğün temel faziletine ait ağırbaşlı
çekingenliği de bunun bir kanıtıdır.
Gençliğinde birçok farklı konuda kitapları, gazeteleri,
araştırmaları yutarcasına okumuştur.
En genç yıllarında bile sistemli hamlelere önem vermiş ve
alfabetik sırayla kaydettiği derslerini temiz özetlerle pekiştirmiştir.
Hegel on altı yaşının baharında Tubingen
Üniversilesi’nin teoloji seminerinde yüksek öğrenimine başlar.
Bütün şartlar onun birinci sınıf bir memur olacağı
yönünde gelişirken, anne ve babası onun kilise hizmetinde bulunmasını
kararlaştırırlar.
Hegel’in eğilimi ne kadar teolojiden yana olsa da, eğitimine
başlayınca, kendisinde felsefeye karşı derin bir ilgi uyanır.
Tübingen’de çok önemli iki çağdaşıyla tanışır: Biri Yunan
kültürünün tutkulu bir hayranı olan ve ileride Alman şiirinin en büyüklerinden
birisi olacak Hölderlin ve diğeri ise 19. Yüzyıl’da aydınlanma
hareketiyle düşüncenin darlaşmasına karşı gelişen tepkinin öncüsü olma özelliği
taşıyan romantik doğa felsefesiyle Schelling.
Böyle bir ortamda Hegel romantik devrime hızla uyum
sağlamıştır.
Fransa’da ihtilâl başlayınca, o ve Schelling bir sabah
alacakaranlıkta pazar yerine bir “Özgürlük Ağacı” dikerler.
Hegel özellikle eski yunanlıların kültürüne ve
Kant’in yeni felsefesine ilgi duyar; bu konularda bulabildiği her şeyi
okuyup yutuyordu.
Üniversitedeki arkadaşları arasında “ihtiyar” olarak
tanınırdı.
Bu, büyük bir olasılıkla sönük kişiliği ve öğrenme hırsı
yüzündendi.
Hegel 1793’te öğrenimini bitirince, kilise kariyerine
başlamayı düşünmez bile.
O, akademik öğretim görevlisi olup, üniversitede ders vermek
arzusundaydı.
Ancak işin garip
tarafı üniversiteyi orta derecede bir başarıyla bitirmiştir.
Üniversitenin dahili makamları sanki ileriyi görüyorlarmış
gibi, onun felsefede işe yaramayacağı yolunda bir ibare düşmüşlerdir
diplomasına.
Hegel gerçekten de birçok dahi ve sayısız sıradan tuhaf
adamda da olduğu gibi -kendi seminer konuları hariç- felsefede olduğu kadar
diğer eğitim konularında da kendini kitaplardan geliştirmişti.
Hegel, üzerinde çok çalıştığı araştırmalarını bırakmak
istemediğinden geçimini evlerde özel ders vererek sağlamaya başlar.
Üç seneliğine İsviçre’ye, Bern’e gider. Orada sık sık
kütüphaneye uğrar; üstelik çok da yalnızdır burada.
Kant’ın etkisi altında, içlerinde, Hristiyanlığın nasıl
otoriter bir dine dönüştüğü sorusuna yanıt aradığı, din üzerine makaleler
yazar.
“Das Leben Jesu ” (İsa’nın Yaşamı) başlıklı bir çalışmasını
da kaleme alır. Burada İsa’yı neredeyse tarihi bir şahsiyet olarak yorumlar.
(Bu çalışması hiçbir zaman yayınlanmamıştır; nitekim Hegel daha ileride bunu
imha edecektir.)
1796’da arkadaşı Hölderlin, o dönemde yaşadığı Frankfurt’ta,
Hegel’e özel bir öğretmenlik görevi bulmayı başarır.
Hegel, Frankfurt’a geldiğinde çılgınlık derecesinde, bir
bankacının karısına aşık olmuş bir Hölderlin ile karşılaşır.
Hölderlin onu Eski Yunanistan’ın reenkarnasyonu
olarak görmektedir.
Bu arada Hegel tekrar kendisiyle başbaşa kalır.
Artan melankolisinden kurtulmak için daha da yoğun
çalışmaya başlar.
Yaşadığı bu duruma rağmen, yine de bulabildiği boş
zamanlarında akıcı olmayan ölçülerde korkunç, bunalımlı şiirler yazar.
(Hegel’in kabiliyeti her zaman nesir nezdinde kalmıştır.)
Yalnız geçirdiği bu yıllar Hegel’e bir çeşit mistik
vizyon kazandırır; Kozmos’un tanrısal birliğini kavrayıştır bu.
Her son bulan ayrılık illüzyondur, her şey ortada
birleşir ve bunların hepsi nihai gerçektir.
Hegel o sıralarda Spinoza okuyordu ve büyük olasılıkla bu panteizm
ondan kaynağını alır.
Her ahvalde Hegel, hayatının geri kalan kısmını, vizyonunu
dile getirmek ve entellektüel bir temele dayandırmaya çalışmakla
geçirecektir.
Yavaş yavaş onu derinden etkileyen Kant’tan sıyrılmaya
başlar ve kendine ait kapsamlı bir metafiziksel sistematik oluşturur. (Yine de
burada Kant’tan belirgin izler kalmıştır.)
1799’da Hegel’in babası ölür, oğluna yaklaşık bin beşyüz
taler bırakır.
Bu miras Hegel’e mütevazi bir geçim sağlar.
Arkadaşı Schelling’e, içinde “ucuz yiyecekler”, büyük bir
kütüphane ve “iyi bira” bulunabilecek bir şehir tavsiye edip edemeyeceğini
sorar.
Schelling o sıralarda Jena Üniversitesinin
yıldız-profesörüydü.
Schelling, Hegel’e, Jena’ya taşınmasını önerir (Filozofların
iyi biradan anlamaması gerçekten çok tuhaf.)
Zira Jena’da parasını ödemek zorunda kaldığım arpa suyu,
Alman birasının özelliklerine kesinlikle sahip değildi.
Bu aksiliği yaşadıktan sonra, biranın tarifinin oradaki bir
bakımyurdundan kaynaklandığı söylendi bana.)
Hegel, 1801’de kadrosuz doçent olduğu Jena’ya yerleşir.
Bu da ödemelerinin, derslerine katılan öğrencilerin sayısına
göre yapılması anlamına geliyordu.
Hegel’in maddi açıdan bağımsız olması, gerçekten bir
şanstır: Başlangıçta sadece dört öğrenci derslerine katılıyordu. (Edebi
tarzı tüyler ürpertici, ancak sunuş tarzı mükemmel olan büyük metafizik
öncüsü Kant’ın aksine Hegel tutarlı hareket etmeyi tercih ediyordu.
Yazıda olduğu kadar sözelde de çekinilen biriydi.)
18. Yüzyıl’ın sonlarına değin, Almanya’da, Jena’dakinden
daha hareketli bir üniversite yoktu.
Schiller arasıra tarih dersleri vermekteydi, Schlegel
kardeşler ve şair Novalis burada romantik Alman okulunu kurmuşlardı ve
büyük idealist Fichte en yeni Post-Kantçı felsefeyi öğretmekteydi.
Bizzat düzyazı bedene kavuşup burada ders vermeye
başladığında bu şairane dahiler oradan çoktan ayrılmışlardı, ama onların
yerinde yirmi sekiz yaşındaki Schelling, öğrencilerini doğa
felsefesinin romantik coşkusuyla ilhamlanmaktaydı.
Bu Hegel’in duygusal kavrama yetisini aşmaktaydı, bu
nedenle kısa zamanda Schelling ile arası açılmıştır.
Hegel’in dinleyicilerinin sayısı dramatik biçimde yüzde
ikiyüzlük oranda on bir öğrenciye yükselir, ama o hâlâ para sıkıntısı
çekmektedir.
En kolay yolu uygulamamak için metanetle direnir.
Dürüstlüğü, bir kirpinin dikenleri gibi karakterine ait bir
şeydi.
Bir an olsun derslerini ilginç kılmayı veya en azından daha
anlaşılır hale getirmeyi denemiyordu bile.
Artık büyük sistemini formülleştirmeye hazırdı.
Ve anlaşılan odur ki, bunu öğrencilerinin sırtından yavaşça
tamamlamaya çalışmıştır.
Daha ileride üniversiteli hayranlarından biri Hegel’in ders
anlatışını şu sözlerle aktarır: “Başlarken duraklar, tasarlamaya devam eder,
bir kez daha başlamayı dener, tekrar duraksar, konuşur ve başlamasıyla
düşüncelerine dalar; isabetli kelime yine eksik gibidir ve o en uygun
bulduğunu ortaya atar...
Sonunda cümlenin en kesin anlamı belirmiştir ve hararetle
devam edeceği umulur.
Boşunadır. Düşüncesi, ileri gitmektense, geriler, benzer
kelimelerle yine aynı nokta üstünde dönmeye başlar.
Azalan dikkat havada dolaşarak ortaya yayılır ve dakikalar
sonra aniden, vermekte olduğu derse korku içinde geri döner; ceza olarak da
kendini bütün bağlantılardan kopmuş bulur.”
Hegel’e nasıl yardımcı olunabilirdi? Sonunda birisi çare
olarak yakınlardaki Weimar sarayında özel elçilik danışmanlığı yapan ve devlet
makamlarında etkisi olan Goethe’ye başvurur.
Hegel olağanüstü profösörlüğe atanır ve (post-factum, birkaç
kişinin görüşüne göre) yüz talerlik bir ücret almaya başlar.
Böylece en büyük felsefi çalışması Phénoménologie des
Geistes’i (Tinin Görüngübilimi) ilerletme fırsatını elde eder.
Buna rağmen Hegel’in görüngüsel çalışmaları sadece tinle
sınırlı değildi, çünkü tam o sıralarda bir de gayrimeşru oğlu dünyaya
gelir.
Bu gerçek, biyografilerinde, nesirlerinin berraklığının
değerli taşı gibi nadiren parlar ve söner.
Kısa bir parıltı, sonra bir sis bulutu arasında yine gözden
kaybolur.
Napolyon o dönemde, hakimiyetini bütün Avrupa’ya yaymakla
meşguldü.
Hegel, Prusya bürokrasisini hakir görüyordu ve kalbi
Napolyon için çarpıyordu.
Bunun, gençliğindeki devrimci gayretinin
kalıntılarıyla bir parça olsun ilgisi yoktu –
Hegel daha çok kendi, sistemiyle ahenk içinde bulunacak
tarihi bir sürecin tanığı olacağını hissediyordu.
“İmparatoru - bu dünya ruhunuşehri, keşfe giderken at
üstünde gördüm...”
Ertesi gün fransız askerleri Hegel’in oturduğu sokağa
dadanıp yağmalamaya başlarlar; filozof paltosunun cebine (çok bol bir palto
olmalı) gizlediği Phénoménologie des Geistes’in elyazmasıyla çok yakınındaki
profesörlerden birinin evine sığınır.
Fransız ve Alman birlikleri şehirde çarpışırken Hegel
de bu adamın evinde en önemli eserinin son cümlelerini yazar.
Anlatılanlara göre Hegel askerlerin şehire geri döndüğünü
duyunca çalışmasına ara verir ve pencereden sarkıp, sorar: “Kim kazandı?”
Fransızlar yenmiştir ve Hegel mutluluktan uçar.
Dünya ruhu, bu ruhsuz dünyada ilerleyişini
sürdürmektedir.
Üniversite, yenilgiden sonra kapılarını kapamak zorunda
kalır ve Hegel de yeniden para sıkıntısı çekmeye başlar, zira çok az sabit
ücret alıyordur.
Bir sonraki yıl
Phénoménologie des Geistes yayınlanır.
Bu eser genel olarak Hegel’in şaheseri ve en karmaşık
kitabı olarak değerlendirilir.
Kant almanca felsefi bir metnin asgari uzunluğunu sekiz yüz
sayfaya çıkarmıştı.
Bu noktada Hegel büyük öncüsünden hiç de geri kalmaz.
Tersine düzyazı tarzıyla onu aşmıştır bile.
Kasıtlı olarak açık, kolay bir cümlesini örnek babında
seçtim. Kararı yine de siz verin:
“Bu doğal süreçte felsefenin içinde hazır bulunan, önceden
konmuş kavram, gerçek olana gidecek, dolayısıyla alet olarak, gerekli olan
tanınabilirliği anlaşılacak, yahut vasıta olarak mutlak olan ele geçirilerek
görülecek, tanınacaktır.”
Cümle kendi başına ele alındığında belki gülünç ama birkaç
yüz sayfadan sonra artık insanda gülecek hal kalmıyor.
Eserin tamamının bu netlikte olduğunu sakın düşünmeyiniz.
Hegel yavaşça (çok yavaş), mutlak bilginin tasvir
edildiği bir ilâhlaştırmaya varır.
Normal bir insan olarak yarım düzine satırdan oluşmuş bir
metnin kesinkes bir şey söyleyememesini tahmin bile edemeyiz.
(Deneyin lütfen!) Ama bu arada Hegel kendini iyice kaptırır
ve sayfalarca yazar: “Demek ki nesne, dolaysız bilinci belirten dolaysız bir
varlığın veya bir şeyin parçasıdır; düşünceyi belirten, diğer olan varlığın
parçası, ilişkisi veya diğeri için var olmak ve kendisi için olmak, kesinlik,
gerçek kabul etme özlüğü veya mutlağını belirtmedir.”
Hegel felsefeye almanca öğretmeye çalıştığını iddia
etmiştir.
Bunu becerdiği konusunda ise herkes görüş birliğinde.
Mesela ben Britanya Adası’nın bir sakini olarak, alman
dilini Hölderlin ve Rilke’nin dilini- böyle bir hakarete karşı korumaya
niyetliyim.
Hegel felsefeye bir şeyler öğretmeye kalkışmadan önce, kendine
almanca öğretmiş olsaydı herhalde daha isabetli olurdu.
Peki, bütün bunlar ne anlama geliyor?
Hiçbir dilde hiçbir şey söylemeden sekizyüz-sayfalık-eser
yazılamaz (ne denli uğraşılırsa uğraşılsın).
Bu kanıyı paylaşan o kadar çok alim, Hegel’in nesir batağına
saplanıp kalmıştır ki, bazıları bunun içinden Marxist olarak çıkmış, bazıları
varoluşçu olarak ve bazılarıysa gün ışığına bir daha çıkamamıştır bile
(Hegelciler).
Sonuçta felsefesini özetlemek için, Hegel on kitaplık bir
dizi yazmıştır.
Hegel’in düşüncelerini yoğunlaştırmak için yapılan her
deneme, dinozor kuyruğunun sonundaki bir kemikten, çağlar önce yaşamış dev bir
hayvanın türüne karar vermeye benziyor.
Hegel’in sistemi mutlak olan her şeyi ihtiva eder bu yüzden
de her noktada bir hata ihtimali vardır.
Bütün sistem, Hegel’in kendine has usulü üstüne müteşekkil
-meşhur cedel/diyalektik usulüdür bu.
Burada öyle bir “tez”den yola çıkılır ki, bu kaçınılmaz
biçimde yersiz ve kusurlu olarak kavranır.
Böylece bu tez, kendi “antitez”lerini ortaya koyar.
Bunlar da eksik olarak değerlendirilir ve bu iki aykırılık
da “sentez” olarak birbirine kaynar.
Sentez ise tez ve antitezde, mantıklı olan her
şeyi içerir ve bunlar böylece başka bir tez oluşturur.
Süreç bir dizi üçlü takım ile tekrarlanır, yükselir,
yükselir, bununla daha çok zekavî bir hal alır ve tinsel bölgelerde
yükselmeye devam eder.
Bu sistem, zirve noktası fikir (mutlak olan, her
şeyi içeren) olan bir piramidi andırır.
Bu çeşit diyalektiğe bir örnek:
Tez: Mimari
Antitez: Romantik dönem sanatı
Sentez: Klasik dönem heykeltraşlığı
Merdivenin daha yükseklerinde, rasyonel alanda da şu var:
Tez: Varoluş
Antitez: Tasarım
Sentez: Öz
Bu sistemin şaşırtıcı, derin düşünceler çeşitliliği ortaya
koyduğu inkar olunamaz.
Ama bunlar genelde şiirsel düzlemde kalıyor.
Gerçekte sistemin bütünü, harika güzellikte şairane bir
fikir.
Kelebek burada demirci çekiciyle bir yere mıhlanıyor.
Piramidin alt sıralarındaki birçok fikirler sadece yanlış değil (tez: Yahudi
dini; Antitez: Roma dini; Sentez: Yunan dini),
aksine (Tez: Hava; Antitez: Toprak; Sentez: Ateş ve su)
hiçbir şey ifade etmiyor.
Hegel’in iddialarına rağmen, sistemi, (mantıksal anlamda) gerekli,
ama gerçekte geniş ölçüde keyfîdir.
Meselâ mantığı, hiçbir şekilde disiplinli bir Spinoza’ya
uymuyor.
Ve göreceğiz ki, tarih gibi somut alanlar söz konusu
olduğunda, onun sistemi oldukça mide bulandırıcı birtakım fikirlere götürür
bizi. (Ulusal bir komutanın dünya ruhunu temsil edeceği görüşü belki Napolyon
Dönemi’nde şairane bir özür ya da özenme olarak kabul edilebilir, ancak 20.
Yüzyıl’ın getirdiği deneyimlerin ışığında bu düşünce tarzı artık günümüzde
kesinlikle kabul edilemez.)
Kalın eserinin yayınlanmasına rağmen Hegel hâlâ meteliğe
kurşun atmaktaydı.
Otuz sekiz yaşındayken Hegel, Nürnberg’deki bir lisenin
müdürlük görevini üstlenir.
Bu görevde sekiz sene kalır.
Bu iş ona felsefî çalışmalarını yürütmek için ihtiyacı olan bütün
boş zamanı sağlar.
Bu arada Hegel uzun süredir devrimci özgürlük tezlerinden
uzak kalmıştı; hararetle bunlara karşı antitezler ortaya koymaya koyulur.
O, okul idarecilerinin en mükemmeliydi!
Gelmiş geçmiş en ideal eğitim metodu, ona göre, gençlerin
kişisel düşüncelerini, görüşlerini ve tasarımlarını kökünden kazımaktır.
Mesleklerine hiçbir ilgi duymayan veya rehavet içindeki
bütün eğitimciler gibi o da okulu sert bir idareyle yönetmeye başlar.
Okul müdürü bay Hegel’i çalışma odasında rahatsız mı
ettiniz, o takdirde bu önemli meselenin haksızlıkla sonuçlanması kaçınılmazdır.
Bir öğrencinin anlattığına göre, o ve bir sınıf arkadaşı,
öğrenci şikayetlerini bildirmek üzere Hegel’e gönderilir.
Delikanlı, o gün merdivenlerden geriye nasıl olup da
inebildiklerine, hayatının ileriki dönemlerinde bir türlü akıl sır erdirememiş.
Bir süre sonra bir şaşırtıcı antitez daha oluşur
kendiliğinden.
Hegel aşıktır.
Bunu tasarlayabilmek, Hegel’in, mutlak olanın diyalektik
tasarımını anlamak kadar zordur.
O sıralarda kırk yaşında ve iliklerine kadar bekârdı (ufacık
hatasını görmezden gelirsek 😊 ).
Sıkı çalışma yılları diyetini almıştı ondan.
Somurtkan suratı vakitsiz yaşlanmış, şakaklarının üzerindeki
saçlar dökülmüş, artık portresinin tamamı kararsız bir bakış sezgisi
vermektedir.
Kısa boylu, kambur, toplum içinde sıkılgan ve kabaydı.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel en ateşli taraftarlarının
gözünde bile bir karizma uyandırmamış olmalı.
Aşık olduğu kızın adı Marie von Tucher’di ve saygıdeğer bir
Nümberg’li aileden geliyordu; yaşı henüz on sekizdi.
O zamanlar tanınmış, çok başarılı bir yazar olan Jean Paul
ile arkadaştı ve “his”, samimi jestler gibi romantik şeylere inanmaktaydı.
Hegel onun için, içlerinde titizlikle sevginin diyalektik
tabiatını çözümlediği, akıcı olmayan şiirler yazar.
Randevularında bir araya geldiklerinde bile Hegel “müdür
bey” olarak kalır; gerçeklerden uzak, çoğu kez hoş olmayan tonda, sevgilisinin
aykırı fikirleri üzerinde konuşurdu.
Daha sonra ise mektuplarında ondan özür dilemeye çalışır:
“Açıklamalarının biçiminden ve bana karşı olan hoşgöründen dolayı unutma ki,
vecizeler dile getirdiğimde, onların yöneldiği bireyler -ki burada sözkonusu
olan sensin- gerçektir ve dahi buradaki tutumumun, yöntemimin, genel olarak ele
alındıklarında, kararlı ve geniş kapsamlı sonuçları vardır, yani
alabildiğine ciddi olarak ortaya çıkarlar; öyle ki sen bunları düşünmezsin,
-hâttâ bütün bunlar senin için yoktur bile denebilir.”
Genç kız o yaşta pazar yerine bir özgürlük ağacı dikmiş
olsaydı, acaba Hegel ne derdi diye insan kendi kendine soruyor ister istemez.
Ama işin gerçek tarafı Marie, somurtkan aşığının sevgisine
karşılık vermiştir.
Nitekim 1811 ’de evlenirler ve görünüşte evlilikleri
de mutlu geçmiştir.
Çiftin iki oğlu dünyaya gelir.
Kari ve Immanuel.
Hegel’in Jena’daki gayrimeşru oğlunun da gelişiyle aile
genişler (onun davranışları uzun zamandır babasının prensiplerini içten içe
kemirmiştir).
Bu sıralarda Hegel, ikinci büyük eserini kaleme alır,
Wissenschaft der Logik (Mantık Bilimi).
Bu kalın eserin başlığında ortaya atılan temalar, sadece
başlangıçta, o da sathî/üstünkörü değerlendiriliyor.
Bir kere her şeyden önce Hegel, mantık kelimesi altında
metafiziği anlamaktadır.
Hegel’in sisteminin sık sık mantıkî olarak tanımlanmasının
bir nedeni de budur.
Diyalektik metodunun mantıksal olarak kabul edilmesi
durumunda yapısı, bütünlüğü ve gerekçelendirilmesindeki ustalık
ve disiplin açısından sistemi eşsizdir.
Mantık hakkında daha farklı görüşlerimiz varsa, o takdirde
bütün bunları da koskocaman bir sislendirme hareketi olarak görmemiz yolunda da
bir meyil vardır.
Hegel, Wissenschaft der Logik’te sadece mantığı incelemez,
mantıklı gerekçelendirmelerimizde yararlandığımız taslaklarla da uğraşır.
Kant’ın kategorileri gibi (özne, nicelik, ilinti, vb.)
mesela.
Hegel’de ilinti ilk sırada gelir, en evrensel ilinti de ona
göre tezattır.
Böylece tez, antitez ve sentez sıralamasıyla diyalektik
süreç başlar.
Hegel için en son gerçek düşüncedir ve diyalektik
metod düşünme sürecini saptadığına göre, gerçeği de saptamaktadır.
Herşey diyalektik metodun altında gelişir.
Wissenschaft dev Logik’te, Kant ve Hegel arasındaki temel
fark ortaya çıkar.
Kant, orijinal bir bilimadamı ve harika bir mantıkçı olduğu
için, bilim ve mantık üzerine bir kitap yazabilmişti.
Oysa Hegel’in çıkışı tarihe dayalıydı.
Onun için önemli olan sadece cümlenin yapısı değil,
tarihte gelişen olayların uzun süre sonundaki neticeleriydi.
O, dünyayı kendi bütünlüğünde, tarihi perspektifi içinde
görüyordu.
Kant bir bilim adamı mevkisindedir ve onun
görüşü bugün bile moderndir.
Ne var ki tarih, bilimin genişlemeciliğinin son kertesine
ulaşmaktadır anlaşıldığı kadarıyla.
Bu nedenle günün birinde Hegel’in dünyayı ansiklopedik
düzeydeki kavrayışı, yakın bir zamanda pekâlâ gündeme gelebilir.
Wissenschaft der Logik, Hegel’e ün kazandırır.
Daha ilk bölümün neşredilmesiyle Heidelberg ve Berlin
üniversiteleri ona birer kürsü önerir.
O, Heidelberg Üniversitesi’ni tercih eder.
1816’da oraya yerleşir. Hegel bu üniversitenin uzun
geçmişinin en meşhur filozofudur.
Neckar ırmağının öbür tarafındaki tepelerde, eski şehrin
karşısında, bir Filozoflar Yolu vardır.
Şarap bahçelerinin arasındaki yokuştan tırmanılırsa oraya
ulaşılabilirdi.
Buradan, Neckar’ın üstündeki eski köprü ve öbür taraftaki
şatonun ayakları dibinde bulunan yüzlerce yıllık üniversite görülür.
Yıllar önce birisinden, Filozoflar Yolu’nun Hegel’den ötürü
böyle adlandırıldığını duymuştum ama bu arada başkası da bunun doğru
olamayacağını öne sürdü, çünkü Hegel gezip dolaşmaktan nefret edermiş.
Hegel, Heidelberg’e varışından bir yıl sonra, öğrencileri
için tamamladığı derse yardımcı olacak, hazırlayıcı nitelikteki Enzyklopädie
der Philosophischen Wissenschaften’ ı (Felsefe Bilimleri Ansiklopedisi)
yayınlatır.
Bu kitap, onun bütün felsefesinin bir özetini içerir,
terminolojisine aracılık eder ve tek başına sözcüklerin eksantrik kullanımını
gösterir.
Onda zarar gören salt mantık kavramı değildi; çetrefilli
diline giremeyen birisi için dersleri giderek anlaşılamaz bir hale bürünür.
1818’de Hegel, Heidelberg kararının antitezi yönünde karar
alır ve Berlin’den gelen daveti kabul edip burada Fichte’nin ölümüyle
boşalan felsefe kürsüsünü üstlenir.
Napolyon mağlup olmuş, Prusya yeniden güçlü Alman devleti
olmuştur.
Prusya en ezici muhafazakâr devrinin başlangıcındadır ve
Berlin başkenttir.
Hegel, Berlin’de toplam on üç yıl kalacaktır.
Dersleri adeta müessis hale gelir ve yüzlerce öğrenciyi
çeker.
Hegelcilik salgın halinde bütün Alman üniversitelerine
yayılmaya başlar.
O zamanlar Prusya’da düşünceyi özgürce ifade etme ve her
türlü politik bağımsızlık yasaktı.
Öğrencilerin entellektüel enerjilerini, kültürlü
vatandaşların da kendilerini başka alanlara yöneltmeleri gerekmekteydi.
Bu nedenle sanat, felsefe ve müzik, Berlin’de büyük
bir yükseliş yaşamaya başlamıştır.
Hegel bu arada yavaş yavaş Prusya’nın devlet filozofu
olup çıkar.
1821’de “Grundlinien der Philosophie des Rechts” (Hukuk
Felsefesinin Ana Hatları) yayınlanır.
Bu eser politika ve toplum hakları üzerinedir.
Hegel, statükonun kendini ispat etmiş temsilcisi
olup, muhtemel radikal toplumsal değişikliklere karşı da neredeyse panik
halinde kronik bir korkuyu yaşamaktaydı; üstelik Haklar Felsefesi’nin temel
diyalektiğinde de bu genişçe akseder.
Tez: soyut, evrensel yasalar;
antitez: kişisel keşif;
sentez: toplum etiği.
Hegel, toplumun, aile normları ve lonca örgütlerine
dayanması gerektiği itikadındaydı.
Yavan profesör yapabileceğinin en iyisini yapmaya devam edip
amfiler dolusu ciddi öğrenciyle dalga geçer.
Ara sıra, epeyi şaşkın bir öğrenci onu odasında ziyaret etme
gafletinde bulunurdu.
Bu bahtsız, masasında oturmuş, yığınlar halinde kâğıtları ve
kitapları karıştıran, konuşmanın ortasında duraklayıp, kendi kendisine bir
şeyler mırıldanan, dakikalarca düşüncelerine gömülüp, ziyaretçisini tamamıyla
unuttuğu belli olan, ayak bileklerine kadar uzanan sarıgri renkli bir üstlük
giymiş, soluk tenli, tuhaf bir filozof kişilikle karşılaşırdı.
Bu teoriye göre tarihin altında bir amaç yatmaktadır.
(Hegel için tanrının iradesi, Marx için sınıfsız
toplum ütopyası).
Hegel diyalektiğin çağlar boyunca sendeleyerek ilerleyişini
yakından izler.
Çin, eski Yunan ve Roma imparatorlukları, sonunda şöhretli
Prusya devleti karşısında önemsizleşir.
Prusya devleti ki, dünyanın gördüğü en yüksek toplu yaşama
biçimidir (o nedenle bu biçim en basit bireyden, çok daha büyük haklarla
donatılmıştı).
Tarihten anlaşılan odur ki, öbür bütün ülkelerde felsefe,
çökmüş bir kavram halini aldığında bile, Alman ulusu için önemini asla
yitirmemiştir.
Alman milleti ulu ateşin bekçisi olmak üzere dünyaya
çağrılmıştır, nasıl ki bir zamanlar en yüksek bilinçlerin geniş ruhu Yahudi
milletinde bulunuyordu, tıpkı öyle.
Ulu ateşin bekçilerinin, en yüksek bilinç ile 20. Yüzyıl-
’da sergiledikleri Hegel’in fikri değildi.
Eğer Hegel bu dönemde yaşamış olsaydı, Hitler ve 3. Reich’ın
saçtığı dehşetten ürkerdi.
Yaşlanmış felsefe profesörü 1830’da Berlin Üniversitesi’nin
rektörlüğüne atanır, bir sene sonra da Kral III. Friedrich Wilhelm
tarafından bir madalya ile onurlandırılır.
Aşağı tabakanın ayaklanmaları Hegel’i rahatsız etmeye
başlar.
Aynı yıl Paris’te tekrar bir ayaklanma çıkar. Ama bu kez
Hegel pazar yerine hiçbir özgürlük ağacı dikmez.
Paris’lilerin huzursuzlukları Berlin’e ulaşıp, burada da bir
ayaklanma başlayınca, Hegel kendini ayak takımının egemen olacağı
düşüncesine kaptırır ve rahatsızlanır.
Bir sene sonra Prusya Devlet Gazetesi’ne, hazırlık
aşamasında bulunan İngiliz reform yasaları hakkında bir eleştiri makalesi
yazar.
Büyük Britanya’nın anayasası, Prusya hükümetinin “akılcıl
kurumları” yanında karmakarışık kalır.
Büyük Britanya’da uzun süre yürütülmüş olan halkın kısıtlı
egemenliğini dahi yaşlı gerici, dünya ruhunun üç ölçülü adımındaki önemli bir
tekleme olarak duyumsar.
Ona göre, hükümet bir nebze olsun, halkın iradesine kulak
asmaya mecbur değildir.
“Halk ne istediğini asla bilemez.”
İnanılacak gibi değil, ama bu makale, Prusya resmi makamları
için bile henüz fazla devrimciydi, bu nedenle yazının ikinci bölümü sansüre
kurban gitmiştir.
1831’de bütün Almanya’ya yayılmakta olan bir kolera salgını
sonunda Berlin’e de ulaşır.
Hegel yazı geçirmek
üzere taşraya taşınır.
Bu sürede bile kolera onu, çok sevdiği anfisinden uzak
tutamamıştır.
Berlin’e dönüşünün üçüncü gününde hastalık ortaya çıkar.
Hegel bir sonraki gün, 14 Kasım’da ölümden tamamıyla habersizken,
uykusunda, huzur içinde ölür.
Vasiyeti üzerine Fichte’nin yanına defnedilir.
Beş sene sonra henüz bir öğrenci olan Karl Marx
Berlin’e gelir ve Hegel’in eserleriyle tanışır.
Esaslı tezleri benimseyip, Hegel’in diyalektiğini “baş
ayağı çevirerek” ortaya devrimci sistem
biçiminde bir sentez serer; şeytanın okunmuş sudan korkması gibi, yaşlı
Hegel’in korktuğu bir sentezdir bu.
Bilimin başlangıcından beri, soyut, boş varlıkla yapılabilen
bütün kuşku ve anımsamalar, doğanın başlangıcından beri taşıdığı yalın bilinçle
çözülür: Ben=Ben, saltık ayrımsızlık veya özdeşlik vs. gibi. Kendi‘nin kayıtsız
şartsız bilincinde veya saltık gerçeği tanımlama veya izleme gereksinmesinde,
ilk olmaları gereken varoluşlar görülebilir. Ama bu her bir varoluş zaten
vasıtaysa, öyleyse zaten ilk değildirler; vasıta, ilkten İkinciyi soyutlama ve
farklara doğru gitmedir. Eğer ben=ben veya entellektüel bakış açısı asıl olarak
ele alınırsa, bu saf kayıtsız-şartsızlıkta varlıktan başka bir şey değildir,
saf varlığın da tersinin soyuttan başka bir şey olmaması gibi, aksine, soyutun
varlığı içeren vasıtası, saf düşünce veya görüştür.
Yorumlar